12/06/2026
Ne Exlibris do të gjeni shkrimin e kryetarit të Shoqatës së Botuesve Shqiptare, Petrit Ymeri.
Nga Torino në Tiranë: një rast për të reflektuar mbi mungesat në mbështetje të leximit
Në mes të muajit maj mora pjesë në Sallonin Ndërkombëtar të Librit të Torinos, një nga ngjarjet më të rëndësishme dhe më prestigjioze të botës së librit në Europë. Nuk ishte vetëm një panair libri, ishte një manifestim i madh kulturor që tregonte qartë se çfarë vendi zë libri në jetën publike të një vendi.
Që në ceremoninë e hapjes binte në sy prania e personaliteteve më të larta institucionale e administrative italiane. Gjatë pesë ditëve të aktivitetit u zhvilluan afro tre mijë takime, debate, promovime, prezantime librash dhe diskutime publike, me pjesëmarrjen e shkrimtarëve, botuesve, përkthyesve, studiuesve dhe aktivistëve kulturorë nga Italia dhe vende të tjera europiane.
Por ajo që të linte më shumë mbresë, nuk ishin vetëm emrat e njohur. Ata që “goditnin” ishin lexuesit.
Nga dita e parë deri në të fundit, korridoret, sallat dhe stendat e panairit ishin të mbushura me njerëz të çdo moshe. Të rinj, familje, pensionistë, studentë, mësues. Shumë prej tyre dilnin nga pavijonet me çanta, trasta e madje edhe valixhe të mbushura me libra. Libri nuk dukej si një produkt në krizë, por si një pjesë e gjallë e jetës së përditshme.
Salloni i Torinos mund të quhet pa ngurrim edhe një “pazar gjigant i librit”, por në kuptimin më të mirë të fjalës: një hapësirë ku kultura, tregu, arsimi dhe qytetaria takohen natyrshëm. Një atmosferë të ngjashme e gjen në Frankfurt, Bolonjë, Paris apo në shumë qytete të tjera europiane ku libri trajtohet si një pasuri kombëtare dhe jo si një aktivitet periferik.
Natyrisht, ky sukses nuk vjen rastësisht. Në themel të tij qëndron së pari dhe në mënyrë decizive angazhimi i jashtëzakonshëm i botuesve. Ata nuk janë thjesht ekspozues librash, por organizatorë aktivitetesh, promotorë kulture dhe investitorë të rëndësishëm në këtë ngjarje. Shumë prej tyre shpenzojnë energji e para të konsiderueshme për stendat, për praninë e autorëve, për komunikimin dhe aktivitetet publike, duke e kthyer Sallonin në një festë të vërtetë të librit dhe leximit.
Por pas shkëlqimit të Sallonit të Torinos qëndron edhe një mbështetje e fuqishme institucionale dhe financiare. Ministria e Kulturës, Ministria e Jashtme, Regione Piemonte, Bashkia e Torinos, Qendra Kombëtare e Librit dhe Leximit, universitete, fondacione dhe sponsorë të mëdhenj privatë kontribuojnë në mënyrë të vazhdueshme për organizimin dhe zhvillimin e tij. Mes sponsorëve kryesorë gjenden banka të mëdha, kompani industriale dhe rrjete të rëndësishme ekonomike që e konsiderojnë mbështetjen e kulturës si pjesë të përgjegjësisë së tyre publike.
Dhe pikërisht këtu lind pyetja e pashmangshme: pse nuk ndodh kjo gjë tek ne?
Si mund të konsiderohet normale që Ministri i Kulturës prej vitesh nuk merr pjesë në Panairin e Librit të Tiranës, ndërkohë që është i pranishëm në panaire të sektorëve të tjerë apo në aktivitete të natyrave shumë më pak strategjike për zhvillimin kulturor të vendit?
Ministri që çel ekspozita të mobilerisë, të motorëve apo bizneseve të ndryshme, nuk vjen në Panairin e Librit të Tiranës? Ministri që nuk ngurron të japë bujarisht shuma të jashtëzakonshme për koncerte këngëtarësh, nuk e mbështet Panairin kombëtar të Librit. Si është e mundur që ministri për kulturën që para pak javësh priste mjeshtrit e koktejleve, nuk ka gjetur ende kohë të bisedojë me Shoqatën e Botuesve Shqiptarë, me profesionistët e punës me librin?
Pse Këshilli Kombëtar i Librit dhe Leximit që duhet të hartojë e diskutojë problemet themelore të punës me librin, të planifikimit, të analizave, të programeve etj., nuk është mbledhur prej 4 vjetësh, sepse nuk e mbledh ministri këmbëngulës?
Si mund të hartohen strategji afatgjata për kulturën pa një konsultim të vërtetë edhe me botuesit, autorët, bibliotekarët dhe profesionistët e librit ndërkohë që thuhet se “jemi konsultuar me grupet e interesit”? Në fakt, strategjia disavjeçare kombëtare e kulturës për Shqipërinë u përgatit së bashku me një fondacion italian!
Organizatorët e Panairit të Librit të Tiranës, që sivjet është në edicionin e 29, me shumë vështirësi arrijnë të organizojnë një aktivitet me nivel bashkëkohor ku gërshetohen shumë elemente që i shohim në panaire të këtij lloji. Bëhen përpjekje të mëdha për ta afruar me standardet bashkëkohore europiane, për ta kthyer në një ngjarje kulturore kombëtare dhe jo thjesht tregtare. Por këto përpjekje realizohen me buxhete minimale dhe me mbështetje të pamjaftueshme. Me përjashtim të dy mbështetjeve (që nuk krahasohen as nga larg me mbështetjet për, fjala vjen, që jepen për koncerte) të Bashkisë së Tiranës dhe Qendrës Kombëtare të Librit, asgjë tjetër. Ndërkaq, kur pas 4-5 muajsh fillon Panairi, dhe ne kemi nisur punën me disa mekanizma të realizimit të Panairit, nuk kemi akoma asnjë përgjigje as nga Bashkia dhe as nga QKLL! Ministria për kulturën, me një këmbëngulje që nuk dëshmon kulturë, nuk pranon ta mbështesë Panairin e Librit dhe madje ministri thotë që “e ndihmojmë Panairin e Librit nëpërmjet Qendrës Kombëtare të Librit”, duke e konsideruar Qendrën Kombëtare të Librit dhe Leximit si një drejtori në varësi. Ministria e Turizmit dhe e Kulturës duhet të jetë mbështetësja kryesore e Panairit të Librit të Tiranës, që është i vetmi aktivitet kombëtar i librit e që ka krijuar një profil shumë profesional dhe të sigurt duke mbledhur gjithë botën shqiptare të librit me jehonë e ndikim të gjerë shoqëror. Mbështetja e QKLL për panairin është pavarësisht ministrisë dhe është sigurisht obliguese.
Qendra Kombëtare e Librit dhe Leximit është një institucion i pavarur, që duhet të hartojë plane bashkëpunimi, strategji të mbështetjes së aktiviteteve të librit e leximit. Varësia relative nga ministria nuk duhet të ndikojë në menaxhimin, planifikimin, organizimin e drejtimin e punëve të QKLL, as përfshirje në tamtame propagandistike. Edhe praktikës që edhe “një gjë që nuk bëhet mirë, është e rëndësishme të tregohet mirë”, i ka dalë boja prej kohësh.
Pra, vetëm pak muaj para hapjes së panairit, organizatorët vazhdojnë të mos kenë përgjigje të qarta nga institucionet që duhet të jenë partnerët e parë të tij.
Problemi nuk kufizohet vetëm te panairi.
Prej më shumë se një dekade, Ministria e Kulturës nuk ka në strukturën e saj një drejtori të posaçme për librin dhe bibliotekat. Kjo mungesë reflektohet në gjithë zinxhirin e politikave publike që lidhen me leximin: nga mbështetja e autorëve dhe përkthyesve, te pasurimi i bibliotekave, zhvillimi i librarive dhe promovimi i leximit te fëmijët e të rinjtë.
Në Shqipëri mungojnë politika të qëndrueshme për librin. Mungojnë programe kombëtare për nxitjen e leximit. Mungojnë investimet serioze për bibliotekat publike dhe shkollore. Mungojnë skema mbështetëse për autorët, përkthyesit dhe librarët.
Ndërkohë, për aktivitete të tjera kulturore apo argëtuese gjenden fonde shumë më të mëdha. Askush nuk e mohon rëndësinë e muzikës, festivaleve apo aktiviteteve artistike. Por është e vështirë të kuptohet pse libri, i cili mbetet themeli i arsimit, i mendimit kritik dhe i kulturës qytetare, vazhdon të mbetet në periferi të prioriteteve publike.
Më kujtohen fillimet e viteve ’90, kur shkonim në Panairin e Frankfurtit apo në atë të Bolonjës dhe ktheheshim prej andej me ide, me kontakte profesionale dhe me besimin se edhe Shqipëria mund të ndërtonte një kulturë moderne të librit. Kishte entuziazëm, energji dhe dëshirë për të sjellë në gjuhën shqipe autorët dhe veprat më të rëndësishme të letërsisë botërore.
Sot, pas më shumë se tri dekadash, një pjesë e atij entuziazmi është zbehur. Jo sepse mungojnë profesionistët, por sepse mungon vëmendja institucionale. Mungojnë politikat. Mungon vizioni.
Në shumë vende europiane - jo vetëm në Gjermani, Francë apo Suedi, por edhe në Itali, Greqi apo Kosovë - investimi në librin dhe leximin konsiderohet investim në të ardhmen e shoqërisë. Tek ne, përkundrazi, shpesh krijohet përshtypja se libri trajtohet si një çështje dytësore.
Mjafton të shohësh bibliotekat e varfra, libraritë që mbyllen njëra pas tjetrës dhe vështirësitë ekonomike të sektorit të botimit për të kuptuar se situata është serioze. Madje mund të thuhet se pa mbështetjen e programeve dhe institucioneve europiane, sektori do të përballej me vështirësi edhe më të mëdha.
Shteti duhet ta mbështetë librin përmes granteve për autorët dhe përkthyesit, programeve të blerjes së librave për bibliotekat shkollore dhe bashkiake, fondeve të konsiderueshme për promovimin e leximit te fëmijët dhe të rinjtë, si edhe skemave që ndihmojnë libraritë e vogla të mbeten qendra aktive të jetës kulturore. Këto mekanizma nuk janë privilegje për sektorin e librit, por investime afatgjata në arsim, kulturë dhe qytetari.
Kërkesa për politika më të mira për librin nuk është kërkesë korporative dhe as interes i një grupi të ngushtë profesionistësh. Është një kërkesë që lidhet me arsimin, me kulturën qytetare, me formimin e brezave të rinj dhe me zhvillimin afatgjatë të vendit.
Një shoqëri demokratike ka nevojë për qytetarë që lexojnë, që informohen dhe që mendojnë në mënyrë kritike. Nuk mund të ketë zhvillim të qëndrueshëm pa kulturë leximi.
Prandaj ka ardhur koha që libri të bëhet pjesë e debatit publik. Të flasin për të jo vetëm botuesit e autorët, por edhe mediat, universitetet, shkollat, shoqatat kulturore dhe politika.
Na duhet një aleancë e gjerë për librin dhe leximin, sepse promovimi i leximit nuk është thjesht një politikë kulturore. Është një zgjedhje qytetërimi.
2
