18/06/2026
THẤY ĐƯỢC MÌNH
/what is the self - mình là mình nào?/
Bài viết này dành cho những ai đang muốn sống với tinh thần: mọi sự thay đổi trong đời của mình đều cần bắt đầu từ chính bản thân.
Nếu vậy thì chắc mọi người đã từng nghe tới các khái niệm liên quan đến:
- Lãnh đạo tự thân (self-leadership)
- Phát triển bản thân (self-development)
- Yêu thương chính mình (self-love)
- Chăm sóc mình (self-care)
- Kỷ luật bản thân (self-discipline)
- Nâng tầm bản thân (upgrade yourself)
Hôm nay chúng ta không bàn về các động từ (chăm sóc, yêu thương, kỷ luật, dẫn dắt, ...), mà chúng ta nói về phần Mình (Self).
Bởi đơn giản, nếu chưa rõ về "Mình" thì khó để đối xử với "Mình" cho đúng cách và hiệu quả được.
---
LƯU Ý: YẾU TỐ "THẤY ĐƯỢC - QUAN SÁT ĐƯỢC"
Xuyên suốt bài này, có một yếu tố mà chúng ta cần thống nhất với nhau đó là QUAN SÁT/ NHÌN THẤY được "Mình", chứ không phải là "có thêm kiến thức" hoặc "nạp thêm thông tin" về "Mình".
Nghĩa là:
- Chúng ta sẽ nói chuyện dựa trên những gì có thể quan sát/ trải nghiệm/ nhìn thấy được trong đời sống thực tế về chính bản thân mình.
- Mục tiêu là chúng ta thấy RÕ RÀNG hơn những điều đang có sẵn về "Mình".
- Từ đó, có thể ứng dụng hiệu quả và linh hoạt vào quá trình ĐỐI XỬ với mình ở trên (quản lý, dẫn dắt, yêu thương, kỷ luật, phát triển, ,... tùy bạn chọn).
- Và cuối cùng, quan trọng nhất là giúp cho chất lượng cuộc sống thực tế được cải thiện.
Vậy nên, khi đọc, mong bạn liên tục đối chiếu, quan sát lại thực tế của mình. Nếu bạn "thấy" được thì tốt, chưa "thấy" thì bỏ qua, đừng cố suy nghĩ thêm.
---
MÌNH LÀ MÌNH NÀO?
Hãy cùng lấy trải nghiệm ăn một bữa cơm ngày hôm nay của bạn để trả lời câu hỏi này. Bạn không cần phải suy luận, chỉ cần nhớ lại hoặc quan sát chính mình trong khoảnh khắc đó.
Hãy thử tách lớp trải nghiệm của bạn ra thành 5 phần sau:
1. Góc nhìn số 1: Cơ thể (Body)
Với góc nhìn này, trong bữa ăn, mình có răng, miệng, lưỡi cho việc nhai, dạ dày cho việc tiêu hóa, tay cho việc gắp thức ăn, thân ngồi, chân chạm sàn, mắt nhìn, mũi ngửi, tai nghe, ...
Vậy ở góc nhìn này, "Mình" là cơ thể, những gì cấu thành nên cơ thể.
Đối xử với mình là đối xử với cơ thể của mình, từ trong ra ngoài, từ trên xuống dưới, từ trước ra sau, từ trái sang phải, đầy đủ.
2. Góc nhìn số 2: Cảm giác (Feeling)
Là cảm giác xuất hiện NGAY LẬP TỨC khi cơ thể tiếp xúc với môi trường.
Chỉ có 3 trạng thái là: dễ chịu, trung tính và khó chịu.
Ví dụ, trong bữa ăn, trạng thái đói mà cơm chưa ra làm mình khó chịu; thấy cơm được dọn ra làm mình dễ chịu; chạm vào cái tô canh quá nóng làm phát sinh cảm giác khó chịu; ăn miếng canh ngon làm phát sinh cảm giác dễ chịu; nhai cơm không thì thấy bình thường, ...
Ở góc nhìn này thì mình chính là sự thay đổi liên tục của những cảm giác DỄ CHỊU - TRUNG TÍNH - KHÓ CHỊU này.
Đối xử với mình ở đây chính là đối xử với các cảm giác đó.
