20/07/2026
Ներկայացնում ենք Innovate Armenia-ի բացառիկ հարցազրույցը Հայաստանի իրավաբանական ոլորտի առաջատար ներկայացուցիչներից մեկի՝ Մարատ Ատովմյանի հետ։
Մարատ Ատովմյանը իրավաբանների հայկական ասոցիացիայի փոխնախագահն է, «ԱՏՈՎՄՅԱՆ» իրավաբանական և խորհրդատվական ընկերության հիմնադիրն ու տնօրենը, փաստաբան, դասախոս, ինչպես նաև մարդու իրավունքների, հակակոռուպցիոն քաղաքականության ոլորտների փորձագետ։ Նա նաև Եվրոպայի խորհրդի փորձագետ է և երկար տարիներ ակտիվորեն ներգրավված է Հայաստանում իրավական բարեփոխումների, իրավական կրթության և հանրային իրազեկման նախաձեռնություններում։
Պարոն Ատովմյան, Դուք հանդիսանում եք Հայաստանի իրավաբանների հայկական ասոցիացիայի փոխնախագահ։ Կպատմե՞ք, թե որն է Ասոցիացիայի հիմնական առաքելությունը և ինչպիսի ծրագրեր եք այսօր իրականացնում Հայաստանի իրավաբանական համայնքի զարգացման ուղղությամբ։
«Իրավաբանների հայկական ասոցիացիա» հասարակական կազմակերպությունը ստեղծվել է 1995թ.-ին ԵՊՀ իրավաբանական ֆակուլտետի մի խումբ ուսանողների և երիտասարդ իրավաբանների կողմից: Ասոցիացիայի ստեղծման հիմնական նպատակն էր համախմբել նոր սերնդի իրավաբանների ներուժը և աջակցել Հայաստանի կայացմանը որպես անկախ, ժողովրդավարական, իրավական պետություն:
Իր երեսնամյա գործունեության ընթացքում Ասոցիացիան Երևանում և մարզերում իրականացրել է բազմաթիվ ծրագրեր, մշտադիտարկումներ, կոնֆերանսներ, դատախաղեր, Եվրոպական իրավունքի և հակակոռուպցիոն դպրոցներ, կանգնած է եղել Հայաստանում իրականացվող հակակոռուպցիոն բարեփոխումների ակունքներում:
Բոլորովին վերջերս Ասոցիացիան իրականացրել է «Արդյունավետ և ներառական ոստիկանական բարեփոխումների հանրային վերահսկողություն և իրազեկում» ծրագիրը, իսկ ընթացիկ ծրագրերիս կմատնանշեի «Բյուջեներ քաղաքացիների համար» և «Ընտրական բարեվարքության և տեղեկատվական դիմակայունության ամրապնդում Հայաստանի մարզերում» ծրագրերը:
Իրավաբանների հայկական ասոցիացիան գործարքում է նաև Իրավաբան.նեթ անկախ լրատվական կայքը:
Ասոցիացիայի ներկայացուցիչները պարբերաբար մասնակցում են միջազգային հեղինակավոր միջոցառումներում:
Պարոն Ատովմյան, վերջին տարիներին իրավական ոլորտը նույնպես արագ փոխվում է թվային տեխնոլոգիաների ազդեցությամբ։ Ձեր կարծիքով՝ ո՞րն է այսօր Հայաստանի իրավական համակարգի ամենամեծ մարտահրավերը։
Թվային տեխնոլոգիաները արագ թևակոխել են մեր կյանքի բոլոր բնագավառներ, այդ թվում նաև իրավական ոլորտ: Դրանք, անշուշտ, պարունակում են բազում դրական կողմեր, սակայն ունեն նաև բացասական կողմեր, հատկապես դրանց չտիրապետող մարդկանց համար, կամ երբ խափանվում են: Ինչ վերաբերում է Հայաստանի իրավական համակարգի ամենամեծ մարտահրավերներին, ապա նշեմ, որ ունենք գործնական հմտություններ և կարողություններ ունեցող իրավաբանների պակաս: Դա իհարկե մեր իրավաբանական կրթության համակարգի բացն է: Կարող եմ նաև նշել հաճախակի արվող օրենսդրական փոփոխությունները, ինչը այդքան էլ լավ չէ պետության և անհատի միջև կայուն և հստակ «խաղի կանոններ»-ի սահմանման տեսակետից, սակայն մյուս կողմից կարող ենք արձանագրել որոշ օրենսդրական և ինստիտուցիոնալ կարծրացած մեխանիզմներ, որոնց փոփոխությանը հասնելը բարդ գործընթաց է, այնինչ այդ փոփոխությունները կարող էին հեշտացնել մարդկանց կյանքը և փաստաբանների աշխատանքը:
Արհեստական բանականությունն արդեն սկսում է կիրառվել նաև իրավաբանական ոլորտում։ Ինչպե՞ս եք գնահատում AI-ի դերը իրավաբանական ծառայություններում, և որտե՞ղ պետք է սահմանվեն դրա կիրառման սահմանները։
Արհեստական բանականությունը գնալով լայն տարածում է ստանում նաև իրավաբանական ոլորտում, ինչը բավականին հեշտացնում է իրավաբանի աշխատանքը: Հուսով եմ, որ չենք հասնի այն ժամանակներին, երբ արհեստական բանականությունը կհանգեցնի մարդու բնական բանականության դեգրադացմանը:
