ԿԱՃԱՌ Գիտական Կենտրոն, Yerevan (2026)

17/06/2026

ԱՐԺԵՔԱՎՈՐ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին արդի փոխակերպումների պայմաններում, Նյութերի ժողովածու, կազմ.` Արարատ քահանա Պողոսյան, Վաղարշապատ, 2026, 240 էջ:

«Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին արդի փոխակերպումների պայմաններում» նյութերի ժողովածուն արդիական և գիտական կարևորություն ունեցող աշխատություն է, որը նվիրված է Հայ Առաքելական Եկեղեցու դերի ու նշանակության բազմակողմանի ուսումնասիրությանը 21-րդ դարի հասարակական, քաղաքական, իրավական և մշակութային բարդ գործընթացների համատեքստում։ Ժողովածուն, որը կազմել է Արարատ քահանա Պողոսյանը, միավորում է տարբեր գիտակարգեր ներկայացնող հեղինակների ուսումնասիրությունները՝ ստեղծելով միջգիտակարգային հետազոտական հարթակ, որը նպատակաուղղված է եկեղեցու առջև ծառացած հիմնախնդիրների և հնարավորությունների քննությանը։
Հատորի հիմնական արժանիքներից է թեմատիկ ընդգրկունությունը։ Ներկայացված հոդվածները լուսաբանում են ինչպես եկեղեցու պատմական առաքելությունը և ազգային ինքնության պահպանման գործում ունեցած բացառիկ դերակատարությունը, այնպես էլ ժամանակակից հասարակությունում նրա հեղինակության, հանրային ընկալումների և հաստատութենական զարգացման խնդիրները։ Հատկանշական է, որ ժողովածուում քննարկվող հարցերը չեն սահմանափակվում միայն աստվածաբանական կամ եկեղեցագիտական թեմաներով, այլ դիտարկվում են նաև քաղաքականության, իրավունքի, ազգային անվտանգության, ժողովրդագրության, տեղեկատվական ազդեցությունների և մեդիա միջավայրի տեսանկյուններից։
Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի այն ուսումնասիրությունները, որոնք անդրադառնում են եկեղեցի-պետություն հարաբերությունների արդի վերափոխումներին, Հայ Առաքելական Եկեղեցու սահմանադրական կարգավիճակին, ինչպես նաև հանրային վստահության և հեղինակության փոփոխվող դինամիկային։ Այս հոդվածները հնարավորություն են տալիս գիտականորեն գնահատելու եկեղեցու տեղն ու դերակատարությունը Հայաստանի Հանրապետության հասարակական-քաղաքական կյանքում՝ խուսափելով միակողմանի կամ կաղապարված մոտեցումներից։ Ժողովածուն բացվում է Արարատ քահանա Պողոսյանի «Երկու խոսք» նախաբանով, որը գաղափարական և թեմատիկ շրջանակ է սահմանում ամբողջ աշխատության համար։ Հեղինակը ներկայացնում է ժողովածուի հիմնական նպատակները, արդիականությունը և այն հարցադրումները, որոնց պատասխանները փորձել են գտնել ներգրավված ուսումնասիրողները:
Արամ Աբրահամյանի «Եկեղեցու դեմ քարոզչությունը և դրան հակազդելու նախընտրելի ձևերը» հոդվածը կենտրոնանում է տեղեկատվական և մեդիա միջավայրում եկեղեցու հանդեպ ձևավորվող վերաբերմունքների վրա։ Հեղինակը քննարկում է հակաեկեղեցական քարոզչության դրսևորումները և դրանց դիմագրավման արդյունավետ մեխանիզմները՝ կարևորելով հանրային հաղորդակցության ժամանակակից գործիքների կիրառումը։
Արթուր Աթանեսյանի «Հայ Առաքելական Եկեղեցու և հոգևորականության կարիքները՝ հոգևորականների պատկերացումներում» ուսումնասիրությունը ժողովածուի առավել գիտահետազոտական բնույթ ունեցող աշխատանքներից է։ Այն արժեքավոր է հատկապես սոցիոլոգիական մոտեցման շնորհիվ, քանի որ հնարավորություն է տալիս հասկանալու հոգևորականության ներքին խնդիրները, սպասումները և զարգացման առաջնահերթությունները՝ հենց հոգևոր սպասավորների տեսանկյունից։
Արմեն Այվազյանի «Հայության դեմ սողացող պատերազմը. 20-րդ դարի աղետներից մինչև Հայաստանի այսօրվա գոյաբանական ճգնաժամը» հոդվածը ժողովածուի ռազմավարական և քաղաքական վերլուծական առանցքներից մեկն է։ Հեղինակը պատմական լայն դիտանկյունից անդրադառնում է հայ ժողովրդի առջև ծառացած անվտանգային, ժողովրդագրական և քաղաքակրթական մարտահրավերներին՝ դրանք դիտարկելով որպես երկարատև և համակարգային գործընթաց։
Արմեն Խաչիկյանի «Հայ Առաքելական Եկեղեցու ինստիտուտի հեղինակության դինամիկան ժամանակակից Հայաստանում» հոդվածը կարևոր ներդրում է հասարակական կարծիքի և ինստիտուցիոնալ հեղինակության ուսումնասիրության ոլորտում։ Հեղինակը վերլուծում է եկեղեցու նկատմամբ հանրային վստահության փոփոխությունները՝ բացահայտելով այն գործոնները, որոնք նպաստում կամ խոչընդոտում են նրա հեղինակության պահպանմանը։
Ավետիս Հարությունյանի «Հայ Առաքելական Եկեղեցու դերը հայ ազգային անվտանգության և ինքնության պահպանման գործում» աշխատանքը ցույց է տալիս, որ ազգային անվտանգությունը միայն ռազմական կամ քաղաքական կատեգորիա չէ։ Հեղինակը հիմնավորում է եկեղեցու նշանակությունը որպես մշակութային, հոգևոր և ինքնության պահպանման կարևորագույն ինստիտուտ։
