26/09/2025
Bài viết được viết vào năm 2017 nhưng là những hình ảnh của năm 2025.
Thường thường, Đến Buôn Ma Thuột...mọi du khách đều thích ghé thăm Akǒ Dhông.. Buôn làng này nằm lọt thỏm trong lòng thành phố, đến đó rất tiện lợi.. Đã vậy, Akǒ Dhông cũng là buôn làng ghi lại dấu ấn văn hóa độc đáo riêng của dân tộc Ê Đê.
Thăm Buôn này...con Thủy cứ mắt tròn mắt dẹt, ngẩn ngơ vì không thể hiểu nổi..Người Ê Đê đã có một bề dày sâu về văn hóa núi rừng tuyệt vời đến thế. Buôn Akǒ Dhông được Ama H' Rin sáng lập vào năm 1968.. Được biết, vị già làng này cũng là người Ê Đê có tinh thần cấp tiến, Ông đã từng làm việc với người Pháp.. Ngoài việc học hỏi tiếng Pháp. Ama H' Rin còn là người đi đầu trong việc trồng thử nghiệm cây Cà phê trên đất Tây Nguyên..
Ngược lại, người Pháp cũng nhờ Ama H'Rin phiên dịch và giảng dạy lại các kỹ năng rừng núi cho họ...Điều làm Ama H'Rin cảm động và kết thân với người Pháp ...Chính là từ việc ông theo chân các vị Masoer Pháp, đi khắp Tây Nguyên để chữa bệnh, giảng dạy cho họ về tình bác ái cuả Chúa.. Các Soer đã cõng các bệnh nhân phong cùi, vượt hàng trăm dặm đường, đưa họ về trại phong cùi Di linh và nuôi dưỡng cho đến khi giã từ cuộc sống. Là một người dẫn đường kiêm phiên dịch..dần dà, Ama H'Rin đã có cảm xúc với đạo Thiên Chúa thật sâu sắc. Vì vậy, cả gia đình đã gia nhập giáo hội, trở thành con chiên của Chúa cho đến ngày nay.
Theo lời vợ của Ama H'Rin kể cho mình nghe.. Gia đình ông vốn cư ngụ chính gốc tại M'Drak.. Ông từng được người Pháp giao nhiệm vụ cai quản khu rừng tại đây. Ông có tên là Y- Diêm Niê, nhờ đức tính chăm chỉ, tài giỏi, minh bạch được anh em bầu làm thủ lĩnh. Đầu năm 1956 .. qua lời giới thiệu của Y- Bun Sưr - một người dân M'Nông Rlăm theo học tại trường Lycee Đà Lạt. Các soer đã gặp ông sau khi họ được cấp 45 mẫu đất rừng Tây Nguyên. Họ cần một nhóm người khai phá và xây dựng giúp các trung tâm tôn giáo. Nhận lới giúp các soer, Y- Diêm Niê gặp nhiều gian khổ, bởi chỉ có 10 người dân cùng ông đồng thuận trong việc tạo lập 1 buôn làng mới. Và Ama H Rin đã gây một dấu ấn lớn qua việc khai hoang 6 mẫu để trồng cafe..
Những năm sau đó , ông tiếp tục mở rộng đất canh tác, chăm sóc và tìm ra những cây giống cà phê tốt nhất cho vùng đất này. Đồng thời, ông cũng cho xây cất căn nhà dài đầu tiên tại đây. Dần dà, với sự tín nhiệm của các cư dân, Y- Diêm Niê đã chính thức được bầu là chủ đồn điền Drai Mlo .. và ông được gọi là Ama H'Rin. Nghe nói, Vị trí của đồn điền ban đầu này, hiện đang nằm ở phía giáp với nương rẫy của Buôn Đǔng..sau này vùng đất trên trở thành nghĩa địa của Buôn. Từ năm 1962-1964, khi các gia đình tăng lên từ 6 gia đình lên 12 gia đình, bắt đầu xây dựng nhà dài đầu tiên dài khoảng trên 30m lợp mái tranh, vách từ tre nứa. Năm 1964 Buôn làng chính thức thành lập được gọi là đồn điền Saint Benoit. Từ 1964 – 1968 Những nhà sàn dài bắt đầu tăng lên, số các gia đình lúc này là 14 gia đình. Cuối năm 1966 Tòa Khâm Xứ thành lập Giáo phận Ban Mê Thuột để tiếp nhận các cơ sở tôn giáo của người Pháp. Sau khi trao Đan Viện cho Tòa Khâm Xứ, 2 sơ Pháp trở về buôn này sinh sống và truyền giáo cho người Êđê, Ama H'Rin tiếp tục xây thêm Nhà dài làm chỗ ở cho 2 sơ. Vào cuối năm 1967, Buôn Dựng thêm một nhà sàn, tuy nhiên lúc bấy giờ là thời Chiến tranh .. nên dân làng đã lợp mái ngói thay vì mái tranh như truyền thống để tránh hỏa hoạn. Năm 1970 đã có 2 nhà dài bị cháy rụi do đạn lạc.
Năm 1968, vì bất đồng ý kiến, Ama Hrin không làm trưởng Buôn nữa,..
Lúc này, ông Y- Dhiang Êban (Ama Y- Blăp tức “ Aê H’Ben”) làm trưởng Buôn Saint Benoit...
