05/10/2026
𝗣𝗥𝗜𝗠𝗘𝗜𝗥𝗨-𝗠𝗜𝗡𝗜𝗦𝗧𝗥𝗨, 𝗣𝗥𝗘𝗭𝗜𝗗𝗘𝗡𝗧𝗘 𝗣𝗔𝗥𝗟𝗔𝗠𝗘𝗡𝗧𝗨 𝗡𝗔𝗦𝗜𝗢𝗡𝗔́𝗟 𝗡𝗢 𝗜𝗔𝗡 𝗠𝗔𝗥𝗧𝗜𝗡 𝗟𝗔𝗡𝗦𝗔 𝗙𝗜𝗟𝗠𝗘 𝗥𝗘𝗭𝗜𝗦𝗧𝗘́𝗡𝗦𝗜𝗔 𝟭𝟵𝟳𝟱-𝟭𝟵𝟵𝟵 𝗕𝗔 𝗗𝗔𝗟𝗔-𝗥𝗨𝗔 IHA AMRT IP 𝗘𝗠𝗔 𝗕𝗔𝗥𝗔𝗞 𝗛𝗔𝗠𝗢𝗡𝗨 𝗠𝗔𝗧𝗔𝗡 𝗕𝗘𝗡
𝗗𝗶𝗹𝗶, 𝟬𝟯 𝗢𝘂𝘁𝘂𝗯𝗿𝘂 𝟮𝟬𝟮𝟲 :Sábadu semana kotuk, Primeiru-Ministru, Sua Exelénsia Kay Rala Xanana Gusmão, Prezidente Parlamentu Nasionál S.E. Maria Fernanda Lay, no Xefe UNAMET 1999 S.E. Sr. Ian Martin, kontinua projeta filme dokumentáriu ho titúlu Rezisténsia 1975-1999, hetan akompaña husi produtor filme Ian White no Diretór Ezekutivu AMRT, I.P. Sr. Jorge Alves “We-Moris” iha Jardiñ AMRT, I.P.,molok filme ne’e loke ba komunidade sira iha territóriu nasionál tuir orientasaun Primeiru-Ministru nian.
Liu husi diskursu, Diretór Ezekutivu AMRT, I.P. Sr. Jorge Alves “We-Moris” hateten, AMRT, I.P. fatin sagradu ida ne’ebé halo peskiza no rekolla sítiu istóriku no istória Timor-Leste nian durante tinan 24 nia laran.
“𝑂ℎ𝑖𝑛 𝑎𝑚𝑖 ℎ𝑎𝑘𝑎𝑟𝑎𝑘 ℎ𝑎𝑡𝑜’𝑜 𝑎𝑚𝑖-𝑛𝑖𝑎 𝑎𝑔𝑟𝑎𝑑𝑒𝑠𝑒 𝑛𝑜 𝑝𝑟𝑜𝑓𝑢𝑛𝑑𝑎 𝑏𝑎 𝐺𝑎𝑏𝑖𝑛𝑒𝑡𝑒 𝑃𝑟𝑖𝑚𝑒𝑖𝑟𝑢-𝑀𝑖𝑛𝑖𝑠𝑡𝑟𝑢 𝐼𝑋 𝐺𝑜𝑣𝑒𝑟𝑛𝑢 𝐾𝑜𝑛𝑠𝑡𝑖𝑡𝑢𝑠𝑖𝑜𝑛𝑎́𝑙 𝑛𝑒’𝑒𝑏𝑒́ 𝑚𝑎𝑘𝑎 𝑓𝑜́ 𝑎𝑝𝑜𝑖𝑢 𝑚𝑎́𝑠𝑖𝑚𝑢 𝑏𝑎 𝑓𝑖𝑙𝑚𝑒 𝑖𝑑𝑎 𝑛𝑒’𝑒, 𝑓𝑖𝑙𝑚𝑒 𝑛𝑒’𝑒𝑏𝑒́ 𝑖𝑚𝑝𝑜𝑟𝑡𝑎𝑛𝑡𝑒 𝑡𝑒𝑏𝑒𝑠, 𝑛𝑢𝑛𝑒’𝑒 𝑚𝑜́𝑠 𝑏𝑎 𝑠𝑖𝑟𝑎 ℎ𝑜𝑡𝑢 𝑛𝑒’𝑒𝑏𝑒́ 𝑓𝑜́ 𝑎𝑝𝑜𝑖𝑢 ℎ𝑜𝑑𝑖 𝑝𝑟𝑜𝑠𝑒𝑠𝑎 𝑓𝑖𝑙𝑚𝑒 𝑛𝑒’𝑒 𝑡𝑜’𝑜 𝑜ℎ𝑖𝑛 𝑏𝑒𝑙𝑒 ℎ𝑎𝑙𝑜 𝑙𝑎𝑛𝑠𝑎𝑚𝑒𝑛𝑡𝑢 𝑏𝑎 𝑑𝑎𝑙𝑎-𝑟𝑢𝑎 𝑖ℎ𝑎 𝐴𝑟𝑞𝑖𝑣u & 𝑀𝑢z𝑒𝑢 𝑅𝑒𝑧𝑖𝑠𝑡𝑒́𝑛𝑠𝑖𝑎 𝑇𝑖𝑚𝑜𝑟𝑒𝑛𝑠𝑒, 𝑁𝑢’𝑢𝑑𝑎𝑟 𝐷𝑖𝑟𝑒𝑡𝑜́𝑟 𝐸𝑧𝑒𝑘𝑢𝑡𝑖𝑣𝑢 ℎ𝑎𝑘𝑎𝑟𝑎𝑘 ℎ𝑎𝑡𝑜’𝑜 𝑏𝑎 𝑘𝑜𝑛𝑣𝑖𝑑𝑎𝑑𝑢 𝑜𝑛𝑟𝑎 𝑠𝑖𝑟𝑎 ℎ𝑜𝑡𝑢 𝑖ℎ𝑎 𝑓𝑎𝑡𝑖𝑛 𝑖𝑑𝑎 𝑛𝑒’𝑒𝑏𝑒́ 𝑠𝑎𝑔𝑟𝑎𝑑𝑢, 𝐼𝑡𝑎-𝐵𝑜𝑜𝑡 𝑠𝑖𝑟𝑎 𝑏𝑒𝑙𝑒 𝑚𝑎𝑖 𝑖ℎ𝑎 𝑛𝑒’𝑒 ℎ𝑜𝑑𝑖 𝑎𝑠𝑖𝑠𝑡𝑒 𝑖𝑡𝑎-𝑛𝑖𝑎 𝑙𝑢𝑡𝑎 𝑑𝑢𝑟𝑎𝑛𝑡𝑒 𝑡𝑖𝑛𝑎𝑛 24”
Nia aumenta, hakarak agradese mós ba estudante sira hotu ne’ebé mak partisipa ona iha atividade projeta filme ida ne’e papél AMRT nian mak prezerva memória, no iha dever atu divulga istória Timor-Leste nian ba joven sira, estudante sira tanba sira maka futuru ba nasaun ida ne’e.
Iha fatin hanesan, Xefe UNAMET 1999, Sr. Ian Martin hateten, agradese ba filme Rezisténsia nian ne’ebé maka konta ona povu Timor-Leste sira-nia sofrimentu durante tinan 24.
Maske nune’e, Produtór Filme Rezisténsia Sr. Ian White aumenta iha nia parte agradese ba AMRT, I.P. espesialmente ba Sr. Jorge Alves ne’ebé maka halo eventu ne’e furak loos.
“𝐻𝑎’𝑢 𝑎𝑔𝑟𝑎𝑑𝑒𝑠𝑒 𝑏𝑎 𝑒𝑚𝑎 ℎ𝑜𝑡𝑢 𝑝𝑎𝑟𝑡𝑖𝑠𝑖𝑝𝑎 𝑛𝑜 𝑠𝑖𝑟𝑎 𝑛𝑒’𝑒𝑏𝑒́ ℎ𝑒𝑡𝑎𝑛 𝑒𝑛𝑡𝑟𝑒𝑣𝑖𝑠𝑡𝑎, 𝐼𝑡𝑎-𝐵𝑜𝑜𝑡 𝑠𝑖𝑟𝑎 𝑖ℎ𝑎 𝑘𝑜𝑟𝑎𝑗𝑒𝑛 𝑡𝑒𝑏𝑒𝑠 𝑛𝑜 𝑟𝑒𝑠𝑝𝑒𝑖𝑡𝑢 𝑏𝑜𝑜𝑡 𝑏𝑎 𝑣𝑒𝑡𝑒𝑟𝑎𝑛𝑢 ℎ𝑜𝑡𝑢-ℎ𝑜𝑡𝑢 𝑛𝑒’𝑒𝑏𝑒́ 𝑙𝑢𝑡𝑎 𝑡𝑖𝑛𝑎𝑛 24 𝑏𝑎 𝑙𝑖𝑏𝑒𝑟𝑑𝑎𝑑𝑒 𝑛𝑜 𝑖𝑛𝑑𝑒𝑝𝑒𝑛𝑑𝑒́𝑛𝑠𝑖𝑎 𝑇𝑖𝑚𝑜𝑟-𝐿𝑒𝑠𝑡𝑒 𝑛𝑖𝑎𝑛, 𝑛𝑜 ℎ𝑎’𝑢 𝑠𝑒𝑛𝑡𝑒 𝑟𝑒𝑠𝑝𝑜𝑛𝑠𝑎𝑏𝑖𝑙𝑖𝑑𝑎𝑑𝑒 𝑡𝑜𝑑𝑎𝑛 ℎ𝑒𝑡𝑎𝑛 𝑜𝑝𝑜𝑟𝑡𝑢𝑛𝑖𝑑𝑎𝑑𝑒 ℎ𝑎𝑙𝑜 𝑓𝑖𝑙𝑚𝑒, ℎ𝑎’𝑢 𝑒𝑠𝑝𝑒𝑟𝑎 𝑒𝑚𝑎 𝑇𝑖𝑚𝑜𝑟-𝐿𝑒𝑠𝑡𝑒 𝑡𝑜𝑚𝑎𝑘 𝑏𝑒𝑙𝑒 ℎ𝑎𝑘𝑠𝑜𝑙𝑜𝑘 ℎ𝑜 𝑓𝑖𝑙𝑚𝑒 𝑛𝑒’𝑒”,
Entretantu Primeiru-Ministru Sua Exelénsia Kay Rala Xanana Gusmão iha nia diskursu hateten, Kofi Annan mós brani tebes tanba ita-nia kazu ne’e iha ONU ho votus ki’ik ne’ebé tun bebeik, Kofi Annan kaer hodi dudu, tanba ne’e maka fó rekoñesimentu ba nia hodi tau nia naran iha Ponte Kasnafar, nune’e jerasaun tuir mai bele hatene, no ponte ida iha Bidau tau naran B. J. Habibie tanba Habibie mós iha korajen, tanba tempu ne’ebá militár forte hela maibé nia iha korajen hodi foti desizaun.
“𝐼𝑎𝑛 𝑀𝑎𝑟𝑡𝑖𝑛 𝑝𝑟𝑜𝑝𝑜𝑖𝑛 𝑝𝑟𝑜𝑑𝑢𝑠𝑎𝑢𝑛 𝑓𝑖𝑙𝑚𝑒 𝑖𝑑𝑎 𝑛𝑒’𝑒 𝑎𝑡𝑢 𝑘𝑜𝑛𝑡𝑎 𝑖𝑠𝑡𝑜́𝑟𝑖𝑎 𝑘𝑜𝑛𝑎-𝑏𝑎 𝑓𝑢𝑛𝑢 𝑛𝑜 𝐷𝑟. 𝐽𝑜𝑠𝑒́ 𝑅𝑎𝑚𝑜𝑠-𝐻𝑜𝑟𝑡𝑎 𝑎𝑝𝑜𝑖𝑢 𝑖𝑑𝑎 𝑛𝑒’𝑒, 𝑚𝑎𝑖𝑏𝑒́ 𝑖𝑡𝑎 ℎ𝑜𝑡𝑢 𝑘𝑜𝑚𝑝𝑟𝑒𝑛𝑑𝑒 𝑎𝑡𝑢 𝑡𝑟𝑎𝑛𝑠𝑓𝑜𝑟𝑚𝑎 𝑖𝑑𝑒𝑖𝑎 𝑖𝑑𝑎 𝑏𝑎 𝑟𝑒𝑎𝑙𝑖𝑑𝑎𝑑𝑒 𝑛𝑜 𝑎𝑡𝑢 𝑠𝑎𝑖 𝑓𝑖𝑙𝑚𝑒 𝑘𝑜𝑛𝑎-𝑏𝑎 𝑖𝑡𝑎-𝑛𝑖𝑎 𝑙𝑢𝑡𝑎 𝑛𝑒’𝑒𝑏𝑒́ 𝑘𝑙𝑒𝑢𝑟 𝑡𝑒𝑏𝑒𝑠 𝑖ℎ𝑎 𝑓𝑎𝑡𝑖𝑛 ℎ𝑜𝑡𝑢 𝑠𝑎𝑖 ℎ𝑎𝑛𝑒𝑠𝑎𝑛 𝑘𝑛𝑎𝑎𝑟 𝑏𝑜𝑜𝑡 𝑛𝑒’𝑒𝑏𝑒́ 𝐼𝑎𝑛 𝑊ℎ𝑖𝑡𝑒 𝑠𝑖𝑚𝑢, 𝑝𝑟𝑜𝑑𝑢𝑡𝑜́𝑟 𝑏𝑎 𝑓𝑖𝑙𝑚𝑒 𝑖𝑑𝑎 𝑛𝑒’𝑒 𝑙𝑜𝑟𝑖 𝑘𝑢𝑎𝑧𝑒 𝑡𝑖𝑛𝑎𝑛 𝑟𝑢𝑎 ℎ𝑜𝑑𝑖 ℎ𝑎𝑙𝑖𝑏𝑢𝑟 𝑖𝑡𝑎-𝑛𝑖𝑎 𝑖𝑠𝑡𝑜́𝑟𝑖𝑎 𝑡𝑖𝑛𝑎𝑛 24 𝑛𝑖𝑎𝑛 𝑘𝑜𝑛𝑎-𝑏𝑎 𝑖𝑡𝑎-𝑛𝑖𝑎 𝑝𝑜𝑣𝑢 𝑛𝑖𝑎 𝑚𝑒𝑚𝑜́𝑟𝑖𝑎”,
Sua Exelénsia Primeiru-Ministru aumenta, filme ida ne’e iha nia impaktu boot tebes tanba bainhira ita haree halo ita hanoin hikas esperiénsia kona-ba okupasaun iha tempu rezisténsia nian no liu-liu kona-ba espíritu rezisténsia povu Timor nian, kada família husi ita-nia nasaun iha istória ida kona-ba tinan sira ne’ebé liu ba ona ne’e.