Տողերիս հեղինակի «Հայաստանյայց Առաքելական Եկեղեցու կառուցողական դերակատարումը Հայաստանի Հանրապետությունում պատերազմի և հրադադարի պայմաններում» հոդվածում ուսումնասիրվում է եկեղեցու գործունեությունը ճգնաժամային իրավիճակներում։ Հեղինակը շեշտադրում է եկեղեցու համախմբող, մարդասիրական և սոցիալական առաքելությունը պատերազմի և հետպատերազմյան շրջանում։
Արթուր Ղամբարյանի և Թամարա Շաքարյանի համատեղ հոդվածը՝ «Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու սահմանադրական կարգավիճակը սահմանադրական բարեփոխումների խորապատկերում», ժողովածուի կարևոր իրավագիտական ներդրումներից է։ Հեղինակները վերլուծում են եկեղեցու սահմանադրաիրավական դիրքը, ինչպես նաև եկեղեցի-պետություն հարաբերությունների զարգացման հեռանկարները ժամանակակից իրավաքաղաքական գործընթացների համատեքստում։
Գևորգ և Արշակ Մադոյանների «Նորաստեղծ կրոնական համայնքներ և ավանդական հոգևոր կառույց» հոդվածը անդրադառնում է կրոնական բազմազանության և ավանդական հոգևոր համակարգի փոխհարաբերություններին։ Հեղինակները կարևոր հարցադրումներ են առաջադրում կրոնական ինքնության, մրցակցության և հասարակական համերաշխության վերաբերյալ։
Միքայել Մալխասյանի և Աբրահամ քահանա Մալխասյանի «Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու հնարավոր դերակատարությունը ժողովրդագրական քաղաքականության հարցերում» ուսումնասիրությունը յուրօրինակ է իր թեմատիկ ուղղվածությամբ։ Հեղինակները դիտարկում են եկեղեցու ներուժը ժողովրդագրական խնդիրների հաղթահարման, ընտանիքի ամրապնդման և ծնելիության խթանման քաղաքականությունների համատեքստում։
Էդիկ Մինասյանի «Հայաստանյայց Առաքելական Եկեղեցին Արցախյան ազատագրական շարժման և անկախության համար պայքարի տարիներին (1988–1994 թթ.)» հոդվածը կարևոր պատմագիտական ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է եկեղեցու մասնակցությունը ազգային-ազատագրական գործընթացներին և պետական անկախության վերականգնման տարիներին։ Պատմաբանի և Կարինե Եղիազարյանի «Հայ Առաքելական Սուրբ եկեղեցին որպես ազգապահպանման և գոյատևման կարևոր հիմնասյուն» հոդվածը տեսական ընդհանրացման բնույթ ունի։ Հեղինակները ներկայացնում են այն պատմական և մշակութային գործառույթները, որոնց շնորհիվ եկեղեցին դարեր շարունակ պահպանել է հայ ժողովրդի ազգային ինքնությունն ու հոգևոր դիմագիծը։
Արարատ քահանա Պողոսյանի «Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու կառավարման համակարգը. պատմական զարգացումը, համեմատական վերլուծությունը և արդի մարտահրավերները» հոդվածը նվիրված է եկեղեցական կառավարման համակարգի ուսումնասիրությանը։ Հեղինակը ներկայացնում է կառավարման մոդելի ձևավորման պատմությունը, համեմատում այն այլ եկեղեցական ավանդույթների հետ և մատնանշում ներկայիս մարտահրավերները։
Իսահակ եպիսկոպոս Պողոսյանի «Ժամանակակից արժեքային ճգնաժամը և Հայ Եկեղեցու առաքելությունը» հոդվածը կրում է աստվածաբանական և բարոյափիլիսոփայական բնույթ։ Հեղինակը անդրադառնում է արդի հասարակություններում արժեքային կողմնորոշումների փոփոխությանը և եկեղեցու պատասխանատվությանը՝ այդ պայմաններում հոգևոր ուղենիշներ առաջարկելու գործում։
Դավիթ Սարգսյանի «Եկեղեցու հեղինակության ճգնաժամ և հանրային վստահության անկո՞ւմ, թե՞ մեդիասկանդալ» հոդվածը լրացնում է եկեղեցու հեղինակության թեմային նվիրված ուսումնասիրությունները։ Հեղինակը քննադատորեն վերլուծում է հանրային ընկալումների ձևավորման մեխանիզմները և փորձում տարբերակել իրական հեղինակային խնդիրները տեղեկատվական աղմուկից և մեդիա ազդեցություններից։
Ժողովածուն եզրափակվում է Արմինե Տիգրանյանի «Արցախի հայկական քրիստոնեական ժառանգության ոչնչացումը (2020–2026 թթ.) և ինքնության պահպանման մարտահրավերները միջազգային իրավունքի համատեքստում» կարևոր ուսումնասիրությամբ։ Հեղինակը համադրում է մշակութային ժառանգության պահպանության, մարդու իրավունքների և միջազգային իրավունքի հիմնախնդիրները՝ ցույց տալով, որ հայկական քրիստոնեական ժառանգության ոչնչացումը ոչ միայն մշակութային, այլև ինքնության և պատմական հիշողության պահպանման հիմնարար մարտահրավեր է։
Այսպիսով, ընդհանուր առմամբ, ժողովածուն առանձնանում է թեմատիկ լայն ընդգրկմամբ և միջգիտակարգային մոտեցմամբ։ Այն միավորում է պատմագիտական, սոցիոլոգիական, իրավագիտական, քաղաքագիտական, աստվածաբանական և մշակութաբանական ուսումնասիրություններ՝ ստեղծելով Հայ Առաքելական Եկեղեցու արդի դերակատարության մասին համակողմանի գիտական պատկեր։ Հատկապես արժեքավոր են այն հոդվածները, որոնք փորձում են եկեղեցու առաքելությունը դիտարկել ոչ միայն ավանդական կրոնական, այլև ազգային անվտանգության, ժողովրդագրության, իրավունքի, հանրային վստահության և մշակութային ժառանգության պահպանման համատեքստերում։

