Մատենադարան - Matenadaran

Մատենադարան - Matenadaran ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆ
Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
MATENADARAN
Mesrop Mashtots Research Institute of Ancient Manuscripts

Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանը բացառիկ է իր ձեռագրերի հավաքածուով և հայապահպանությանն ուղղված իր գործունեությամբ: Նրանում ամփոփված է հայ գրավոր մշակույթի (և ոչ միայն հայ, այլ նաև օտար ազգերի գրավոր մշակույթի) պատմությունը:
«Մատենադարան» բառը նշանակում է ձեռագրերի պահոց՝ մատյանների դարան, հավաքածու: Այսօրվա հայի գիտակցության մեջ այն ընկալվում է և' որպես ժողովրդական կենսափորձի, և' որպես իմաստն

ության խտացում`նրանում տեսնելով իր հավերժության առհավատչյան:
Մատենադարանն ստեղծվել է Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից` հայոց այբուբենի ստեղծումից հետո` դեռևս 5-րդ դարում, երբ կատարվել են հայերեն առաջին թարգմանությունները և ձևավորվել է հայոց մատենագրությունն իր առանձին ժանրերով: Հենց նույն դարում էլ ստեղծվել է առաջին գրապահոցը Վաղարշապատում` Էջմիածնի կաթողիկոսարանին կից, ինչի մասին վկայում է Ղազար Փարպեցին: Բացի Էջմիածնից, Հայաստանի այլ վայրերում և տարբեր երկրների հայաշատ բնակավայրերում գրվել և ընդօրինակվել են հազարավոր ձեռագիր մատյաններ, որոնք պահվել են վանքերի ու մենաստանների մատենադարաններում։
Էջմիածնի կաթողիկոսական Մատենադարանի և Հայաստանի ու աշխարհի տարբեր երկրների գրչության կենտրոններում ստեղծված ու պահպանված ձեռագրերի հիմքի վրա էլ ձևավորվել է Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանը: Սակայն այն, ինչն այսօր պահվում է Մատենադարանում, հայերեն պահպանված ձեռագրերի մի մասն է կազմում, քանի որ դարերի ընթացքում բազմաթիվ ձեռագրեր ոչնչացվել և առևանգվել են: Այդ մասին վկայում են տարբեր պատմիչներ. Ստեփանոս Օրբելյանը նշում է, որ 1170 թ. սելջուկ-թուրքերը գրավել են Բաղաբերդ ամրոցը և այրել Տաթևից ու շրջակա այլ վանքերից այնտեղ հավաքված շուրջ 10.000 ձեռագիր: Կիրակոս Գանձակեցին պատմում է, որ օտար նվաճողները 1242 թ. Կարին քաղաքի մատենադարանից հափշտակել են բազմաթիվ մատյաններ։ 1298 թ. եգիպտական մամլուքների արշավանքների հետևանքով ավերվել է Կիլիկիայի մայրաքաղաք Սսի պետական գանձատունը։ Վերջին անգամ Էջմիածնի մատենադարանն ավերվել է 1804 թ., որի մասին վկայություն ունի Ներսես Ե Աշտարակեցին։
Հայալեզու ձեռագրերի բնաջնջման նոր ալիք է բարձրացել հատկապես Հայոց Ցեղասպանության տարիներին: Արևմտյան Հայաստանի մշակութային կենտրոններին զուգընթաց ոչնչացվել են հազարավոր ձեռագիր մատյաններ։ Նշանակալի էր Կտուց Անապատի կրած վնասը, որտեղ մինչև 1915 թ. պահված մոտ 500 ձեռագրերից Մատենադարան է տեղափոխվել միայն 202։ Բազմաթիվ ձեռագրեր էլ փրկվել են Եղեռնից մազապուրծ հայերի անձնուրացության շնորհիվ` հայտնվելով աշխարհի տարբեր անկյուններում։ Ժամանակի ընթացքում «գաղթական» դարձած ձեռագրերի մի զգալի մասը վերադարձել է հայրենիք` հանգրվան գտնելով Երևանի Մատենադարանում:
Էջմիածնի Մատենադարանը, որի հիմքի վրա ձևավորվել է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանը, պետականացվել է 1920 թ. դեկտեմբերին, որից միայն երկու տարի անց` 1922 թ. ապրիլին, Մոսկվայից Հայաստան է վերադարձվել 4060 ձեռագիր: Վերջիններս 1915 թվականին Ամենայն Հայոց Գևորգ Ե Վշտակիր կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ Մոսկվա էին ուղարկվել պատերազմական արհավիրքներից զերծ մնալու համար։ Շուտով Մատենադարանում են հանգրվանել նաև Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի, Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի, Երևանի գրական թանգարանի և այլ վայրերի ձեռագիր հավաքածուները։ Զգալի քանակությամբ ձեռագրեր են բերվել Էրզրումից, Նոր Նախիջևանից, Աստրախանից և այլ վայրերից։
