26/07/2025
1
AYVALIK’TA ULAŞIM İÇİN HANGİSİ DOĞRU?
ULAŞIMDA TEK YÖN UYGULAMASI MI? ÇİFT YÖN UYGULAMASI MI?
YOKSA TARİHİ KENTİN TÜMÜNÜ KAPSAYAN ARAÇSIZ KENT Mİ? YAYALAŞTIRMA
MI?
Vedat Tokyay- Mimar
Ayvalık’ta yıllardan beri uygulanan çift yön uygulaması, yoğun trafik, yayaların ikinci planda kalması ve kıyı kentinde kentlinin deniz ile ilişkisinin kesilmesi gibi olumsuz sonuçlar doğurmuştur. Sadece trafiğin hızlanması ve araçların akışkanlığı için hazırlanmış olan tek yön uygulaması ise alternatif yolların olmaması nedeniyle kentin belli bir bölümünün merkezle ilişkisini kesmiş, insanlar mağdur olmuşlardır.
Yani bu iki uygulama da insanların çıkarları için değil özel araçlar için tasarlanmıştır. Yaklaşık 60’lı yıllardan itibaren Avrupa ve Kanada’da, kentlerin yayalaştırılması ve araçsız kent uygulamaları gündeme gelmiş ve uygulanmaya başlanmıştır.
YAYALAŞTIRILMIŞ- ARAÇSIZ AYVALIK UYGULAMASI:
Lastikli araç satışı ve göçlerle birlikte kentsel nüfus artışının sonucunda, araçlar kentlerimizin yollarına sığamaz hale gelmişlerdir. Bu da, kentlerde yaşayan yayalar için mutlak bir eşitsizlik yaratmış, bu eşitsizlik ticaret için gerekli olan yaya dolaşımın ortadan kalkmasıyla birleşince, Yayalaştırma politikaları tasarlanmaya ve uygulanmaya başlamıştır. Yayalaştırma Projeleri,
2.Dünya Savaşından sonra Avrupa’da, 1960’lı yıllardan sonra da, Kuzey Amerika’da uygulanmaya başlamıştır.
Yayalaştırmayı Cambridge sözlüğü, “bir yeri, araçların giremediği yer haline dönüştürmek” olarak tanımlasa da, bir bölge sadece yalnızlaştırılarak yayalaştırılamaz. Bir kentin yayalaştırılması, motorlu araçların da girebileceği (Toplu ulaşım, ambulans, polis, itfaiye vb.) yaya yolu, yeşil alan, oturma alanı ve geliş-gidiş bisiklet şeritlerini içeren kentsel sisteme uygun alanların yaratılmasıyla olur. Yani tekil bir caddenin yayalaştırılmasından değil kentin tümünün veya bir bölümünün bütünsel biçimde yayalaştırılmasından söz ediyoruz.
• Avrupa’nın hangi kentlerinde yapılan belli başlı yayalaştırma uygulamaları
Bir Avrupa Birliği projesi olan Almanya Köblenz kenti yayalaştırması, Almanya’nın Freiburg kenti yayalaştırılması
-İspanya Pontavedraco kenti yayalaştırılması
Streget caddesinin omurgası olduğu Kopenhag’ın yayalaştırılması,
-Belçika’nın Ghent kenti yayalaştırılması
-Son olarak da, Amsterdam‘da Belediye, 2030 yılına kadar araç yakıtlarının neden olduğu hava kirliliğini önleme planları çerçevesinde, “daha fazla yaşam alanı ve daha temiz bir çevre için” bir dizi yeni projeler hazırladı. Kentteki trafik yönetmeliğinde yapılan değişikliklerle, şehir merkezine araç girişinin azaltılmasına dönük yeni önlemler alındı. “Araçsız şehir” hedefleri doğrultusunda, toplu taşıma ve bisikletli ulaşım özendirilecek. Toplu taşıma yatırımlarına ağırlık verilirken, deneme amaçlı gece metrosu seferleri de başlatılacak. Önlemler kapsamında toplu taşımada ücretsiz veya daha ucuz aktarma olanağı sağlanacak. Şehir içinde yaya ve bisiklet dostu tasarımlar hayata geçirilecek.
Tren istasyonlarında olduğu gibi, metro istasyonlarına da bisiklet kiralama noktaları kurulacak. Kent dışına gelecek olan araçlara katlı otoparklar hazırlanacak.