16/06/2026

Буниятовщина как воплощение исторической фальсификации и квазинаучного подхода укоренилась ещё в советском Азербайджане. После оккупации Арцаха её последователи начали множиться как грибы после дождя. Среди них — Фуад Ахундов, Ризван Гусейнов и другие псевдоисторики, распространяющие мифы и спекуляции, призванные подменить неоспоримые исторические факты политически мотивированными интерпретациями.
На днях вновь попались на глаза очередные измышления преуспевающих фальсификаторов истории о так называемой Кавказской Албании и Гандзасаре — духовном центре армянского населения Арцаха и всего региона от Арцаха до Северного Кавказа.
В этом тексте используется характерный для современной азербайджанской историографии прием: берутся отдельные цитаты, термины и факты, после чего им придается смысл, противоположный тому, который вкладывали сами исследователи. Хотел бы разбирать конкретные тезисы.
1. Подмена понятий: «Албания» ≠ «Азербайджан»
Главная методологическая ошибка статьи состоит в том, что средневековая Кавказская Албания автоматически отождествляется с современными азербайджанцами.
Однако в академической науке это не считается доказанным фактом.
Кавказская Албания была древним государством, существовавшим до арабского завоевания.
Ее население было этнически и языково разнообразным.
Современные удины действительно считаются одним из потомков части албанского населения.
Но между древними албанами и современными тюркоязычными азербайджанцами существует более чем тысячелетний разрыв, включающий арабизацию, исламизацию и тюркизацию региона.
Поэтому даже если признать, что какой-либо памятник был создан в Албании, из этого не следует, что он является «азербайджанским» в современном национальном смысле.

2. Манипуляция цитатой Орбели о «захваченных армянскими феодалами землях Албании»
Это любимый аргумент азербайджанских публицистов.
Орбели действительно писал о «южных областях Албании, захваченных армянскими феодалами».
Но:
Орбели использовал терминологию средневековой политической географии.
Речь шла не о том, что армяне пришли извне в XIII веке.
Речь шла о территориях, которые в разные эпохи административно относились к Албании, а затем оказались под властью армянских княжеских домов.
В средневековых источниках политическая принадлежность территории и этническая принадлежность населения — разные вещи.
Например, никто не делает вывод, что население бывшей Османской империи было этнически турецким только потому, что территория входила в состав Османской державы.

3. Хасан Джалал не был азербайджанцем
Это один из самых слабых тезисов статьи.
Хасан Джалал известен по многочисленным надписям и документам.
Он принадлежал к династии Гасан-Джалалянов.
Его родословная прямо выводилась от:
армянских князей Арцаха;
армянских Аршакидов;
армянских Сюнидов.
Самое главное:
Надписи Гандзасара выполнены на армянском языке.
Сам Хасан Джалал заказывал армянские эпиграфические тексты.
Если бы речь шла об «азербайджанском» князе, трудно объяснить:
почему вся его письменная культура армяноязычна;
почему его духовная среда пользовалась армянским языком;
почему все сохранившиеся надписи Гандзасара армянские.

4. Имена «Иванэ», «Закария», «Атабек» ничего не доказывают
Автор статьи пытается вывести неармянское происхождение рода из имен.
Это исторически несостоятельно.
В средневековом Кавказе использовались:
армянские имена;
греческие имена;
грузинские имена;
арабские имена;
персидские титулы.
Например:
Иванэ — грузинская форма имени Иоанн;
Закария — библейское имя;
Атабек — титул, а не этнический маркер.
Если следовать логике автора, то половину армянской, грузинской и византийской знати пришлось бы объявить не принадлежащей своим народам.

5. «Царь Албании» не означает неармянин
В средневековой традиции титулы часто отражали территорию, а не этничность.
Хасан Джалал действительно использовал титулы, связанные с Албанией.
Но точно так же:
армянские Багратиды называли себя царями Армении;
грузинские Багратионы — царями Картли, Кахетии и т.д.
Титул показывает, чем человек правил, а не кем он был по происхождению.

6. Гандзасар называют «престольным собором Албании» — и это не сенсация
До XIX века существовал Албанский католикосат.
Это общеизвестный факт.
Но здесь намеренно замалчивается другое:
к тому времени этот католикосат уже много веков был армяноязычным и входил в религиозную традицию Армянской Апостольской Церкви.
Большинство его иерархов:
писали по-армянски;
служили по армянским книгам;
использовали армянскую письменность.
Именно поэтому огромный массив документов Албанского католикосата сохранился на армянском языке.

7. Фальсификация вокруг албанского алфавита
В статье утверждается, будто синайские палимпсесты старше Маштоца и поэтому армянская версия происхождения албанского письма опровергнута.
Это неверно.
Находка палимпсестов действительно чрезвычайно важна.
Однако исследователи, включая Заза Алексидзе, не пришли к выводу, что албанская письменность древнее армянской.
Палимпсесты датируются позднее создания алфавита.
Традиционная версия, основанная на свидетельстве Корюн, говорит о том, что Месроп Маштоц участвовал в создании албанской письменности.
Обнаружение палимпсестов не опровергает эту версию.

8. Цитата Павла Флоренского вырвана из контекста
Автор использует частное письмо Павел Флоренский как историческое доказательство этногенеза населения Арцаха.
Но личное мнение человека, даже выдающегося философа, не является научным источником по этнической истории региона.
Для таких выводов используются:
археология;
лингвистика;
эпиграфика;
корпус средневековых источников.

9. Орбели никогда не поддерживал современную азербайджанскую концепцию
Это, пожалуй, самый важный момент.
Иосиф Орбели был одним из крупнейших специалистов по истории Арцаха и Гандзасара.
Если бы он действительно считал:
Хачен неармянским княжеством;
Гандзасар неармянским памятником;
Хасан Джалала неармянином,
то это было бы отражено в его фундаментальных работах.
Ничего подобного в научном наследии Орбели нет.
Азербайджанские публицисты обычно цитируют отдельные фразы Орбели, но никогда не приводят его общие выводы о культурной среде Хачена, армянских надписях Гандзасара и армянском характере местной книжности.

Заключение
Основная проблема статьи не в отдельных ошибках, а в методологии. Автор:
Отождествляет Кавказскую Албанию с современным Азербайджаном.
Подменяет политико-географические термины этническими.
Игнорирует армянский язык надписей Гандзасара.
Выводит этническое происхождение по именам и титулам.
Избирательно цитирует Орбели, скрывая его общие выводы.
Представляет спорные публицистические версии как установленный научный факт.
Поэтому данный текст нельзя считать академическим исследованием. Это образец национально-политической публицистики, построенной на выборочном цитировании источников и анахроничном переносе современных национальных категорий в средневековую эпоху.

14/06/2026

Թղթի թափոնի ընդունման կետից մեր կողմից փրկագնված գրքերի հերթական խմբաքանակը...