Էջմիածնից Մատենադարանը Երևան է տեղափոխվել 1939 թ. և տեղակայավել է Հանրային գրադարանում: 1945 թ. ճարտարապետ Մարկ Գրիգորյանի նախագծով սկսվել է շենքի շինարարությունը, որն ավարտվել է 1957 թ. և Մատենադարանը հաստատվել է նորակառույց շենքում: 1959 թվականի մարտի 3-ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարության որոշմամբ Մատենադարանը վերածվում է գիտահետազոտական ինստիտուտի` ձեռագրերի գիտական պահպանության, բնագրերի ուսումնասիրման, հրատարակության և թարգմանության բաժիններով. 1962 թ. այն անվանակոչվում է Մեսրոպ Մաշտոցի անունով։
Ներկայումս Մատենադարանի գլխավոր մասնաշենքը վերածվել է թանգարանային համալիրի` հնարավորություն ստանալով ավելի շատ ցուցադրություններ ներակայացնելու: Նախկին 1 ցուցասրահին այսօր փոխարինում է 15-ը: Գիտական բաժինների համար կառուցվել է նոր մասնաշենք, որը շահագործման է հանձնվել 2011 թ. սեպտեմբերի 21-ին: Նորակառույցի հեղինակը ճարատարապետ Արթուր Մեսչյանն է:
Մատենադարանում կենտրոնացված շուրջ 23.000 ձեռագիր միավորներն ընդգրկում են հայ հին և միջնադարյան գիտության ու մշակույթի գրեթե բոլոր բնագավառները՝ պատմություն, աշխարհագրություն, քերականություն, փիլիսոփայություն, իրավունք, բժշկություն, մաթեմատիկա, տիեզերագիտություն, տոմարագիտություն, գուշակային գրականություն, թարգմանական ու ազգային գրականություն, մանրանկարչություն, երաժշտություն և թատրոն: Այստեղ հայերենից բացի պահվում են արաբերեն, պարսկերեն, հունարեն, ասորերեն, լատիներեն, եթովպերեն, վրացերեն, եբրայերեն և այլ լեզուներով ձեռագրեր։ Միջնադարյան թարգմանութունների շնորհիվ կորստից փրկվել են բազմաթիվ ձեռագրեր, որոնք չեն պահպանվել մայր լեզուներով անգամ և հայտնի են միայն հայերեն թարգմանությամբ։ Գիտահետազոտական աշխատանքներին զուգահեռ, Մատենադարանը շարունակում է ձեռագրերի հավաքչական աշխատանքը` նվիրատվությունների և գնման ճանապարհներով: Մատենադարանի նվիրատուներ են հանդիսանում նյութական աջակցություն կատարող կամ ձեռագիր նվիրաբերող անձինք: Նվիրատուների անուններն արձանագրվում են Նվիրատուների տոմարում: Նրանք պարբերաբար տեղեկատվություն են ստանում Մատենադարանի նորությունների մասին, հրավիրվում են հատուկ հանդիսությունների: Մատենադարանի կողմից նվիրատուներին հանձնվում է հատուկ վկայական և որպես խորհրդանշական նվեր՝ Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» նմանահանության թանկագին օրինակ, պարգևատրվում են «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» հուշամեդալով:
Հիշատակելի են մեծ նվիրատուների անունները. Հարություն Հազարյանը Նյու Յորքից, որ նվիրել է 395 հայերեն և օտար լեզուներով ձեռագրեր, Ռաֆայել Մարկոսյանը Փարիզից` 37 ձեռագիր, Վարուժան Սալաթյանը Դամասկոսից` ավելի քան 150 ձեռագիր, Արշակ Տիգրանյանը Լոս Անջելեսից, Կարպիս Ջրբաշյանը, Գևորգ Բաքրջյանը, Վարդերես Կարագյոզյանը Փարիզից, Ավո Հովհաննիսյանը և Գրիգոր Աղազարյանը Նոր Ջուղայից, Միհրան Մինասյանը Հալեպից, Սուրեն Բայրամյանը Կահիրեից, ինչպես նաև «Փյունիկ» համազգային բարեգործական հիմնադրամը` համանախագահությամբ Գաբրիել Չեմպերճյանի և Լևոն Սարգսյանի: Ռուբեն Գալչյանը Լոնդոնից Մատենադարանին է նվիրել հին քարտեզների, ատլասների և գրականության անձնական հավաքածուն և շատ ու շատ ուրիշներ: 95-ամյա Տաճատ Մարկոսյանը Իրանի Նոր Ջուղայի շրջանի Ղարղուն գյուղից 1969 թ. Մատենադարան է ուղարկել 1069 թ. Նարեկա վանքում ընդօրինակված մի մատյան, որի համար հիմք է ծառայել Մեսրոպ Մաշտոցի ձեռքով 5-րդ դարում գրված Ավետարանը:
1954-1982 թթ. Մատենադարանը ղեկավարել է ակադեմիկոս Լևոն Խաչիկյանը (1918-1982): Նրա ջանքերով հաստատությունը լիարժեքորեն կայացավ` որպես գիտահետազոտական կենտրոն, կարճ ժամանակում արժանացավ միջազգային ճանաչման։ 1982-2007 թթ. Մատենադարանի տնօրեն է եղել ակադեմիկոս Սեն Արևշատյանը։ 2007-2016թթ. Մատենադարանի տնօրենն է եղել բանասիրության դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Հրաչյա Թամրազյանը։ 2016-2023 թթ. Մատենադարանի տնօրենն է եղել Վահան Տեր-Ղևոնդյանը: 2023 թ. հուլիսի 17-ին Մատենադարանի տնօրեն է ընտրվել Արայիկ Էդիկի Խզմալյանը:

22/08/2026
«Որքան հին են արժեքները, այնքան նոր պետք է լինեն կառավարումն ու այդ արժեքների ներկայացման ձևերը»Այս նշանաբանով ս.թ. օգոս...
20/08/2026

«Որքան հին են արժեքները, այնքան նոր պետք է լինեն կառավարումն ու այդ արժեքների ներկայացման ձևերը»

Այս նշանաբանով ս.թ. օգոստոսի 19-ին Մատենադարանում, Ֆասթ Բանկի աջակցությամբ, պաշտոնապես բացվեցին հուշանվերների սրահը և սրճարանը՝ ամբողջացնելով այցելուների համար նախատեսված ենթակառուցվածքները։

Բացմանը ներկա էին ՀՀ ԿԳՄՍ նախարար Ժաննա Անդրեասյանը, Մատենադարանի բարերար Վահե Բադալյանը, մշակույթի և մասնավոր հատվածի ներկայացուցիչներ:

Հուշանվերների սրահում այցելուները հնարավորություն կունենան ձեռք բերելու Մատենադարանի հավաքածուների, հայկական ձեռագրերի և մանրանկարչության ներշնչումով ստեղծված հուշանվերներ, ինչպես նաև Մատենադարանի հրատարակած գրքեր։
Նախաձեռնության շրջանակում Մատենադարանը համագործակցում է առաջատար մի շարք ընկերությունների հետ։

Նախագիծն իրականացվել է Մատենադարանի ենթակառուցվածքների արդիականացման և զբոսաշրջային այցելությունների համար նախատեսված ծառայությունների զարգացման համատեքստում։

19/08/2026

Հուշանվերների վաճառքի սրահ Մատենադարանում

Մատենադարանը, ՖասթԲանկի աջակցությամբ, նոր ենթակառուցվածք ունի

14/08/2026

🤝 Հաշմանդամություն ունեցող անձանց զբաղվածության ապահովումը՝ ոլորտային առաջնահերթություն․

Հերիքնազ Բաղդասարյանը՝ Միասնական սոցիալական ծառայության աջակցությամբ աշխատանքի անցնելու և հաշմանդամություն ունեցող անձանց զբաղվածության կարևորության մասին։

Մատենադարանի հրատարակչությունը, «ՋԵՅ ԹԻ ԱՅ ԱՐՄԵՆԻԱ» ՓԲԸ-ի աջակցությամբ, լույս է ընծայել ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ հանդեսի նոր՝...
13/08/2026

Մատենադարանի հրատարակչությունը, «ՋԵՅ ԹԻ ԱՅ ԱՐՄԵՆԻԱ» ՓԲԸ-ի աջակցությամբ, լույս է ընծայել ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ հանդեսի նոր՝ 41-րդ համարը։

Հանդեսի այս հատորում հրատարակվել են պատմաբանասիրական, բժշկագիտական, աստվածաբանական ուսումնասիրություններ, բնագրեր ու վավերագրեր։

ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ հանդեսի 41-րդ համարի էլեկտրոնային տարբերակին կարող եք ծանոթանալ այստեղ՝https://matenadaran.am/ftp/data/Banber-41.pdf

