27/09/2025
#नाथ सम्प्रदायको शंखढाल (Shankha-dhal) क्रिया के हो?
शंखढाल नाथ सम्प्रदायको एक विशेष दीक्षा वा ritual हो, जसलाई 'उपदेशी दीक्षा' अन्तर्गत राखिन्छ। यो देवी पूजनसँग जोडिएको छ र यसमा विशेष क्रियाहरू गरिन्छन्।
उद्देश्य:
यस क्रियाले मृत योगीहरूको आत्मालाई सूक्ष्म शरीरमा अड्किनबाट रोक्छ र उनीहरूलाई पीडा संसारमा फर्किनबाट बचाउँछ। यसले क्रियाकर्तालाई पुण्य कमाउँछ र कुण्डलिनी जागरणमा मद्दत गर्छ। यो मृत योगीहरूलाई मोक्षको बाटोमा सहयोग गर्ने उद्देश्यले गरिन्छ।
कहिले गरिन्छ?:
यो मृत्युपछि (समाधिपछि) गरिने ritual हो, यो मृत योगीहरूको लागि आवश्यकतानुसार गरिन्छ । यो कुनै वर्षदिन भित्र मात्र सीमित छैन।
प्रक्रिया:
यो क्रिया मुख्य रूपमा मृत योगीहरूको आत्मालाई पुनर्जन्मबाट मुक्त गर्न र मोक्ष प्रदान गर्न केन्द्रित छ, जसमा विशेष मन्त्र, पूजन र क्रियाहरू समावेश हुन्छन्। यो दीक्षा उपदेशी दीक्षाको भाग हो र देवी पूजनसँग जोडिएको छ।
शंखढालको सामान्य उद्देश्य र महत्व:
यो क्रिया मृत योगीहरूको सूक्ष्म शरीरलाई मुक्त गर्न र उनीहरूलाई पीडाबाट बचाउन गरिन्छ। यसले साधकलाई पनि कुण्डलिनी जागरण र आध्यात्मिक लाभ प्रदान गर्छ।
शंख (conch) सँग जोडिएको भएकाले, यसमा शंखबाट ढाल्ने (pouring) जस्ता क्रियाहरू हुन्छन्, जसले अमृत वा पवित्र जलको प्रतीक गर्दछ।
पूजन:
सुरु गर्नु अघि गुरु पूजन, शिव-शक्ति पूजन र देवी पूजन गरिन्छ।
शंखलाई पवित्र जलले भरेर पूजा गरिन्छ।
सामान्य पूजन मन्त्रहरू जस्तै
"ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" वा
नाथ सम्प्रदायका गुरु मन्त्रहरू प्रयोग हुन्छन्।
मुख्य मन्त्रहरू:
नाथ परम्पराका आधारभूत मन्त्रहरू जस्तै
"ॐ रूद्र नाथ जी का शंख बजे।
अनहद नाद का डंका बाजे।"
यो मन्त्र शंखसँग जोडिएको छ र अनहद नाद (आन्तरिक ध्वनि) लाई जागृत गर्छ।
अन्य मन्त्र:
"सत नमो आदेश।
गुरूजी को आदेश।
ॐ गुरूजी।
ऊँ सोहं धुन्धुकारा शिव शक्ति ने मिल किया पसारा
यो शिव-शक्ति एकताको प्रतीक हो।
पूजा मन्त्र:
"मंत्र सत्यम पूजा सत्यम्
सत्यदेवं निरंजनम्
गुरुवाक्य सदा सत्यम्
सत्यम एकम परमपदम् ।।"
यी मन्त्रहरू जप गर्दा शंखबाट जल ढाल्ने क्रिया गरिन्छ, जसले आत्मालाई शुद्ध पार्छ।
क्रियाहरू (विधि):
शंखलाई दाहिने हातमा राखेर मन्त्र जप गर्दै जल वा अमृत ढालिन्छ।