03/06/2026

Շնորհակալություն՝ գիտելիքի և ժառանգության պահպանման այս գեղեցիկ նախաձեռնության համար

«Կաճառ» գիտական կենտրոնի հայագիտական գրադարանը համալրվեց 207 միավոր արժեքավոր գրականությամբ, որի համար խորին երախտագիտություն ենք հայտնում հարգարժան Էդվարդ Յավրումյանին և նրա դստերը՝ Մանան Յավրումյանին։

Մեր հանդիպման ընթացքում պարզ դարձավ, որ Յավրումյանների ընտանիքը գրքասեր և ընթերցասեր ընտանիք է, որը որոշել է դեռևս նախնիներից ժառանգված և սերնդեսերունդ հարստացված իր ընտանեկան գրադարանը վստահել այնպիսի հաստատության, որտեղ գրքերը շարունակելու են ապրել, ծառայել ընթերցողին, տարածել գիտելիք և կապ պահպանել մեր ժողովրդի մտավոր ու մշակութային ժառանգության հետ։

Հիրավի, այսպիսի նվիրատվությունները ոչ միայն հարստացնում են գրադարանային ֆոնդերը, այլև դառնում են պատասխանատու քաղաքացիական վերաբերմունքի ու մշակութային ժառանգության պահպանման լավագույն օրինակ։ Հուսով ենք, որ Յավրումյանների ընտանիքի այս արժանի քայլը կոգեշնչի նաև մյուս գրքասերներին, ովքեր ցանկանում են իրենց անձնական գրադարանները պահպանել և փոխանցել ապագա սերունդներին՝ դրանք վստահելով հանրային ու գիտական գրադարաններին։

Մեկ անգամ ևս մեր խորին շնորհակալությունը Յավրումյանների ընտանիքին՝ այս արժեքավոր նվիրատվության և գրքի հանդեպ նրանց նվիրվածության համար։ 📚🙏

02/06/2026

Հայագետ Արգամ Այվազյանի «Նախիջևանի հայկական նյութական և հոգևոր մշակույթի պատմական ժառանգությունը» գրքի մասին

Այսօր ցանկանում եմ ներկայացնել Արգամ Այվազյանի «Նախիջևանի հայկական նյութական և հոգևոր մշակույթի պատմական ժառանգությունը» գիրքը, որը նվիրված է Նախիջևանի պատմության, մշակույթի և հայկական ժառանգության ուսումնասիրությանը։

Հեղինակի ներկայացմամբ՝ Նախիջևանը հայ ժողովրդի կազմավորման հնագույն օջախներից մեկն է և կարևոր դեր է ունեցել Հայկական լեռնաշխարհի պատմամշակութային զարգացման գործընթացում։ Այն եղել է Մեծ Հայքի հարուստ ու զարգացած աշխարհներից մեկը։ Առանձնահատուկ նշանակություն է ունեցել Տիգրան Մեծի օրոք, երբ Գողթն գավառում հիմնադրվել է Տիգրանավան քաղաքը։

Գրքում ընդգծվում է, որ Նախիջևանը դարեր շարունակ եղել է առևտրական և մշակութային կարևոր կենտրոն՝ կապելով Փոքր Ասիան, Պարսկաստանը և հարակից երկրները։ Տարածաշրջանն անցել է հայ ժողովրդի պատմության բոլոր կարևոր փուլերով և պահպանել հայկական մշակույթի բազմաթիվ արժեքներ։

Հեղինակը ցավով արձանագրում է, որ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին Ադրբեջանի իշխանությունների իրականացրած հակահայ քաղաքականության հետևանքով Նախիջևանի հայ բնակչությունը բռնի կերպով հեռացվել է իր հայրենի բնակավայրերից, իսկ հայկական մշակութային ժառանգությունը ենթարկվել է զանգվածային ոչնչացման։ Գրքում ներկայացված տվյալների համաձայն՝ ոչնչացվել են ավելի քան 28 հազար հայկական միջնադարյան հուշարձաններ, այդ թվում՝ եկեղեցիներ, վանքեր, խաչքարեր, գերեզմանատներ և այլ արժեքավոր կոթողներ։

Գիրքը փաստավավերագրական բնույթ ունի և հիմնված է արխիվային, վիճակագրական ու պատմական բազմաթիվ աղբյուրների վրա։ Այն ներկայացնում է Նախիջևանի պատմությունը, հնագիտական հուշարձանները, բերդերը, քաղաքները, վանքերն ու եկեղեցիները, կամուրջները, խաչքարերը, որմնանկարները, մանրանկարները, գորգարվեստը, ազգային տարազը, բնակչության պատմությունը, տեղանունների ուսումնասիրությունը և մշակութային բազմաթիվ այլ արժեքներ։