Մատյանների տունդարձը արշավի արդյունքներըՌուս ռեժիսոր Միխայիլ Մելիք-Ագամալովը,  ոգեշնչված Մատենադարանի «Մատյանների տունդա...
12/08/2026

Մատյանների տունդարձը արշավի արդյունքները

Ռուս ռեժիսոր Միխայիլ Մելիք-Ագամալովը, ոգեշնչված Մատենադարանի «Մատյանների տունդարձը» արշավով, Մատենադարանի գրադարանի ռուսալեզու ֆոնդին է նվիրաբերել 19-րդ դարի վերջի “Псалтырь” (Սաղմոսարան)

Results of the “Homecoming of the Manuscripts” Campaign
Russian film director Mikhail Melik-Agamalov, inspired by the Matenadaran’s “ Homecoming of the Manuscripts” campaign, donated a late-19th-century edition of Псалтырь (Psalms) to the Russian-language collection of the Matenadaran Library.

Հայերեն ձեռագրական հավաքածուների պահպանման առաքելությանը ցուցաբերած նշանակալի աջակցության համար Վենետիկում Հայաստանի պատ...
08/08/2026

Հայերեն ձեռագրական հավաքածուների պահպանման առաքելությանը ցուցաբերած նշանակալի աջակցության համար Վենետիկում Հայաստանի պատվավոր հյուպատոս Գագիկ Սարուխանյանը պարգևատրվել է Մատենադարանի «Երախտագիտության մեդալ»-ով

Վենետիկում Հայաստանի պատվավոր հյուպատոս Գագիկ Սարուխանյանն ընտանիքի հետ այցելել է Մատենադարան։ Տնօրեն Արա Խզմալյանի և տնօրենի տեղակալ Վահե Թորոսյանի ուղեկցությամբ նա շրջայց է կատարել թանգարանում, ծանոթացել նորաստեղծ ենթակառուցվածքներին, ինչպես նաև թվային տեխնոլոգիաների և վերականգնման ոլորտներում Մատենադարանի ձեռք բերած նորագույն սարքավորումների կիրառմանը։

Հյուպատոսն իր պատրաստակամությունն է հայտնել շարունակելու աջակցությունը Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության ձեռագրական ժառանգության պահպանությանն ուղղված Մատենադարանի ծրագրերին։

Eng⬇️

Gagik Sarukhanyan, Honorary Consul of Armenia in Venice, Awarded the Matenadaran Medal of Gratitude for His Significant Support for the Preservation of Armenian Manuscript Collections

Gagik Sarukhanyan, Honorary Consul of Armenia in Venice, visited the Matenadaran with his family. Accompanied by Director Ara Khzmalyan and Deputy Director Vahe Torosyan, he toured the museum, explored the newly established facilities, and learned about the use of the Matenadaran’s latest equipment in the fields of digital technologies and manuscript conservation.

The Honorary Consul expressed his readiness to continue supporting the Matenadaran’s initiatives aimed at preserving the manuscript heritage of the Mekhitarist Congregation of Venice.

08/08/2026

Երեւանում բացվել է պոլսահայ տպագրիչներին նվիրված աշխատաժողովը

Խաչիկ Հարությունյանը նշանակվել է Մատենադարանի գլխավոր ավանդապահ Մատենադարանի տնօրեն Արա Խզմալյանի հրամանով բ․գ․թ., Մատեն...
07/08/2026

Խաչիկ Հարությունյանը նշանակվել է Մատենադարանի գլխավոր ավանդապահ

Մատենադարանի տնօրեն Արա Խզմալյանի հրամանով բ․գ․թ., Մատենադարանի ավագ գիտաշխատող Խաչիկ Հարությունյանը նշանակվել է Մատենադարանի գլխավոր ավանդապահի պաշտոնում։

2008 թվականից Խ․ Հարությունյանն աշխատանքի է անցել Մատենադարանում՝ նախ որպես ձեռագիր նկարագրող, ապա ավագ գիտաշխատող։

2019 և 2022 թթ․, որպես հրավիրյալ հետազոտող, ուսումնասիրություններ է իրականացրել Երուսաղեմի Եբրայական համալսարանում։ 2020-2021 թթ․ եղել է Սմիթսոնյան գրադարանի հրավիրյալ հետազոտող: 2016 թ․ սկսած՝ Խ․ Հարությունյանը տարբեր ընդմիջումներով գրաբար, լեզու և մշակույթ, գրաբարյան բնագրերի ուսումնասիրություն է դասավանդել Երևանի պետական համալսարանում, Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Գիտակրթական կենտրոնում, Երևանի Մխիթարյան վարժարանում։