3. Góc nhìn số 3: Tri giác (Perception) - cái Tưởng.
Là khả năng nhận biết, ghi nhận, phân loại và liên hệ những gì đang xuất hiện với những dữ liệu đã có trong mình.
Khi thấy bụng cồn cào, bạn nói rằng "tui đang đói bụng"; thấy một cái vật làm bằng sành, miệng rộng, đáy sâu, chứa một hỗn hợp màu xanh, có nước, có mùi đó, nóng như vậy, não bạn liên tưởng đó là "tô canh cua rau đay nóng hổi, nhưng có vẻ không ngon bằng tô canh mẹ nấu ngày xưa".
Tại sao cái Tri giác/ Tưởng này lại là mình? Vì cũng cùng một hiện tượng như nhau thì những người khác nhau sẽ có sự tưởng tượng, liên hệ, định nghĩa, gọi tên khác nhau. Điều này tạo nên những con người hoàn toàn khác nhau trong đời sống.
Ví dụ ư? Hãy thử hỏi 3 người xung quanh bạn: "Hạnh phúc là gì?", "Sếp xịn trông như thế nào?", hoặc "Việt Nam là gì?".
Thậm chí, bạn hỏi chính mình 3 câu hỏi đó nhưng hôm nay và hôm qua cũng có thể là những câu trả lời khác nhau đấy.
Vậy thì, ở góc nhìn này, mình chính là cách mình Tri giác/ Tưởng/ Định nghĩa mọi điều.
Đối xử cách mình Tri giác/ Tưởng tượng/ Định nghĩa, cũng là đang đối xử với mình.
4. Góc nhìn số 4: Sự vận hành và tạo tác của tâm ý - Mental Formation
Là những sự vận hành bên trong tâm ý, tạo ra xu hướng suy nghĩ, lời nói và hành động.
Nó là thứ hình thành lối tư duy, thói quen, mô thức hành xử, phản xạ bản năng của chúng ta.
Quay lại trong bữa cơm, bạn thấy mình có xu hướng mê thịt hơn cá và gắp thịt liên tục; khi cơm trong miệng chưa nhai xong thì tay đã với lấy để mà gắp rồi; hoặc ăn 1 lúc thấy chán quá bèn quay qua nói chuyện với người bên cạnh; chân thì không giữ yên được ở 1 chỗ, lúc thì đặt xuống sàn, lúc thì vắt chéo chân, lúc thì gác lên ghế, ...
Về cơ bản, chúng ta tiếp xúc với cuộc sống qua suy nghĩ - lời nói và hành động. Chất lượng của cái nghĩ-nói-làm này tạo ra chất lượng trải nghiệm mà chúng ta đem đến cho cuộc sống.
Nếu để ý kỹ hơn thì ở dưới mỗi suy nghĩ - lời nói - hành động của chúng ta luôn có năng lực và sự vận động thúc đẩy bởi một yếu tố nào đó. Đó chính là Mental Formation này.
Vậy thì, ở góc nhìn này, đối xử với mình chính là đối xử với những sự vận hành và tạo tác của tâm ý đang thúc đẩy suy nghĩ, lời nói và hành động của mình.
5. Góc nhìn số 5: Nhận thức (Consciousness)
Là khả năng biết được chuyện gì đang diễn ra với 4 cái kia: cơ thể, cảm giác, tri giác và sự vận hành của tâm ý. Nó chỉ đơn giản là thấy, ghi nhận và nhận diện những gì đang xuất hiện, chưa vội phán xét, can thiệp hay sửa chữa.
Quay về bữa cơm, đó sẽ là một bữa cơm đầy sức sống :D
Khi mà chúng ta thấy rõ ràng tường tận từng bộ phận và cử chỉ của cơ thể; những cảm giác trồi lên, hạ xuống; những suy nghĩ chạy ra, chạy vào; những luồng năng lượng thúc đẩy, tạo ra các dòng suy nghĩ, lời nói và hành động, ...
Chúng ta có thể thấy hết như thấy lũ trẻ đang chơi nhộn nhịp, vui tươi trong sân.
Hoặc không :D
Đúng vậy, hoặc là chúng ta không thấy được gì mấy. Mà bị cuốn trong suy nghĩ, tay thì cứ gắp, miệng thì cứ nhai, ...chúng ta không thấy gì cả. Cơm ngon hay không, ăn với người này vui hay không, cơ thể mình có khỏe hơn sau khi ăn hay không, ...? Chúng ta không nhớ lắm :D.