Աշխատության մեջ ընդգրկված են հազարից ավելի լուսանկարներ, քարտեզներ և փաստաթղթեր, որոնք հավաքվել են ինչպես տարբեր հետազոտողների աշխատանքներից, այնպես էլ հեղինակի երկարամյա ուսումնասիրությունների արդյունքում։ Այս հարուստ նյութերը հնարավորություն են տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմել Նախիջևանի պատմամշակութային ժառանգության մասին։

Արգամ Այվազյանը հույս է հայտնում, որ գիրքը կծառայի որպես արժեքավոր աղբյուր հետագա գիտական ուսումնասիրությունների համար և կնպաստի Նախիջևանի պատմության ու մշակույթի պահպանման, ճանաչման և արժևորման գործին։

Շնորհակալություն Զոհրաբ Ըռքոյանի լուսանկարները տրամադրելու համար։

02/06/2026

Խորին շնորհակալություն ենք հայտնում Հայաստանի Թեքեյան մշակութային միությանը՝ ի դեմս Միության նախագահ Ռուբեն Միրզախանյանի, ինչպես նաև ԱՄՆ և Կանադայի Թեքեյան մշակութային միության հայաստանյան ներկայացուցչության տնօրեն Գայանե Մուրադյանի՝ «Կաճառ» գիտական կենտրոնի հայագիտական գրադարանին արժեքավոր գրքեր նվիրաբերելու համար։

Այս նվիրատվությունը կարևոր ներդրում է հայագիտական մտքի զարգացման, գիտելիքի տարածման և հայ ժողովրդի հարուստ մտավոր ու մշակութային ժառանգության պահպանման ու հանրահռչակման գործում։ Վստահ ենք, որ գրքերը կդառնան գիտական հետազոտությունների, կրթության և ընթերցասիրության խթան՝ ծառայելով ներկա և ապագա սերունդներին։

Եվս մեկ անգամ շնորհակալություն ենք հայտնում ցուցաբերած հոգատարության, համագործակցության և հայ մշակույթի ու գիտության նկատմամբ նվիրումի համար։

