Một làng có nhiều nét đặc sắc:
Du khách theo quốc lộ 1A về hướng nam, cách thành phố Thanh Hóa 45km, tới thị trấn Còng, rẽ về phía đông ra biển khoản 4km thì tới làng Do Xuyên, thuộc xã Hải Thanh, Tĩnh Gia. Gọi là làng, song Do Xuyên không có khái niệm nhà tranh, vườn tược, lũy tre…như nhiều làng quê khác, ở đây nhà cửa hầu hết đuợc xây bằng gạch ngói, nằm sát nhau, giữa có một lối đi h
ẹp tựa như các khu phố vùng đô thị. Địa thế của Do Xuyên giống như một bán đảo, mặt tiếp giáp với biển, mặt sông bao quanh, tuy mật độ nhà cửa cư dân dày đặc, song tầm mắt vẫn trải rộng, gió lồng lộng thổi khiến cho không khí ở đây trong những ngày nắng gắt vẫn thoán mát, không oi bức, ngô5t ngạt như một số làng biển trù mật khác. Dân Do Xuyên phần lớn làm nghề đánh bắt hải sản, sản xuất nước mắm và buôn bán đuờng xa tận trong Nam ngoài Bắc, chiều chiều thuềyn bè đi đánh bắt cá, mực, tôm, cua…hoặc đi buôn bán về đậu kín bờ. Kẻ mua người bán hết sức nhộn nhịp. tuy ở làng biển, nhưng ở Do Xuyên từ miền núi đến miền xuôi, trong và ngoài nước. bởi lẽ vừa để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng đa dạng của người dân ở đây, vừa tiêu thụ những hàng do người dân Do Xuyên buôn bán đuờong dài đm về bán. Khách đến Do Xuyên vào các đêm trăng sáng có thể xuống tuyền cùng ngư dân câu cá, câu mực trên biển gần bờ, sẽ có một cảm giác khoan khoái em ả và đầy hứng thú, các thứ hải sản đánh bắt còn tươi rói đuợc nướng, luột ngay trên thuyền, chấm với nước mắm đặc biệt kèm với lọai bánh đa vùng của vùng biển này giòn thơm và vài chén rượu đuợc chưng cất bằng gạo cũng của địa phuơng này thì khó ai có thể quên được! Ngồi tr6en thuyền và thuởng thức các lọai hải sản, ngắm nhìn sống biển lấp lánh ánh trăng, lại nghe văng vẳng từ đất liền tiếng chuông, mõ tụng kinh ở chùa Đột Tiên, cùng tiến hát hò trên sông nước của mấy o thiếu nữ làng biển này thì du khách thấy lòng dạ trở nên thanh thản, hồ hởi tực như đuợc giải tỏa khỏi những căng thẳng mệt nhọc trong cuộc mưu sinh nơi đô thị.
2. Đền lạch bạn:
Do Xuyên là một địa danh xuất hiện từ thời xa xưa. Thuở đó, nơi đây là cửa biển qua lại của thuyền bè trong nam ngòai bắc. có một truyền thuyết phổ biến trong dân gian ở các vùng biển ở Nghệ Tĩnh là vào cuối thế kỷ 13, nhà Nam Tống bên trung Quốc bị quân Nguyên Mông xâm lược đánh bại. Hoàng hậu và công chúa Tống đã nhảy xuống biển và trôi đến vùng biển Việt Nam, trong đó có Do Xuyên. Ngưới dân ở đây đã tôn họ làm thần, lập bàn thờ. Các vua phong kiến Việt Nam là “Tứ vị thánh nương”. Truớc kia có đền thờ riêng, nay nhập lại thành đền Lạch Bạn, thờ cả những nhân vật lịch sử Việt Nam thởi Lý, Trần như Tô Hiến Thành, Hoàng Minh Tự và các thiên thần như Sát hải Đại Vuơng. Đền dựng trên một đền đất cao, dốc đứng, sát ngay mép biển. Trong đền có các đồ thờ kiểu dáng điêu khắc thời Nguyễn như: kiệu, tượng, bài vị, huơng án….trong đó có một cái chuông đồng đuợc đúc vào năm Tự Đức thứ 3 (1850), tr6en mặt chuông khắc bài minh do Bố chính Phan Huy Khiêm, người Tĩnh Gia, đỗ cử nhân khoa qúy mão triều trị (1843) sọan. Đền còn lưu giữ đuợc 32 đạo sắtc của các triều vu phong kiến Việt Nam từ giữa thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 20, phong cho các vị nhân thần, thiên thần hiện thờ ở đây. Trong và ngòai đền co nhiều câu đối cổ, có câu mang ý nghĩa đặc sắc. Chẳng hạn:
“Thế cụ kỷ tang điền, chung cổ sùng từ tồn cố Tống
Linh thanh tế hải quốc, nhất phuơng hữu hưởng tự tiền trần”
(Cuộc thế đổi thay, muôn cõi vẫn thờ thời Tống cũ
Tiếng thiêng tỏa khắp, một phuơng còn lễ thuở Trần xưa)
Câu đối tr6en nhắc chuyện nhà Tống bị quân Nguyên đánh bại, Hoàng hâu và công chúa Tống trôi dạt đến đây đuợc người dân Do Xuyên giàu lòng nhân ái tôn làm thần, lập đền thờ phụng và việc nhà Trần đánh bại quân Nguyên mông giúp giữa hận cho họ. qua nội dung câu đối còn thể hiện mối tình hữu nghị giữa hai dân tộc Việt –Trung đã đuợc nãy nở vun đáp từ sáu bảy thế kỷ trước.
Đứng ở cổng đền nhìn về phía nam là biển, phía tây có con sông Lạch Bạn bao quanh, gió dồn dập thổi tới, nên tuy khách lễ bái mà không khí trong đền vẫn giữ đueợc trang nghiêm, không có cảnh ngột ngạt vì chen chúc. Nơi đây còn là địa điểm mà Alexăng-Đơ-Rốt(Alexangdre De Phocles), một nhà truyền giáo nguời Pháp, đồng thời là nguời có công trong việc hình thành Việt ngữ hiện nay, đã đầu tiên đến miền Bắc nước ta vào ngày 19/03/1627 dưới thời vua Lê Thần Tông và ông là người nước ngoài đầu tiên đến tham quan Lạch Bạn và chiêm ngưỡng cảnh đẹp Do Xuyên, mà chính tay ông đã ghi lại trong cuốn sách : “Lịch sử Vương quốc đàng Ngòai” xuất bản năm 1650.
3. Chùa Đột Tiên:
Cạnh đền Lạch Bạn còn có một ngôi chùa khá cổ tên là Đột Tiên (Đột Tiên Tự). Chùa tòa lạc trên một mãnh đất khá cao và rộng, cây cối xanh mát, nằm giữa vùng dân cư trù mật họat động náo nhiệt xuốt ngày đêm, nhưng cảnh chùa vẫn luôn luôn giữ đuợc cảnh yên tĩnh hiếm thấy. Choi đến thời điểm này, các nhà khảo cổ vẩn chưa phát hiện đuợc chùa đã có từ thời nào. Song, căn cứ vào mấy tấm bia còn giữ đuợc thì chỉ biết đuợc chùa đã đuợc trùng tu vào năm Cảnh Hưng thứ 18 (1755). Như vậy ít nhất gần 300 năm truớc đây tr6en đất Do Duyên (xã hải Thanh ngày nay) đã xuất hiện một ngôi chùa này. Trong chùa có nhiều tuợng phật cổ, tạc bằng gỗ qúy. Một chiếc chuông đồng khá lớn có tên là Đột Tiên trung Tự đuợc đúc vào năm Minh Mệnh thứ nhất (1820), trên mặt chuôn khắc đầy chữ Phạn và chữ Hán, song nay chưa rõ nội dung, xuất xứ của các dòng chữ đó (rất tiếc chùa đã trải qua bao biến cố lịch sử, cùng với những thăng trầm về thời gian và những yếu tố khách quan, bên cạnh đó có một thời kỳ chùa không đuợc quan tâm tu bổ đã bị nhiều kẻ xấu lợi dụng ăn cắp những vật qúy trong đó có cả chiếc chuông đồng cổ…(1) ), tuy nhiên, chùa vẫn vẫn giữ đuợc mấy đạo sắc phong và một chiếc mõ bằng đồng rất lớn có niên đại thời Nguyễn. Hàng ngày tiếng mõ tụng kinh từ chùa vang vọng ra biển khơi, truyền đi rất xa, khiến cho cư dân, du khách cảm thấy cửa chùa rộng lớn và mình như đang dự lễ chùa đuợc đón nhận phúc lành từ đức phật ban phát. Ngày nay chùa đã được mở rộng lên tới đỉnh núi Do Xuyên, không gian chùa rộng và thóan mát nhưng đầy chất tâm linh tạo cảm giác cho tấm lòng du khách những giây phút thiện tâm, thóat bỏ trần tục mỗi khi bước vao chánh điện, bái lễ cầu kinh. Chùa đuợc mở rộng một phần lớn là do công lao của nhà sư – thầy Thích Quả Phật Tâm hiện chủ trì Đột Tiên Tự (2)
4. Đền thờ Vua Quang Trung:
Gần Đền Lạch bạn và chùa Đột Tiên có một ngôi đền thờ nguời anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ (1753-1792), người đã có công đánh bại quân xâm lược nhà Thanh ở phía Bắc và quân xâm luợc Xiêm ở phía Nam v2o cu6ói thề kỷ 18.