A. Yayalaştırmanın yararları nelerdir:
B. Yayalaştırmanın yararları nelerdir:
• Kültür Turizmi ve kültürel mirasın korunması:
Eğer söz konusu kent Unesco Kültürel Miras listesinde bir kent ise, Kültür Turizmini destekleyecek tek aracın yayalaştırılmış bir kent olduğu aşikardır. Her yerde otomobillerin ve motorsikletlerin dolaştığı, tarihi alanlarda arabaların park ettiği bir yerde Kültür Turizmi olamaz. Turizm, hizmet üzerine kurulu bir kentin, alışveriş yoluyla genel gelirlerinin artması demektir. Yayalaştırılmış kentte birey, tarihi kültürel mirası ile baş başa kalır ve onu daha iyi anlamaya başlar. Bu süreçte, yaya kültür rotalarının da geliştirilmesi çok önemlidir. Kentli veya turist, yaya olarak bu rotayı izleyerek belli bir düzen içinde kentin kültürel değerlerini tanır. Kentsel kimliği artar ve kültürel değerlerin korunması
konusunda üzerine kentsel sorumluluklar alır.
• Kentte Yaya dolaşımı ve kamusal alanlar:
Yaya dolaşımı, insanların kentin her yerinde, uygun ve güvenli zeminlerde yürüyebilmeleri, koşabilmeleri, oturabilmeleri, sosyalleşebilmeleri anlamına gelmektedir. Bu ise, sporu, boş zamanları değerlendirmeyi, sosyalleşmeyi yani kentsel yaşam kalitesini artırmayı hedeflemektedir. Araçların kentten
ayrılmaları ile işgal ettikleri eski meydanlar ve kültürel miras alanlarının hepsi birer Kamusal Alana dönüşmeye başlar.
Kentte yaya dolaşımıyla, insanların ihtiyaç duydukları kamusal alanlar oluşturulur, bu kamusal alanlarda festival, konserler ve açık hava toplantıları düzenlenir; insanların denizle olan ilişkileri gelişir ve toplumsal ilişkiler artar.
Çocuk ve yaşlılar için güvenilir alanlar ve engelli erişimi gelişir. Hava ve ses kirliliği ortadan kalktığı gibi trafik kazaları da önlenmiş olur.
Kentte yaya dolaşımı, kentin bir ucundan diğerine yayan yürüneceği anlamına gelmemektedir. Yayalaştırma politikasının başarılı olması, toplu ulaşımın da başarılı olmasıyla mümkündür. Yayalaştırma sınırları olan 2-2,5 km’li alanın aşılması için mutlaka tramvay ya da elektrikli otobüslerin varlığı gereklidir.
Elbette, “Deniz Ulaşımı” tümüyle deniz kıyısında olan bu kentteki en kestirme ulaşımdır.
Yaya ulaşımına ayrılan alanların artması, deniz kıyısının insanlar tarafından daha fazla paylaşılması anlamına gelmektedir. Kentli veya Turist, örneğin Sarımsaklı’dan Merkeze toplu ulaşımla gelecek ve kentin yayalaştırılmış bölgelerini gezme, alışveriş yapma veya bir kültürel etkinliğe katılma olanağını bulacaktır.
50’li yıllarda kıyı- kent ilişkisini ortadan kaldıran Atatürk Bulvarı, yeniden sadece toplu ulaşım ve yayalaştırmaya adanmalıdır.
• Kentte Bisiklet dolaşımı:
Bisikletlilerin kendileri için hazırlanmış güvenli zeminlere bisikletlerini sürebilmeleri ve kentin her noktasına girebilmeleri o kentin karnesi olmalıdır.
Bisiklet ile ulaşım, kent içinde otomobil ile ulaşıma bir alternatif projedir ve tüm Avrupa kentlerinde desteklenmektedir. Hem kişisel sporu geliştiren, ses ve hava kirliliği ve karbon salınımı olmayan, bir enerji tüketmeyen, park problemi olmayan bu sivil ulaşım aracı için gereken tek şey, sürebileceğigüvenli ve yeterli genişlik ve kalitede kesintisiz bir yoldur. Unutmayalım ki,
Ayvalık’ta Kırlangıç Yaşam Merkezinden Paşalimanına kadar olan yaklaşık 5 km mesafedir. Günlük kent içindeki dolaşım sınırı 15-30 km olan bisiklet için Ayvalık kentinin kuzey-güney eksenindeki uzunluk çok makul gözükmektedir.