iha projesaun filme ne'e veteranus no bainaka hirak ne'ebe asiste filme ne’e barak mak hamonu matan-ben liu-liu foin sa’e sira durante projesaun.
Matan ben monu prova ida husi valor filme ne’ebé kontempla istória husi luta ne’ebé lider protagonista sira hamutuk povu maubere sofre durante tinan 24.
Enkuantu lansamentu filme ba dala-ruak ne’e asiste direta husi Primeiru-Ministru, estudante sira husi UNTL, IOB, eskola CAFE, São Paulo VI, veteranu sira, Sekretáriu Estadu Asuntu Veteranu, Xefe UNAMET Ian Martin, Produtór Filme Ian White, Prezidente Parlamentu Nasionál, embaixadór sira iha Timor-Leste no entidade oin-oin, Iha lansamentu filme ne’e, estudante sira husi Eskola Portugés Dili entrega pintura bandeira RDTL ba Primeiru-Ministru, inklui AMRT, I.P. mós entrega Revista Rezisténsia nian ba Primeiru-Ministru no Prezidente Parlamentu Nasionál.
Rekorka katak, inisiativa produz filme ne’e mai husi konversa entre Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, no Ian Martin, Reprezentante Espesiál Sekretáriu-Jerál Nasoins Unidas bá Konsulta Popular 1999 no Xefe Misaun UNAMET, kona-bá importánsia atu konta istória luta ne’ebé lori Timor-Leste bá independénsia. Projetu ne’e hetan apoiu hosi Prezidente Repúblika no produsaun hosi Ian White.
Filme dokumentáriu “Rezisténsia 1975–1999” sai hanesan meiu ida atu prezerva memória luta libertasaun nasionál, valoriza sakrifísiu povu Timor-Leste nian no transmite istória bá jerasaun sira tuirmai.
