25/06/2025
Sáng dậy sớm đọc thấy tin của BGD ĐT quyết tâm 'học bằng tiếng Anh', 'đưa tiếng Anh là ngôn ngữ thứ hai trong trường học tại Việt Nam' mà giật hết cả mình. Không thể tưởng tượng được người làm chính sách lại có những lúc thần kinh đến vậy.
Trước hết phải nói, tiếng Anh là 1 công cụ hữu dụng với khoảng 50% nội dung internet và 90% nội dung nghiên cứu khoa học/ học thuật trên thế giới bằng tiếng Anh. Nó vẫn hữu dụng với vai trò 1 ngoại ngữ, như 1 môn học, thậm chí vai trò cao hơn ngoại ngữ khác như mọi thứ vẫn đang diễn ra trong 20 năm trở lại đây. Tuy nhiên, việc đưa thành 'ngôn ngữ thứ 2 trong trường học' là một điều lãng phí: tiền bạc, thời gian, và sự độc lập của đất nước.
1. Trước hết phải nhìn lại, những nước nào trên thế giới ngoài Mỹ, các nước liên hiệp Anh, Singapore, Philippin & Ấn Độ giáo dục phổ thông & đại học đại chúng bằng tiếng Anh: Không có. Các nước như Sing, Ấn và Philippin đều có nguyên nhân bất khả kháng: Ấn, Phi có quá nhiều dân tộc với ngôn ngữ riêng vai trò tương đương, việc áp đặt 1 ngôn ngữ của 1 dân tộc, vd tiếng Hindu lên nền giáo dục cả nước là điều bất công với dân tộc khác, gây bất ổn chính trị + quá khứ thuộc địa của Anh, Mỹ nên việc sử dụng tiếng Anh trong môi trường đại học & phổ thông của họ là hợp lý.
Còn lại Đức, Pháp, Tây Ban Nha, Ý, Hà Lan, Bỉ, Áo, Thụy Sĩ, Nhật, Hàn, Trung, Nga ...? Không hề. Họ có một phần chương trình đào tạo bằng tiếng Anh nhất định, tuy nhiên nó thường hướng đến du học sinh và có những hạn chế nhất định, ví dụ như nộp nhiều tiền hơn so với chương trình bằng tiếng bản địa.
2. Đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam hiện nay là Trung Quốc, không phải là nước nói tiếng Anh. Thị trường xuất khẩu lao động lớn nhất, lớn nhì và lớn ba của Việt Nam hiện nay là Nhật Bản, Hàn Quốc & Đài Loan không phải nước nói tiếng Anh. Công nhân vẫn phải học tiếng Trung, Hàn, Nhật chứ không phải tiếng Anh trước khi XKLĐ. Nhồi tiếng Anh cho những người này từ cấp độ phổ thông để làm gì?
3. Học giỏi tiếng Anh là tốt hơn học kém tiếng Anh, phát âm ngữ pháp chuẩn là tốt hơn, tuy nhiên khái niệm 'tốt hơn' này chỉ áp dụng khi tất cả các tiêu chí khác như trình độ chuyên môn, tay nghề như nhau và nhét vào môi trường đặc trưng dùng tiếng Anh, vốn rất hẹp. Để học thành thạo 1 ngoại ngữ bằng đầu óc của một người trung bình trong xã hội là cả 1 con đường rất gian nan cần đầu tư nhiều công sức, thời gian và tiền bạc, vốn là những thứ có thể đầu tư để phát triển chuyên môn khác. Một người thợ hàn kinh nghiệm lâu năm chỉ cần biết tiếng Anh abc ở mức đọc được nhãn mác gói que hàn của anh ta dùng (thậm chí chả cần vì que hàn Trung Quốc hay các nước khác cũng đầy) là đủ, thời gian trau dồi tay nghề của anh ta có giá trị hơn nhiều và kể cả làm việc ở Việt Nam hay nước ngoài, 1 thợ hàn giỏi luôn kiếm được vượt xa mức trung bình.
4. Hòa nhập thế giới.
Tháng 5 vừa qua mình có tham dự 1 hội thảo ở Avignon, Pháp do Hội đồng Năng lượng Nguyên tử Pháp (CEA) tổ chức. Mặc dù hội thảo đã ghi rõ chương trình làm việc bằng tiếng Anh, tuy nhiên ngoài việc trình bày nghiên cứu của mình và QA chính thức trong vài chục phút thì 80% mọi người nói tiếng Pháp và 20% người nói tiếng Đức. Những câu chuyện bằng tiếng Anh dù cố bắt chuyện networking đến đâu cũng đều kết thúc trong ngõ cụt. Đây không phải là lần duy nhất mình cảm thấy tiếng Anh nó vô dụng đến vậy.
Hay đi mua mấy đồ phụ kiện bể cá của JBL hay Fluval quanh đây cũng vậy, nhãn hàng chỉ có tiếng Hà Lan, Pháp và Đức. Không ai có trách nhiệm phải thêm tiếng Anh cho bạn cả.
5. Trợ giúp ngoại ngữ khác.
Có người sẽ ý kiến là học tiếng Anh sẽ góp phần hỗ trợ khi học ngoại ngữ khác vì tính tương đồng với các ngoại ngữ hệ German. Thực sự thì cũng phần nào, nhưng nó sẽ gây phiền phức hơn ở 2 điểm:
5a. Việc biết tiếng Anh và giao tiếp được với bạn học = tiếng Anh sẽ làm chậm tốc độ học ngoại ngữ của bạn lại vì thiếu đi áp lực sử dụng.
5b. Sự nhầm lẫn và sửa lối mòn tư duy. Đây là việc khổ nhất khi các bạn học ngoại ngữ thứ 2-3-4-5. Khi bắt đầu học tiếng Hà Lan, mình đã rất khổ sở khi phải luôn nhớ brood đọc là Bờ-rốt-đờ chứ không phải Bờ-rút-đờ, water đọc là Va-tờ chứ không phải wo-tờ hay niet đọc là nit chứ không phải nhét. Hay nee (Nê) là không chứ không phải là có như trong tiếng Hàn. Năm 2022 mới từ Hàn qua Bỉ luôn có phản xạ Nê rồi gật đầu đánh rụp 1 cái làm cho mấy đứa người Bỉ bối rối không biết mình có bị khùng không nữa.
Tóm lại:
Chúng ta cần nâng cao trình độ ngoại ngữ dựa theo nhu cầu sử dụng và hội nhập của mình. Việt nam KHÔNG cần ngôn ngữ thứ hai, hay thậm chí là 'ngôn ngữ thứ hai trong trường học'. Nhà báo đầu tư thời gian vào kỹ năng báo chí và phân tích thì vẫn tốt hơn là giỏi tiếng Anh rồi chỉ nhắm mắt nhắm mũi đi dịch báo tiếng Anh.
Ảnh: Chứng chỉ tiếng Hà Lan của mình, đây là chứng chỉ ngoại ngữ thứ 4 mình thi.