Դասախոսություններով հանդես է եկել նաև արտասահմանյան տարբեր համալսարաններում։ 2025-2026 թթ․ հեռավար տարբերակով գրաբար է դասավանդել Երուսաղեմի Եբրայական համալսարանում։

2021-2026 թթ․ ղեկավարել է ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարության «Պատմամշակութային ժառանգության գիտահետազոտական կենտրոն» ՊՈԱԿ-ը։

Խաչիկ Հարությունյանը հեղինակ է 4 մենագրության, համեմատական երկու բնագրի և հինգ տասնյակից ավելի գիտական հոդվածների, որոնք հրատարակվել են տեղական և միջազգային գիտական հանդեսներում։

Մատենադարանի տնօրենությունը շնորհակալություն է հայտնում Դավիթ Ղազարյանին այդ պաշտոնում կատարած արդյունավետ աշխատանքի համար:

Eng⬇️
Khachik Harutyunyan Appointed Chief Curator of the Matenadaran

By order of Ara Khzmalyan, Director of the Matenadaran, PhD in Philology and Senior Researcher at the Matenadaran Khachik Harutyunyan has been appointed Head of the Depository of Manuscripts of the Matenadaran.

Khachik Harutyunyan has worked at the Matenadaran since 2008, initially working as a manuscript cataloguer and later as a Senior Researcher.

In 2019 and 2022, as a visiting researcher, he conducted research at the Hebrew University of Jerusalem. From 2020 to 2021, he was a visiting researcher at the Smithsonian Libraries.

Since 2016, Khachik Harutyunyan has taught Classical Armenian (Grabar), Language and Culture, and the Study of Classical Armenian Texts, at various times, at Yerevan State University, the Scientific-Educational Center of the National Academy of Sciences of the Republic of Armenia, and the Mekhitarist School in Yerevan. He has also delivered lectures at various universities abroad. In 2025–2026, he taught Classical Armenian remotely at the Hebrew University of Jerusalem.

From 2021 to 2026, he headed the “Research Center for Historical and Cultural Heritage” SNCO of the Ministry of Education, Science, Culture and Sport of the Republic of Armenia.

The Directorate of the Matenadaran expresses its gratitude to Davit Ghazaryan for his effective work and dedicated service in the position of the Head of the Depository of Manuscripts.

Մատենադարան է այցելել Հայաստանում Եվրամիության փոխդեսպան Թերեզա ՎոռլովանՓոխդեսպան Վոռլովան շրջայց է կատարել թանգարանում,...
07/08/2026

Մատենադարան է այցելել Հայաստանում Եվրամիության փոխդեսպան Թերեզա Վոռլովան

Փոխդեսպան Վոռլովան շրջայց է կատարել թանգարանում, ծանոթացել նորաստեղծ ենթակառուցվածքներին, ինչպես նաև թվային տեխնոլոգիաների և վերականգնման ոլորտներում Մատենադարանի ձեռք բերած նորագույն սարքավորումների կիրառմանը։

Տնօրեն Արա Խզմալյանը ներկայացրել է Մատենադարանի ռազմավարական ծրագրերը գրավոր ժառանգության պահպանման ոլորտում միջազգային գործակցության վերաբերյալ:

Թերեզա Վոռլովան բարձր է գնահատել Մատենադարանի գործունեության ծավալներն ու ուղղությունները, ինչպես նաև Եվրամիության հետ իրականացվող ծրագրերը:

ENG⬇
Teresa Vorlova, Deputy Head of the European Union Delegation to Armenia, visited the Matenadaran.

During her visit, Deputy Head Vorlova toured the Museum, explored the newly established facilities, and learned about the application of the Matenadaran’s latest equipment in the fields of digital technologies and manuscript restoration.

Director Ara Khzmalyan presented the Matenadaran’s strategic initiatives for international cooperation in the preservation of written heritage.

Tereza Vorlova highly appreciated the scope and diversity of the Matenadaran’s activities, as well as the projects implemented in cooperation with European Union in Armenia.

Address

53 Mashtots Avenue, Yerevan
Erevan

Opening Hours

Tuesday 10:00 - 17:50
Wednesday 10:00 - 17:50
Thursday 10:00 - 17:50
Friday 10:00 - 17:50
Saturday 10:00 - 17:50

Telephone

+37410562578

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Մատենադարան - Matenadaran posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Contact The Organization

Send a message to Մատենադարան - Matenadaran:

Shortcuts

Share