यो क्रिया आश्रम वा मठमा गुरुको निर्देशनमा गरिन्छ, र यसमा ध्यान, प्राणायाम र कुण्डलिनी क्रियाहरू समावेश हुन्छन्।
सम्पूर्ण विधि ९ दिनसम्म चल्न सक्छ, जसमा योगीनी मुद्रा वा अन्य नाथ प्रतीकहरू प्रयोग हुन्छन्।
अन्तमा, आत्माको मुक्तिको लागि विशेष हवन वा दान गरिन्छ।
यो क्रिया गोपनीय भएकाले पूर्ण विवरण गुरुबाट दीक्षा लिएर मात्र जान्न सकिन्छ।
तयारी र पूजन:
क्रिया सुरु गर्नु अघि स्नान गरेर शुद्ध हुनुहोस्, आसन शुद्धि गर्नुहोस्, र माथेमा भस्म, चन्दन वा रोली लगाउनुहोस्।
गुरु पूजन, शिव-शक्ति पूजन र देवी पूजन गरिन्छ। शंखलाई पवित्र जलले भरेर पूजा गरिन्छ।
मंत्र सत्यम् पूजा सत्यम्
सत्यदेवं निरंजनम्
गुरुवाक्य सदा सत्यम्
सत्यम एकम परमपदम् ।।
विशेष मन्त्रहरू:
नाथ परम्पराका केही मन्त्रहरू जसलाई शंखढालसँग जोडेर प्रयोग गरिन्छ:
"ॐ रूद्र नाथ जी का शंख बजे।
अनहद नाद का डंका बाजे।
ईश्वर गुरू देव ने मन्त्र फूंका।
जपो मन्त्र काटो पाप
सतगुरू सम्भालो अपना आप।
यो मन्त्र अनहद नाद (आन्तरिक ध्वनि) जागृत गर्न प्रयोग हुन्छ।
"सत नमो आदेश।
गुरूजी को आदेश।
ॐ गुरूजी।
ऊँ सोहं धुन्धुकारा शिव शक्ति ने मिल किया पसारा।
यो मन्त्र शिव-शक्ति एकताको प्रतीक हो।
ॐ शनि कांकुली पाणीयायाम् ।
पालनहरि आरिक्षणी ।
नेम्बेंदिविरान्दिन यदू यदू ।
जाणनिरान्द्रि । पाषाण युगे युगे धर्मयन्त्री ।
फाअष्टष्यति नजर याणी धुम्रयाणी ।
धनम् प्रजायायाम्...।
सत् फुरे सत् वाचा फुरे श्री नाथ जी के सिंहासन के ऊपर पान - फूल की पूजा चढ़े ।।
हमारे आसन पर ऋद्धि सिद्धि धरे ।।
भण्डार भरे ७ वार, २७ नक्षत्र, ९ ग्रह, १२ राशि, १५ तिथि सोम रवि मंगल शनि ।"
यो पूजा र सिद्धि प्राप्तिका लागि गरिन्छ ।
क्रियाहरू (विधि):
शंखलाई दाहिने हातमा राखेर मन्त्र जप गर्दै पवित्र जल वा अमृत ढालिन्छ, जसले आत्मालाई शुद्ध पार्छ।
यो क्रिया आश्रम वा मठमा गुरुको निर्देशनमा गरिन्छ, जसमा ध्यान, प्राणायाम, कुण्डलिनी क्रियाहरू र योग मुद्राहरू समावेश हुन्छन्।
सम्पूर्ण विधि ९ दिनसम्म चल्न सक्छ, जसमा योगीनी मुद्रा वा अन्य नाथ प्रतीकहरू प्रयोग हुन्छन्। अन्तमा हवन वा दान गरिन्छ।
कान छेड्ने (काना चीरा) जस्ता सम्बन्धित क्रियाहरूमा पनि मन्त्रहरू जपिन्छन्, जसमा नवौं दिन योगीनी मुद्रा डालिन्छ।
साभार :- #श्री नाथ रहस्य