Demek ki, bisiklet yollarının açılması ve kiralama sisteminin kurulması son derece gereklidir.
• Turizmin, Ticaretin, alışverişin artması
Özellikle, gıda, giysi ve hatıralık eşya konusunda el işi üretimin ve el sanatlarının çok verimli olduğu ve kentlinin alışveriş merkezlerine pek itibar etmediği Ayvalık’ta yaya dolaşımının artması demek ticaretin de artması demektir. Unutmayalım ki,
Ayvalık’a Midilli’den gelen turistlerin trafiği bu yayalaştırma uygulamasıyla artacaktır. Almanya ve İskandinav ülkelerindeki araştırmalar göstermiştir ki, araçsız kentin perakende gelirlerinde büyük artışlar görülmüş, yerel esnaf canlanmıştır.
Yayalaştırılmış, araçsız kent uygulamasını yürüten Avrupa ve Kanada kentlerinde yapılan istatistiklere iç ve dış Turizm önemli ölçüde artmıştır.
*Kentteki yeşil alanların artması
Oto yola ayrılan alanların artışı ve kamusal alanların, parkların ortaya çıkmasıyla birlikte kentin ihtiyacı olan Yeşil Alanların üretilmesi de olanaklı hale gelir. Bu da karbon salınımını azaltacak bir uygulama haline gelir. Unutmayalım ki Ayvalık bir Akdeniz kentidir ve tüm Akdeniz kentlerinde olduğu gibi yayaların gölgeye ihtiyacı vardır. Zaten, tüm dünyada yaya alanı yeşil alansız düşünülemez. Bu uygulama sayesinde geliştirilecek yeni yeşil alanların çevresel yararları çok yüksektir.
C. Yayalaştırmanın sınırları:
Ayvalık’ta yayalaştırma sınırı Kuzey- Güney ekseninde, Marina’dan Kırlangıç Yaşam merkezine, Doğu- Batı ekseninde ise Deniz kıyı hattından İlk Kurşun Caddesine kadar olan Tarihi Bölgedir.
Cunda’da ise Doğu- Batı ekseninde Despot’un evi ile Sahil Güvenlik, Kuzey- güney ekseninde ise, 15 Eylül caddesi ile Deniz kıyısı hattıdır.
Bu bölgede, motorsiklet ve otomobil, minibüs, kamyonet, Kamyon dolaşımı ve park etmesi yasaktır.
D. Yayalaştırmada araç kullanımının sınırları:
*Bir sağlık sorunu olduğunda Ambulans hizmeti her sokağa kadar girebilir.
*Herhangi bir Yangın durumunda İtfaiye araçları her sokağa kadar girebilir.
*Çöp arabaları, gece 22:00 ile sabah 10:00 arasında her sokağa girebilir.
*Dükkan ve Ticari kurumların (Banka, restoran, servis vb.) mal alımı için gerekli
olan servis arabaları gece 22:00 ile sabah 09:00 arasında her sokağa girebilir.
*Pazara mal getirip geri götürecek olan kamyon ve kamyonetlerin geliş ve dönüş
servis saatleri gece 22:00 ile sabah 08:00 arasında olacaktır.
*Toplu ulaşım, günün 18 saatinde kentin tüm noktalarına kadar ulaşım servisi vereceklerdir.
E. Yayalaştırmada otobüsle Toplu Ulaşım hizmetleri:
*Toplu Ulaşımda dolmuş kullanılmayacaktır.
*Toplu ulaşım araçları eğer otobüs ise Elektrikli, engelli erişimli ve iklimlendirmeli olmalıdır.
*Toplu ulaşımda durakta bekleme süresi 15 dakikayı geçmemelidir.
*Elektrikli otobüsler, Marina ile Kırlangıç arasında tek yön gidiş-geliş olarak çalışacaklar, manevraları belli başlı kamusal alanlarda yapacaklardır.
F. Yayalaştırmada Deniz Ulaşım hizmeti:
Deniz ulaşımı, Ayvalık’ın iç denizinde çok büyük yararlar getirecektir. Öncelikle, kentlinin bir yerden diğerine hızlıca, yakıt kullanmadan, yolları işgal etmeden gidebilmesini sağlayacaktır. Bu servis için Ayvalık’ın değişik noktalarında yeterli nitelik ve sayıda iskele bulunmaktadır.
G. Yayalaştırmada kentin yolları hangi amaçlara hizmet edecek?
*Deniz kıyısı hattı:
Marina ile Cumhuriyet caddesi arasındaki arterde, kara tarafında 2 mt yaya yolu, 1
mt bisiklet gidiş yolu, 1 mt yeşil alan ve ağaçlandırma, 5 mt ulaşım ve servis yolu, 1
mt bisiklet geliş ve servis yolu, 1 mt yeşil alan ve ağaçlandırma ve 3 mt yaya yolu
ile denizin içinde yer yer oturma iskeleleri planlanabilir.
*Denize kapalı Atatürk bulvarı:
Cumhuriyet caddesi ile Kırlangıç Yaşam Merkezi arasındaki arterde, her iki yönde 3’er mt yaya yolu, 1’er mt geliş-gidiş bisiklet yolu, sağ ve solda 1’er mt yeşil alan, 5 mt servis yolu planlanacaktır.
Atatürk bulvarına ve denize paralel yollara, C maddesindeki konular dışında araç giremeyecektir. Yaya yolundan denize doğru ilerleyen yaya yolları, yayalaşmış sokağa ve denize çıkan yollardan denize kavuşacaktır. Bu, denize açılan yolların ucuna birer iskele yapıp, yayanın denizle ilişkisi sağlanacaktır.
H. Peki araçları nereye depolayacağız?
Araçlar, Ayvalık’ın temel girişleri olan Kuzey ve Güney girişlerinde
depolanacaklardır.
*Kuzey:
Özel araçlar, Çanakkale yolu üzerindeki Shell istasyonundan saparak Atatürk Bulvarı üzerinde belirlenecek çok katlı otoparklarda park edeceklerdir. Parkücretlidir. Otoparktan merkeze, merkezden de otoparka elektrikli otobüslerle
(shuttle) ulaşacaklardır. Ayrıca, Cunda ve kuzeydeki diğer alanlara ulaşım otobüslerinin de ilk durağı otopark olacaktır.
Olası katlı otoparkların potansiyel konumları, Belediyeye ait Kademe alanı ile Eski Garaj alanıdır. Aynı otoparklar, Cunda 15 Eylül caddesi üzerinde de olacak ve merkeze toplu ulaşımla ulaşılacaktır.
*Güney:
Özel araçlar, Çanakkale yolu üzerindeki Sokol-Karayolları yoluna saparak Ayvalık-İzmir otoyolu üzerinde belirlenecek çok katlı otoparklarda park edeceklerdir. Park ücretlidir. Otoparktan merkeze, merkezden de otoparka elektrikli otobüslerle
(shuttle) ulaşacaklardır. Ayrıca, güneye doğru (Sefa- Çamlık- Sarımsaklı- Altınova) gidecek tüm otobüslerin ilk durağı otopark olacaktır.
Olası katlı Otoparkın potansiyel konumu, Gençlik ve Spor bakanlığına ait stadyum alanıdır.
İ. Yayalaştırılmış Araçsız Kent Politikasının demokratikleşmesi:
Yukarıda sözünü ettiğimiz çalışmaların hepsi, demokratik usullerle
oluşturulmalıdır. Ayvalık kentinin “Araçsız ve yayalaştırılmış bir kent” olması için kentin tüm paydaşlarıyla konuşulmalı, görüşleri alınmalı ve Yayalaştırma Projesinin tüm ara bölümleri ve atılacak adımlar, büyük çoğunluğun onayı ile gerçekleştirilmelidir.
Öncelikle, konuyu anlamamamız ve değerlendirmemiz için toplumun tüm kesimlerinin katılacağı bir çalıştay düzenlenmelidir. Bu çalıştay salt bildirilerden oluşmamalı, paydaş kesimlerin tartışmaya katılımları ve söz almaları teşvik edilmelidir. Çalıştaydan sonra geniş çaplı bir anket düzenlenerek eğilimler saptanmalıdır.
Yayalaştırmayla ilgili genel eğilim güçlü biçimde tezahür ederse, o zaman Projenin yürütmesinde yer alacak kurulda kentin tüm paydaşları yer almalıdır.