Rời khỏi buôn làng do mình gắng công tạo dựng suốt 12 năm.. Ama H’Rin đã vay mượn tiền của Đồn điền để mua đất bên kia suối Ea Nuôl với diện tích 7 mẫu. Mảnh đất ông chọn nằm cận kề 6 con suối bao gồm: Ea Giang, Ea Dung, Ea Ding, Ea Pủi, Thun M’nung, và đặc biệt là Ea Nuôl, con suối lớn nhất của Buôn Ma Thuột.. Bốn năm sau, nhờ việc buôn bán cà phê thành công, Ama H'Rin đã hoàn lại được cả gốc lẫn lãi số tiền được cho vay. Cùng lúc này cơ cấu tổ chức thay đổi làm theo hợp tác xã quy mô nhỏ, không còn là đồn điền. Đời sống kinh tế của buôn từ đây được khá hơn trước với 8 hộ gia đình còn lại. Với tài trí và uy tín của mình, Ama H'Rin đã thuyết phục được mọi người đổi tên buôn thành Akǒ Dhông (tức Buôn thượng nguồn, bởi nơi đây là đầu nguồn của 6 con suối). Hằng năm, ông kêu gọi mỗi hộ gia đình ..sau khi thu hoạch mùa màng, họ đều gửi tiền vào quỹ tài khoản chung của tập thể buôn làng làm quỹ tích lũy ..Từ quỹ này ông đề ra việc gìn giữ , bảo tồn và phát triển buôn làng mang dấu ấn Ê đê nhưng vẫn đẹp và sang trọng theo chất nghệ thuật lãng mạn Pháp. Từ năm 1970-1975 , ông cho phép làm thêm 5 nhà sàn mới cho buôn Akǒ Dhông. Vào Năm 1972 có sự thay đổi trưởng Buôn mới là ông Y-Sưn Niê (Ama H’yâo “Aê Y-Dum”), và ông làm đến 1975..
Năm 1975
Đất nước Việt Nam hoàn toàn giải phóng và tất cả người ngoại quốc đều trở về nước của mình cũng như Ngân hàng ngoại quốc, vì thế, số tiền gửi ở ngân hàng của dân buôn Akǒ Dhông đều mất trắng, rơi vào tình trạng khó khăn. Trước khi 2 sơ Pháp về nước, Ama H’Rin đã tiếp tục được chọn làm trưởng buôn. Trong lúc này vì khó khăn, dân làng đa số hộ dân đã trở về buôn làng trước đây của họ, chỉ còn lại đại gia đình ông Ama H’Rin còn ở lại. Như vậy, Sau năm 1975, Buôn Akǒ Dhông có sự thay đổi ..Đó là việc các hộ sống theo tập quán đại gia đình, dần dần họ tách ra thành các hộ nhỏ. Quá yêu thương mảnh đất mà cả đời dốc lòng gắn bó ..Ama H'Rin tiếp tục cắn răng ở lại. Ông ra sức truyền lại kỹ thuật trồng cafe cho mọi người với ước vọng tất cả cùng ở lại Buôn..
Lúc này do chủ trương nhà nước yêu cầu: lao động HTX với phong trào làm tập thể. Vì vậy, cả Buôn Akǒ Dhông có chung một đồn điền tập thể để làm cafe. Sau 1986 thì đồn điền cafe tập thể của Buôn giải thể.
Ama H’Rin đem đất đồn điền chia điều cho các hộ dân trong buôn, tiếp tục truyền lại những kinh nghiệm làm cafe để tạo ra hạt cafe tốt nhất.
Riêng ông thì bỏ công bôn ba đi tìm khách hàng, kí hợp đồng với các công ty thu mua từ đầu mùa để đảm bảo cafe của Buôn luôn bán được giá cao và được mua hết. Ngoài cafe, Ama H' Rin còn khuyến khích dân làng trồng thêm cây điều, bơ, cây hoa màu và chăn nuôi gia súc, gia cầm cải thiện đời sống. Không chỉ có vậy, già làng Ama H’Rin còn hướng dẫn cho dân làng cách sống phải giữ gìn vệ sinh nơi ở, đường xá và giữ gìn văn hóa của dân tộc mình.
Hữu xạ tự nhiên hương ..mọi cố gắng của ông đã tạo thành trái ngọt..Dần dần, buôn Akǒ Dhông dần thành điểm du lịch tham quan.
Từ năm 2009, Akǒ Dhông đã không còn hộ nghèo. 7 năm liền Akǒ Dhông đạt danh hiệu buôn văn hóa. Tất cả các con đường trong buôn đều được bê tông hóa. Năm 2012 Sở VH-TT-DL tỉnh Đắk Lắk đã chọn buôn Akǒ Dhông là một trong những buôn điển hình tại Đắk Lắk để gìn giữ ngôi nhà dài truyền thống. Hiện nay Buôn Akǒ Dhông là điểm du lịch thu hút khách du lich, nhất là vào những mùa khô có ngày buôn Akǒ Dhông tiếp khoảng 2 tour khách du lịch nơi xa đến. Già làng Ama H'Rin trở thành linh hồn, một con người huyền thoại buôn Akǒ Dhông.
Ông mất năm 2012..
và ngày ông về cùng Chúa chính là ngày 24 tháng 12 ..lễ Noel.. Khi biết mình không qua khỏi, Ông kêu vợ tới và nói..
Bà ơi..Chúa hài đồng đón tôi đi hôm nay để gặp Ngài trên thiên đàng..
Vợ ông, Bà đã 77 tuổi rất sang trọng và đẹp. Bà cho biết..Năm 2010, hai ông bà đã thỏa nguyện khi được du lịch Rome, Viếng thăm Vaticane, rồi đến Israel thăm đồi Gogoltha, hang Belem, sông Jordan và Đức mẹ Lộ Đức đầy đủ...
Theo nhà báo Dương Thủy