Սակայն լինում են դեպքեր, երբ արհեստական բանականության կիրառումը բարդություն է ստեղծում փաստաբանի գործունեության համար: Մասնավորապես, լինում է, երբ առավել առաջադեմ վստահորդները արհեստական բանականության միջոցով ստացված տեղեկատվությունը ուղարկում են փաստաբանին և պնդում են, որ այս կամ այն փաստաթուղթը պետք է կազմվի հենց այդպես կամ փաստաբանը դատարանում պետք է հանդես գա հենց այնպես, ինչպես դա նշված է որևէ ԱԲ ծրագրում: Երբեմն փաստաբանը ստիպված է լինում մեծ ջանքեր գործադրել, որպեսզի բացատրի վստահորդին, որ ԱԲ-նը այդ նյութում վկայակոչում է արդեն ուժը կորցրած իրավական նորմեր կամ, որ այն չի տիրապետում Հայաստանի դատական համակարգի առանձնահատկություններին և աշխատաոճին:
Ինչպես ասում են, ամենինչ չափի մեջ է գեղեցիկ և օգտակար:
Ձեր էջում հաճախ անդրադառնում եք քաղաքացիների իրավագիտակցության բարձրացմանը։ Ձեր փորձից ելնելով՝ ո՞րն է այն իրավական սխալը, որը Հայաստանի քաղաքացիներն ամենահաճախն են թույլ տալիս։
Ցավոք մեզանում քաղաքացիների իրավագիտակցությունը, իրավական մշակույթը, այլ անձի աշխատանքի նկատմամբ հարգանքը բարձ մակարդակի վրա չեն: Մարդիկ հաճախ տեղյակ չեն, թե իրականում որո՞նք են փաստաբանի, քննիչի, դատախազի, ոստիկանի, նոտարի, այս կամ այն պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմնի գործառույթները: Այս իրավիճակը հանգեցնում է նրան, որ նրանք ձևավորում են անհարկի սպասելիքներ և դժգոհում են, որ դրանք օբյեկտիվորեն չեն իրականանում: Ոմանք կարծում են, որ եթե փաստաբանը քննչական գործողության կամ դատական նիստի ժամանակ բարձր տոնով չի բանավիճում քննիչի, դատախազի, դատավորի կամ մյուս կողմի հետ, այլ հանգիստ տոնով հայտնում է փաստական և իրավական հանգամանքները, ապա իրենց սպասում է պարտություն կամ փաստաբանը որակյալ փաստաբան չէ: Էլ չասած, որ ոմանց թվում է, որ իրենց կողմից վճարված պետական տուրքը գնում է փաստաբանի գրպանը:
Եթե այսօր երիտասարդը ցանկանա դառնալ իրավաբան, ի՞նչ գիտելիքներ և հմտություններ պետք է զարգացնի՝ հաջողելու համար ապագայի իրավաբանական աշխարհում։
Ներկայումս գործատուն, հիմնականում, առանձնապես մեծ ուշադրություն չի դարձնում, թե ո՞ր բուհն է ավարտել տվյալ երիտասարդ իրավաբանը: Գործատուի համար առավել կարևոր են, թե ինչ տեսական գիտելիքներ և գործնական հմտություններ ունի նա, ինչպես նաև այն, թե որքանո՞վ է անձը մոտիվացված, ունակ շփվել մարդկանց հետ, որքանո՞վ է ստրեսակայուն, ոչ կոնֆլիկտային: Նաև շատ կարևոր է, թե պատրաստ է արդյո՞ք երիտասարդ մասնագետը իր վրա աշխատել, զարգանալ, դասեր քաղել իր սեփական սխալներից և կատարելագործվել, թե ոչ:
Թվային տնտեսության, ստարտափների և նորարարական բիզնեսների զարգացման պայմաններում արդյո՞ք Հայաստանի օրենսդրությունը բավականաչափ պատրաստ է աջակցելու այդ ոլորտներին։ Ի՞նչ փոփոխություններ կցանկանայիք տեսնել։
Կարծում եմ, որ մեր օրենսդրությունը չի պարունակում բիզնեսի զարգացման, ներդրումների ներգրավման խթանիչներ: Մեկ այլ խնդիր է գործող բիզնեսի իրավական պաշտպանությունը: Ըստ իս, մեր պետությունը չունի համապատասխան տնտեսական քաղաքականություն, որը ժամանակին ունեցել են Սինգապուրը, Հարավային Կորեան, Գերմանիան և այլ երկրներ, ինչի արդյունքում կարճ ժամանակում հասել են զարգացման տեսանելի արդյունքների:
Եթե հնարավորություն ունենայիք մեկ խորհուրդ տալ Հայաստանի քաղաքացիներին իրենց իրավունքների պաշտպանության վերաբերյալ, ո՞րն այն կլիներ։
Եթե որևէ մեկը չի ամաչում խախտել ձեր իրավունքները, ապա պետք չէ ամաչել դրանք պաշտպանել: Սակայն այդ պաշտպանությունը պետք է կրի օրինական, մասնագիտական, փաստարկված բնույթ, պահպանելով էթիկայի կանոնները:
