03/06/2026
A MUND TE NDIKOJNË MIKROPLASTIKAT TE BLETËT?
Nga Prof. Agim NELAJ
MIikroplastika , ndotës mjaft të përhapur:. A mund të ndikojë mikroplastika te mbretëresha? Gjate nuajve te fundit ,ka diskutime, per faktorët e mundshëm që ndikojne në dështimin e mbretëreshave. Eksplorimi i ndikimit te mikroplastikave te bletët e mjaltit dhe nëse mund të ndikojnë në shëndetin e mbretëreshave? Çfarë janë ato? Fije të gjata mikrofibrash.. Le të hedhim një vështrim ,çfarë janë ato në të vërtetë dhe ku mund t e gjenden?. Mikroplastikat janë kudo.Ato janë ndotës të përhapur ne Tokë, Uje dhe Ajer. Kryesisht përbëhen nga polimere polietileni, polipropileni dhe poliakrilamidit.. Mikroplastikat kanë një diametër prej 1-5 mm, ndërsa nanoplastikat kanë një diametër më të vogël se 1 mm. Ato vijnë në forma të ndryshme, të tilla si mikrosfera (fibra), mikrofibra dhe mikrofragmente. -Mikroplastikat sekondare.Formohen nga degradimi i plastikës. Zbërthehen në atmosferë dhe ujë nga erozioni natyror, si dhe nga mbeturinat plastike të hedhura. Nanoplastikat mund të hyjnë në sistemet rrënjësore të bimëve. Mjerisht, keto gjenden , pothuajse çdo cep të botës, duke përfshirë peizazhet e pastra të Arktikut dhe Antarktidës, Mongolisë. Mikoplastikat sekondare u gjetën në 12% të mostrave të mjaltit të testuara në Ekuador.Po kaq dhe në mostrat daneze të mjaltit. Kjo nuk është surprizë. Po te kemi parasysh që bletët e mjaltit bashkëveprojnë me bimët, ajrin, tokën dhe ujin . Efekti mbi bletet.Mbetjet nga plastika. Studimet tregojnë, ndikimin ne traktin tretëse, humbjen e oreksit.Kjo sjellje e ndryshuar e të ushqyerit zvogëlon rritjen dhe ndikon në riprodhim. Është sugjeruar që kimikate të tjera mund t'i bëjnë plastikat më të dëmshme, hulumtimet tregojnë se plastika mund të adsorboje ,ti mbajë së bashku gazrat, molekulat dhe lëngjet në një shtresë në sipërfaqe, duke u bërë kështu burim ndotësish.Plastika eshte tërheqjse për lipidet dhe yndyrnat. Ndaj adsorbimi është problem. Shkencëtarët aktualisht po studiojnë temën e re te bakterjeve dhe viruseve.Kerkohet kujdes për hulumtime te ardhshme në ketë fushë.. Ajo që kemi mësuar është shqetësuese. Një studim laboratorik tregoi se, pas 14 ditësh ekspozimi ndaj materjaleve plastike, nuk pati vdekje të bletëve të mjaltit nga toksiciteti i shpejte. Por flora e zorrëve u zvogëlua me uljen e diversitetit të bakterieve, gjë që ndikoi negativisht në mikrobiomën e zorrëve. Mikrobioma e zorrëve është e rëndësishme për shëndetin e bletëve në lidhje me imunitetin dhe detoksifikimin. Pesha e bletëve e zvogëluar. Efektet prag-vdekjeprurëse ( subletale)të gjetura: Ndryshime në shprehjen e gjeneve që lidhen me antioksidimin, detoksifikimin dhe imunitetin. Eksperimentet tregojne, siç u vu re, se bletet as nuk preferuan dhe as nuk e shmangën shurupin e sheqerit të shoqëruar me mikroplastika . Pas 21 ditësh,u vrejten ndryshime.Prekje ne sistemin frymëmarrjes. Përdorimi i pajisjeve plastike (koshere, korniza, ushqyes, kupa mbretereshe , pelteje, shishe mjalti plastike,shiringa- pelte mbretereshe etj). Ndikime negative ne bletari, në shëndetin dhe efikasitetin e bletëve të mjaltit, kryesisht të nxitura nga degradimi i plastikës në nano dhe mikroplastika. Këto grimca plastike gëlltiten ose thithen nga bletët, duke çuar në efekte shëndetësore subletale, ndryshime në sjellje dhe efikasitet të reduktuar të pjalmimit. Ndikime negative në shëndetin dhe sjelljen e bletëve të mjaltit: Mikroplastikat degradojnë diversitetin mikrobik të zorrëve, duke dobësuar sistemin imunitar dhe duke i bërë ato më të ndjeshme ndaj patogjenëve si Virusi Akute i Paralizës Izraelite (IAPV). Çorientimi i Sjelljes dhe Deficitet e të Nxënit: Ekspozimi ndaj mikroplastikës së polistirenit mund të dëmtojë të mësuarit nuhatës dhe kujtesën, duke e bërë më të vështirë për bletët të njohin lulet dhe të kthehen në koshere.
Ushqyerja dhe shëndeti Fizik i Ulur: Ekspozimi kronik ndaj fragmenteve të mikroplastikës zvogëlon shkallën e ushqyerjes dhe peshën trupore, gjë që mund të ndikojë negativisht në qëndrueshmërinë afatgjatë të kolonisë.
Vdekshmëria e Rritur: Ndërsa disa studime sugjerojnë toksicitet akut të ulët, përqendrimet e larta të mikroplastikës mund të çojnë në shkallë të lartë të vdekshmërisë. Problemet e Detoksifikimit: Mikroplastikat mund të ulin aktivitetin e enzimave thelbësore për zbërthimin e pesticideve dhe toksinave, duke i bërë bletët më të ndjeshme ndaj stresorëve kimikë. Efikasitet i ulur i grumbullimit të ushqimit: Grimcat plastike mund të veshin krahët dhe trupat e bletëve, duke prishur aftësinë e tyre për të mbledhur ushqim në mënyrë efektive. Bllokimi i Stigmës: Bletët mund të mbajnë fragmente plastike nga kosheret e kontaminuara dhe t'i depozitojnë ato në stigmat e bimëve, duke i bllokuar ato dhe duke parandaluar pjalmimin efektiv, gjë që mund të zvogëlojë zhvillimin e luleve. Stresorët sinergjikë: Mikroplastikat veprojnë si bartës të pesticideve dhe ndotësve, duke përkeqësuar ndikimin e pesticideve të përdorura në bujqësi, një kombinim që mund të jetë shumë vdekjeprurës për bletët. Ndotja e bletëve: Bletët infermiere mund të transferojnë mikrofibra plastike te larvat, duke çuar në probleme zhvillimore, pasi bletët shpesh përtypin përbërës plastikë , duke krijuar fibra. Ndotja pastike e mjaltit: Meqenëse mjalti është acid (pH 3.2–4.5), ai vepron si tretës, duke nxjerrë mikroplastikat dhe aditivë sintetikë nga kornizat dhe enët plastike, duke kompromentuar pastërtinë e mjaltit. Ndotja e Dyllit: Mikroplastikat mund të futen në dyll gjatë sekretimit dhe ruajtjes, gjë që mund të çojë në ndotje afatgjatë brenda kosheres. Çështjet mjedisore dhe strukturore ; Rreziqet e Kondensimit: Kosheret plastike mund të bllokojnë lagështinë e brendshme, ndryshe nga frymëmarja e drurit. Kjo mund të çojë ne shtimin e mykut dhe sëmundje, siç është Nosema. Probleme me Asgjësimin: Në fund të jetës së tyre, kosheret dhe kornizat plastike janë të vështira për t'u asgjësuar në mënyrë të qëndrueshme, dhe nëse digjen për të shkatërruar kosheret e sëmura (p.sh.,pesta Amerikane), nga ndotja plastike.///