30/05/2026

Պատմության կեղծարարությունը նույնն է ինչ դրամանենգությունը։
«Գրական թերթի» այս համարն իմ աներևակայելի հարուստ արխիվի կարևոր վավերագրերի ու նյութերի հատուկ թղթապանակում էի պահում։ Ոչ միայն նրա համար, որ անմիջապես իմ մեծանուն հայրենակցի՝ Արամի մասին էր և նրա խոսքերի սղագրությունը, այլև մի ցնցող կեղծարարության փորձի, որի վավերագրումը այս հրապարակման տողատակի ծանոթագրությունն էր։ Այն տակավին 1990-ին, ԿՄԻ Ստեփանակերտի մասնաճյուղի պատմաբանասիրական ֆակուլտետի երկրորդ կուրսի ուսանողիս այնպես էր ցնցել, որ պատմության կեղծարարության մասին խոսակցություններում միշտ այդ օրինակն էի վկայակոչում։ Բայց մոռացել էի, թե որ թերթում որ պատմաբանն էր հեղինակը։ Հիմա, երբ երկար որոնված նյութը պատահականորեն գտա (շնորհիվ Էդգար Էլբակյանի՝ հարցին նվիրված հրապարակման), ցավով արձանագրեցի, որ դրա հեղինակը առերևույթ ռազմական պատմաբան Հայկ Հայրապետյանն էր(1928, մարտի 24, Կապան - 2003), հայ ռազմական պատմաբան, արձակագիր, գնդապետ։ Պատմական գիտությունների թեկնածու (1978), ռազմական գիտությունների դոկտոր (1990)։ ԽՍՀՄ լրագրողների միության անդամ (1966), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1976), որի հետ անձամբ ծանոթացել էի 1990-ականների վերջին - 2000-ականների սկզբներին: Իհարկե, ձեռնպահ կմնամ նրա այս հրապարակման ծանոթագրությանը գնահատականներ տալուց, մանավանդ, որ չեմ ստուգել, թե իրականում նա է այս հրապարակման հեղինակը, թե անվանակիցը, բայց խոսելու եմ երևույթի մասին, որից 36 տարի անց որոշ խառնակիչներ նորից այդ կեղծ թեզը նետել են նախընտրական պայքարով թեժացած քաղաքական ասպարեզ՝ իշխող խմբակին հաճոյանալու և գուցե անձնական ճղճիմ քինախնդրությանը հագուրդ տալու համար:
«Ես ռուսահպատակ եմ,- սկսեց Արամը,- ծնունդով շուշեցի
եմ և ջահել տարիքում, ինչպես պատահում է, ստիպված
եմ եղել հեռանալ»,- Արամի ասածը 1916 թ. փոխադրել է լրագրողը: Եվ ահա «շուշեցին» 74 տարի անց ծանոթագրված է. «Հեղինակը սխալվում է. Սարգիս
Հովհաննիսյանը, նույն ինքը՝
Արամ Մանուկյանը, ծնունդով Զեյվա
գյուղից է (այժմ՝ Ղափանի շրջան, գյուղ Դավիթ-Բեկ)» (տես «Գրական թերթ», հմ. 14, 30 մարտի, 1990 թ., էջ 4 https://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Grakantert/1990/14_ocr.pdf): Պատկերացնու՞մ եք՝ Արամ Մանուկյանի խոսքերը փոխադրող, հարցազրուցավար հեղինակը՝ ՏԱՆ, սխալվում է, իսկ 74 տարի անց հրապարակումը վերահրատարակողը «ուղղում» է այդ «սխալը»: Հարց է առաջանում, Արցախյան փառապանծ շարժման բուռն շրջանում, երբ համաժողովրդական միասնությունը հրաշքներ էր գործում, ինչին էր ծառայում այս «ուղղումը»...Արդյոք, սա այն սկզբունքային-պատմագրական հարցն էր, որ տվյալ պատմական ժամանակաշրջանում պիտի արծարծվեր հեղինակավոր թերթում: Եվ նույն տրամաբանությամբ հարց է առաջանում. արդյոք, արցախցիներին թիրախավորած ալիևյան կլանի հիստերիկ ջղաձգումների ֆոնին որքանով է արդարացված այս, ըստ էության, բովանդակազուրկ կեղծիքը վերստին ասպարեզ հանելը: Մանավանդ՝ մի վառ անհատականության առնչությամբ, որը Վանում և Երևանում հայկական պետականության հիմնադիր-այրերից էր: Թե Արամ Մանուկյանը որտեղ է ծնվել, այդ հարցին սպառիչ կերպով պատասխանել է պատմաբան Արմեն Ասրյանը՝ Արամ Մանուկյանին նվիրված իր ատենախոսության մեջ, որը ընդունվել է ակադեմիական շրջանակներում: Ուստի, ամեն մի ռևիզիոնիստական հարձակում պատմական ճշմարտությունների դեմ ոտնձգություն է պատմական հիշողության ու ազգային ինքնության դեմ, վտանգված արժեքներ, որոնք պարտավոր ենք պաշտպանել, ինչքան էլ տարօրինակ թվա, հենց իսկ «իրական» Հայաստանի Հանրապետությունում:

24/05/2026

Чеченский историк Хасан Бакаев опубликовал на сайте Проза.ру статью под заголовком «Эльбрус — истинный Арарат», уже само название которой вызывает недоумение. Подобные построения выглядят как очередная попытка посягательства на одну из важнейших святынь армянского народа, особенно в условиях глубокого мировоззренческого и политического кризиса, переживаемого армянским обществом после военно-политических потрясений 2020–2023 годов.

На этом фоне в общественно-политическом дискурсе всё чаще звучат оценки, согласно которым при власти Никол Пашинян происходит последовательное обесценивание национально-исторических символов, традиционных ценностей и элементов культурно-исторической идентичности. В условиях подобной атмосферы объектом ожесточённых споров и нападок становится даже гора Арарат — сакральный символ армянской исторической памяти и цивилизационной преемственности.

Для значительной части армянского общества любые попытки пересмотра или релятивизации символического значения Арарата воспринимаются не как академическая дискуссия, а как проявление политически мотивированного ревизионизма, затрагивающего фундаментальные основы национального самосознания.

Оставшийся словно «ничейным» символический образ горы Арарат сегодня также пытаются присвоить иные авторы посредством произвольных и искусственно сконструированных умозрительных схем. Подобные спекулятивные построения поддаются критическому разбору сразу в нескольких исследовательских плоскостях — источниковедческой, логико-аргументационной, филологической, историко-географической и методологической. Ключевой изъян гипотезы Хасана Бакаева заключается в том, что она основана не на комплексном научном анализе корпуса источников, а на произвольном толковании отдельного летописного фрагмента при фактическом игнорировании совокупности античных, армянских, сирийских, византийских и библейских свидетельств, имеющих принципиальное значение для реконструкции рассматриваемой проблемы.

1. Подмена понятий: «Арарат» и «Масис»
Автор строит всю конструкцию на утверждении, будто в Картлис цховреба «Арарат» и «Масис» — это обязательно две разные горы. Однако это не следует из текста.
В средневековой традиции:
«Арарат» — это прежде всего область, страна, библейский регион;
«Масис» — конкретное армянское название горы.
То есть летописец вполне мог использовать:
«Арарат» — как обозначение страны или области,
«Масис» — как название самой горы внутри этой области.
Это обычная практика средневековых хроник, где географические понятия нередко смешиваются: страна, область, гора и народ могли обозначаться сходными терминами.
Следовательно, утверждение Бакаева, что летопись «однозначно» говорит о двух разных вершинах — это натяжка, а не вывод.