Tóm lại, ở góc nhìn này, mình giống như một "đôi mắt", một khả năng nhìn.
Vấn đề là đối mắt này, khả năng nhìn này có sáng rõ hay không? Có đang nhìn thấy mọi thứ như nó đang là, hay đang bị che phủ bởi những định kiến, thói quen, cảm xúc và những cách diễn giải cũ?
Đối xử với mình ở đây chính là đối xử với "đôi mắt" nhìn đời này.
---
CÁC CÂU CHUYỆN LỚN CỦA "MÌNH"
Tóm lại, khi quan sát vào thực tế thì chúng ta có thể nhìn thấy "Mình" là sự hội tụ hài hòa của:
1. Cơ thể - Hình sắc (Body)
2. Cảm giác (Feeling)
3. Tri giác (Perception)
4. Sự vận hành & tạo tác của tâm ý (Mental Formation)
5. Nhận thức (Consciousness)
Mình là vậy, người khác cũng vậy. Chúng ta ai cũng có một nền tảng, cấu trúc như nhau.
Nhưng thứ làm mỗi người lại hạnh phúc/ khổ đau, vui/buồn, thành tựu/khó khăn, trọn vẹn/trống rỗng khác nhau là nằm ở vài điều cơ bản như sau:
- Sự MẮC KẸT vào các "mình" kia. Ví dụ: dính mắc vào việc mình phải đẹp; dính mắc vào cảm giác dễ chịu; dính mắc vào một niềm tin "phải có nhà, có xe thì mới đáng để sống trên đời"; dính mắc vào những thói quen vận hành tự động, ...
- Sự ĐỒNG NHẤT bản thân với các cái "mình" kia. Ví dụ: người ta khen mình đẹp thì tưởng là mình đẹp thật, đến khi có người khác chê thì buồn; có ý niệm về sự "Thất bại", đến khi làm ăn thất bại thì cho rằng "mình là người thất bại" thay vì thấy đó là một trải nghiệm "thất bại" và mình còn nhiều trải nghiệm khác trong đời.
- Sự BỊ ĐỘNG/ CHỦ ĐỘNG với các "mình" đó. Ví dụ: khi tâm ý xuất hiện một cơn giận thì lại bị nó kéo đi, tạo ra suy nghĩ tức giận, tưởng tượng, bộc phát lời nói, tạo ra những hành động bạo lực; ngược lại có người xuất hiện cơ giận thì rất chủ động, đơn giản là biết "trên đời này đang có 1 cơn giận xuất hiện", rồi mỉm cười ngồi coi nó trông ra sao.
Còn nhiều thứ nữa, hẹn mọi người ở bài sau.
Nhưng câu chuyện LỚN NHẤT mà bài này cần nói tới là: cho dù bạn muốn đối xử với mình ra sao (lãnh đạo, kỷ luật, yêu thương, chăm sóc, phát triển, ...) thì trước tiên phải THẤY mình đang là GÌ cái đã.
Chúng ta không thể dẫn dắt một thứ mà mình chưa nhìn thấy.
Không thể chăm sóc một thứ mà mình chưa hiểu rõ.
Không thể thay đổi một thứ mà mình chưa nhận diện được.
Thấy được mình như một ĐỐI TƯỢNG rõ ràng, cụ thể rồi thì chúng ta mới đặt có sự đối xử của mình vào đó được. Ngược, nếu chưa thấy được rõ ràng, cụ thể thì chúng ta có tấm lòng, có mong muốn, có nhiều năng lượng để hành động nhưng lại mất phương hướng, không có nơi để tập trung.
Giống như anh giao thư, xe nhiều xăng và nhiệt tình nhưng không biết địa chỉ nhà của người nhận để mà giao tới.
Chỉ hoài phí công.
---
Vậy nên, cho dù bạn đang muốn thay đổi bất kỳ điều gì trong đời: bản thân mình, công việc của mình, hay cả cách mình đối xử với người khác.
Hãy quan sát để thấy rõ trước.
Bởi vì chỉ khi thấy rõ, chúng ta mới biết mình đang thực sự cần thay đổi điều gì và nên bắt đầu từ đâu.
Chúng ta không ngại giải toán khó, chỉ sợ chọn sai bài toán để giải thôi.
Chúc bạn vui.
