06/06/2026
📜 AKBEZ’İN BİLİNMEYEN TARİHİ
(Harita: 1894 Hartmann Map of Southern Turkey and Northeastern Syria)
Bugün Hassa ilçesine bağlı bir belde olarak bildiğimiz Akbez’in tarihi, sanıldığından çok daha eskiye ve çok daha önemli bir geçmişe uzanmaktadır.
Osmanlı döneminde “Akbez”, “Ekbez” ve bazı belgelerde “Aybez” olarak geçen bu yerleşim, yalnızca bir köy değil, çevresindeki yerleşimlere yön veren önemli bir nahiye merkeziydi. Alman araştırmacı Martin Hartmann’ın 1894 yılında yayımladığı eserinde belirttiğine göre Akbez ilk kurulduğunda yaklaşık 15 aileden oluşan bir yerleşimdi. Ancak zamanla büyüyerek bölgenin en etkili merkezlerinden biri haline geldi.
19. yüzyılın ortalarında Akbez Nahiyesi; Hacılar, Tiyek ve çevredeki birçok yerleşimle birlikte geniş bir alanı kapsıyordu. Osmanlı arşivlerinde yer alan kayıtlara göre 1847 yılında Akbez, Hacılar ve Tiyek nahiyelerinde toplam 2.000’den fazla hane bulunuyordu. Bu rakam dönemin şartları göz önüne alındığında oldukça yüksek bir nüfusa işaret etmektedir.
Akbez’in öneminin temel sebeplerinden biri bulunduğu stratejik konumdu. Amanos Dağları’nın doğu eteklerinde yer alan Akbez, İskenderun’dan Maraş’a uzanan tarihî yol güzergâhı üzerinde bulunuyordu. Bu durum bölgeyi hem ticaret hem de ulaşım açısından önemli hale getiriyordu. Akbez’i kontrol edenler aynı zamanda bölgedeki geçiş yolları üzerinde de söz sahibi oluyordu.
Osmanlı Devleti’nin bölgedeki otoritesini tam olarak sağlayamadığı dönemlerde Akbez’in yerel beyleri büyük güç kazanmıştı. Bölgede vergi topluyor, yerel düzeni sağlıyor ve devletle doğrudan temas kuruyorlardı. Hatta bazı dönemlerde devletin gönderdiği emirlere karşı çıktıkları ve merkezi yönetime direnç gösterdikleri Osmanlı belgelerinde açıkça yer almaktadır.
1847 yılında Maraş Eyaleti’ne bağlı olan Akbez, Hacılar ve Tiyek nahiyelerinin Halep Eyaleti’ne bağlanması gündeme gelmişti. Çünkü bu yerleşimler coğrafi olarak Halep’e daha yakın durumdaydı. Ancak yapılan değerlendirmeler sonucunda bu değişiklik uygun görülmedi ve bölge Maraş’a bağlı kalmaya devam etti.
1850’li yıllarda Akbez’de devlet otoritesinin zayıf olduğu anlaşılmaktadır. Osmanlı kayıtlarına göre bazı yıllarda vergiler toplanamamış, devlet görevlileri bölgede yeterli hâkimiyet kuramamıştır. Özellikle 1859 yılında devletin gönderdiği emirlere karşı Akbez halkının direnmeye devam ettiği ve Osmanlı belgelerinde “muhalefet ve şekavette ısrar edenler” olarak kaydedildiği görülmektedir.
Bölgedeki bu durum 1865 yılında Osmanlı Devleti’nin Fırka-i Islahiye birliklerini bölgeye göndermesiyle değişmeye başladı. Bu harekât sonrasında bölgede devlet otoritesi yeniden kuruldu, vergiler düzenli şekilde toplanmaya başlandı ve yeni idarî düzenlemeler yapıldı. Bugünkü Hassa’nın ortaya çıkış sürecinde de bu gelişmeler önemli rol oynadı.
Tarihî kaynaklar incelendiğinde Akbez’in yalnızca bir yerleşim yeri olmadığı, bölgenin siyasî, ekonomik ve sosyal hayatında önemli bir merkez olduğu anlaşılmaktadır. Osmanlı arşivleri, salnameler ve yabancı araştırmacıların eserleri Akbez’in geçmişte bölgenin en dikkat çeken yerleşimlerinden biri olduğunu göstermektedir.
Geçmişin izlerini taşıyan Akbez, bugün de köklü tarihiyle Hatay’ın önemli yerleşimlerinden biri olmaya devam etmektedir.
📚 Kaynaklar:
• Osmanlı Arşiv Belgeleri (BOA)
• Martin Hartmann, Das Liwa Haleb und der Chalus (1894)
• Ahmet Cevdet Paşa Tarihi
• Adnan Şişman, Osmanlı Devleti’nde Misyoner Faaliyetleri
• Hassa ve Akbez üzerine akademik çalışmalar