Đền mới đuợc trùng tu, nhưng trong đền còn giữ đuợc bài vị của Nguyễn Huệ khi ông lên ngôi vua và một chuông đồng khắc bốn chữ Hán “Thuợng Trung Tự Đẳng” có niên đại vào năm tự Đức thứ 10 ( 1857) chứng tỏ đền đuợc lập từ thời Nguyễn, ngòai cổng đền có hai câu đối cổ
“ Anh hùng thanh sất Bân Sơn cổ
Miếu mạo quang lưu Bạch Hải kim”
Nội dung nhắc lại sự kiện cuối năm 1788, nguyễn Huệ nghe tin 20 vạn quân Thanh kéo vào xâm lược chiếm đóng kinh đô Thăng Long . Ông cho lập đàn tế trời trên núi Bân (Bân sơn) ở Huế lên ngôi vua lấy niên hiệu là Quang Trung, thét mắng (Thanh sắt) kẻ thù rồi kéo quân thần tốc ra Bắc đánh tan 20 vạn quân Thanh xâm luợc và vào thành Thăng Long ăn tết nguyên đán (1779).
Đền thờ Quang Trung ở Làng Do Xuyuên là một di tích lịch sử rất qúy báu. Bỡi lẽ dưới triều Nguyễn mọi di vật có liên quan đến nhà Tây Sơn đều bị tiêu hủy, triệt phá, không để sót một thứ gì. ấy thế mà trên đất Do Xuyên vẫn còn ngôi đền thờ vị anh Hùng dân tộc, mặt khác, trong sử sách có chép về phòng tuyến biện Biện Sơn do quân Tây Sơn xây dựng trong đó có vùng đất Do Xuyên. Khi quân Thanh ồ ạt kéo vào xâm lược, thì các tướng Tây Sơn Ngô Văn Sở (?-1795), Ngô Thì Nhậm (1746-1803) đã rút về phòng tuyến này để bảo vệ lực lượng và chờ lệnh Quang Trung. Nguyễn Huệ đã hai lần kéo quân ra Bắc vào năm 1786 và cuối năm 1788. Vị anh hùng áo vải có thể đã qua Do Xuyên nên nhân dân ở đây còn nhớ mãi và lập đền thờ tưởng niệm. Ngày nay đền thờ Quang Trung đã trùng tu, đơn giản song lại mang ý nghĩa rất lịch sử nên vẫn hấp dẫn du khách muốn tìm hiểu nghiên cứu về các sự kiện có liên quan đến những lần vị anh hùng dân tộc kéo quân ra Bắc và phòng tuyến quân sự Biện Sơn dưới thời Tây Sơn.
Đến Do Xuyên, ngòai việc vãn cảnh sông biển, thưởng thức các lọai hải sản của địa phuơng, du khách cón tham quang một làng biển khá độc đáo, bỡi lẽ trên một vùng đất không rộng mà có đến hai ngôi đền và một ngôi chùa cổ tọa lạc. Chùa thì thờ phật còn đền thì thờ cả nhân thần và thiên thần. Nhân thần gồm các nhân vật lịch sử Việt Nam và Trung Quốc, đặc biệt là ngôi đền thờ anh hùng dân tộc Quang Trung đuợc dựng từ thời Nguyễn là di sản văn hóa hiếm quý.!