2. Игнорирование всей традиции древнего мира
Гипотеза полностью противоречит тысячелетней исторической традиции.
Гора Арарат связывалась с библейским ковчегом задолго до XIX века:
у армянских историков;
у сирийских христиан;
у византийцев;
у арабских географов;
у европейских путешественников Средневековья.
Особенно важно, что армянская традиция связывает Масис с Ноем уже в раннехристианскую эпоху, а не после европейцев XIX века, как утверждает автор.
Это делает тезис о «позднем ошибочном отождествлении» исторически несостоятельным.

3. Логическая ошибка: «самая высокая гора = Арарат»
Ключевой аргумент Бакаева:
если северной границей была гора Арарат, то это обязательно Эльбрус, потому что он самый высокий.
Но это логически неверно.
В древности сакральное значение горы никогда не определялось только высотой.
Например:
Олимп не самая высокая гора Балкан;
Синай не самая высокая гора региона;
Фудзи сакральна не из-за абсолютной высоты.
Следовательно, тезис:
«самая высокая гора Кавказа = настоящий Арарат»
— это произвольное современное рассуждение, не основанное на древнем мышлении.

4. Географическая несостоятельность
Автор искусственно превращает Кавказ в «пространство между Эльбрусом и Масисом».
Но:
Эльбрус находится далеко на Северном Кавказе;
Масис — на Армянском нагорье;
между ними огромные пространства и множество горных систем.
Для средневекового грузинского автора такая схема выглядела бы крайне странно.
Гораздо естественнее понимать текст как описание области Южного Кавказа и Армянского нагорья, а не как пространство от Кабарды до Араратской долины.

5. Неверное использование фольклора
Ссылка на Кавказ не доказывает ничего.
Фольклорные легенды о Ноевом ковчеге существуют:
на Кавказе,
в Армении,
в Курдистане,
в Иране,
в Месопотамии.
Само наличие легенды у народов Северного Кавказа не является историческим доказательством.
Иначе пришлось бы признать «истинным Араратом» десятки разных гор.

6. Методологическая проблема: выборочное цитирование
Главный признак ненаучности — автор берет:
один неоднозначный фрагмент,
интерпретирует его максимально в свою пользу,
игнорирует сотни противоречащих источников.
Такой подход называется cherry-picking — выборочная подгонка фактов под заранее придуманную концепцию.
Научный метод требует обратного:
сопоставления всех источников,
проверки контекста,
анализа языка эпохи,
сравнения рукописных традиций.

7. Историко-филологическая проблема
В библейской традиции «горы Арарата» связаны с древним государством Урарту.
Само слово:
«Арарат» ← библейская форма названия Урарту.
А Урарту локализуется именно на Армянском нагорье, а не на Северном Кавказе.
Никакой серьезной исторической школы не помещает Урарту в район Эльбруса.
Поэтому попытка перенести Арарат к Эльбрусу разрушает всю известную историческую и ассириологическую картину древнего Переднего Востока.

8. Почему подобные теории появляются?
Подобные гипотезы обычно возникают на стыке:
этнического романтизма,
национального мифотворчества,
стремления «переписать» символические центры истории.
Это типичная псевдоисторическая модель:
берется известный символ;
объявляется «ошибкой официальной науки»;
предлагается сенсационная альтернатива;
игнорируется академический консенсус.

Таким образом, «гипотеза» о том, что Эльбрус является «истинным Араратом», не выдерживает источниковедческой, филологической и историко-географической критики. Она основана на произвольной интерпретации отдельного фрагмента «Картлис цховреба», игнорирует многовековую традицию локализации Арарата на Армянском нагорье, смешивает понятия области и горы, а также подменяет научный анализ спекулятивными допущениями. С точки зрения академической истории данная «теория» относится скорее к области псевдоисторических реконструкций, чем к серьезным научным гипотезам.

19/05/2026

Ցուցահանդեսների ժամանակ խելացի կազմակերպիչները «Կաճառ» գիտական կենտրոնի հրատարակչության թողարկած գրքերին արժանի տեղ էին հատկացնում։

ԿԱՃԱՌ Գիտական Կենտրոն

17/06/2026

16/06/2026

14/06/2026

03/06/2026

02/06/2026

02/06/2026

30/05/2026

24/05/2026

19/05/2026

Address

Opening Hours

Telephone

Website

Alerts

Shortcuts

Share

Category