20/09/2026
“Autoridade Premanismu iha Estadu Demokratiku ”
Iha estadu Direitu Demokratiku , direitus umanus mak prinsipiu ida a’as liu. Repúblika Demokrátika Timór-Leste nuudar estadu demokrátiku, soberanu, ukun-an no ida-mesak, harii hosi povu nia hakarak no iha respeitu ba dignidade ema moris ida idak nian(KRDTL art. 1). Tamba estadu laos instituisaun ketak ida iha nasaun ida , estadu mak komponente ida ne’ebe mai husi povu, buat rua ne’ebe labele haketak__ estadu mak Povu no Povu mak estadu liu husi kontrato sosial. Ho nune’e ba Rousseau, estadu la'ós ukun-na’in sira ne'ebé hetan poder aas liu , maibé estadu mak korpu koletivu ida ne'ebé mai husi husi vontade Popular povu nian, Rousseau, Jean-Jacques. (1762). The Social Contract (Du contrat social). Maibe iha realidadade dalabarak Autoridade sira ne’ebe iha poder haketak povu ho estadu iha Nasaun ne’ebe opta sistema Demokrasia hodi utiliza poder povu nian hodi halo represaun hasoru nia povu inklui monopolizasaun estadu no violensia estrutural sira seluk. Konseitu seluk ne’ebe oferese husi Gramsci konaba "Lo Stato Integrale" (Estadu Integrál) hodi rejeita hanoin ida ne’ebe katak Estadu hanesan deit aparelu burokrátiku ka polisial (Political Society) ne'ebé ketak husi populasaun.Gramsci, Antonio. (1971).
Iha konstituisaun Timor-Leste nian, ideia ne'e fundamentu iha Artigu 2.º CRDTL (2002), ne'ebé afirma katak soberania hotu-hotu hatur no pertense ba Povu, nune'e foti atuasaun violenta ka arbitrária husi órgaun estadu nian nu’udar hahalok ne'ebé viola natureza husi Estadu de direitu Demokrátiku. Tamba Autoridade Premanismu iha kontestu estadu demokratiku reprezenta paradoksu ida ne'ebé kle'an, iha ne'ebé meius violénsia arbitráriu no la legitimu adota husi aktór estadu nian hodi halo traisaun ba direitus fundamentál sidadaun sira-nian. Atuasaun ne'ebé la ho profisionalismu husi ekipa estadu nian ba espásu akadémiku la'ós de'it violasaun fízika, maibé nudar estratejia intimidasaun sosiál ne'ebé hamate espásu demokrátiku no liberdade espresaun. Ho nune’e aksaun ne’ebe estadu komete dalabarak la kaer ba lei, maibe halo operasaun hanesan “ Krime organizado” (Premanismu/Ganster)__ utiliza forsa militar no halo intimidasaun fisika hodi halo violasaun, esplorasaun no kontrolu ba populasaun sira. Tilly, Charles. (1985).
Kronologia husi Aktu Premanismu SEATOU
Agresaun Fíziku no Violénsia Direitus umanus Iha realizasaun festival Literasia ne’ebé organiza husi Movimentu Letras iha loron 15 Setembru 2026, Oras Tuku 4:00 pm loraik, hetan perturbasaun direita husi Ekipa konjunta ne’ebé Lidera husi SEATOU. Aktu ne’ebe halo la’os de’it a prende plat motór nian, maibé ekipa SEATOU mai hodi halo agresaun fíziku direita ba estudante no partisipante sira. Kazu agresaun ne’e halo kanek grave ba estudante no partisipante balun, inklui feto ida ne’ebé hetan tuku dereitamente iha nia oin. Atuasaun ne’e hatudu hahalok Brutalismu no bandalismu hanesan instituisaun estadu ne’ebe laiha profisionalidade servisu hodi halo violasaun grave ba ema nia dignidade no seguransa fízika. Aksaun violentu ne’e halo festival Literasia ne’e pauza/para durante oras balun, ne’ebé hamosu pressaun sikolójika, ta’uk, no trauma boot ba organizador, estudante, no komunidade ne’ebé tuir aktividade Festival Literasia ne’e ne’e.
Espansaun Hegemonia iha espasu Civiku nuudar invazaun Foun
Festival Literasia ne’ebe organiza husi movimentu Letras nuudar pratika Medicinais diak hodi kura moras kroniku husi sistema edukasaun Timor-leste ne’ebe hasoru hela dazafiu boot. Espasu siviku sira ne’ebe halo husi Movimentu Letras Apoiu tebes estadu ida ne’e ba boa guvernativa hasae kuinesimentu foinsa’e sira nian, iha espiritu auto organiza no sensivel ba issu sosial sira ne’ebe estadu ne’e enfrenta durante Tinan naruk. Maibe aktu ne’ebe halo husi SEATOU ne’e nuudar espansaun hegemonia ba espasu civiku sira ne’ebe kontinua moris. Mesmu ke ekipa Konjunta ne’ebe lidera husi SEATOU ba rajaun ida katak atividade ne’e hamosu engrafamentu no la kria situasaun hakmatek iha tempu kalan. Maibe ida ne’e nuudar argumentu ida ne’ebe sai deit kurtina hodi taka sira nia objetivu lolos oinsa inkorpora sira nia interese hodi halo dominasaun no kontrolu ba espasu siviku sira.
Hanesan Gramsci (1971) hato'o iha nia Prison Notebooks, estadu demokrátiku ida ne’ebé forte no saudável ejerse nia ukun liu husi Mekanisme Hegemonia—Iha kontestu ida ne’e signifika, oinsa legitimidade poder estadu simu no hetan laos liu husi Violensia, maibe liu husi prosesu ne’ebe persuasivu , ideologiku, edukasaun, dialogu no konsensus husi sosiedade ne’e rasik. Maibe kuando estadu adopta ona “ Autoridade premanismu”(hanesan halo aktu violentu , no agresaun fiziku iha festival literasia) ne’e esplisitamente hatudu momos katak estadu ida ne’e hasoru krize ba poder popular ne’ebe klean. No inplika estadu hili dalan violensia no uza Aparatus militar(polisia , seguransa, Militar) hodi halo ameasa ba sosiedade hodi hakruk.Gramsci, A. (1971). Pratika ida ne’e hatudu mai ita katak esatdu ida ne’e lakon ona kapasidade ideologika no kultural hodi konvense no fasilita, inklui hakuak nia sidadaun hotu iha espasu publiku. Bainhira apareslu estadu laiha ona kapasidade hodi husi metodu persuasivu no dialogu siviku, mak estadu sei hateke espasu siviku ne’ebe kritiku hanesan ameasa ba estabilidade poder. Tamba ne’e aktu ne’ebe halo husi ekipa Konjunta ne’ebe lidera husi SEATOU ne’e reflete situasaun frakeza politika ne’ebe dadaun ne’e estadu ida ne’e enfrenta. Aktu premanismu ne’ebe liera husi SEATOU iha atividade Festival Literasia ne’ebe organiza iha Fundasaun Oriente nomos akontesimentu sira seluk ne’e ezamina fragilidade estadu ida ne’e nian ne’ebe deklara aan hanesan estadu demokratiku ne’ebe tanee aas prinsipiu direitus umanus dadaun ne’e monu ona ba estadu otoritaria ne’ebe represivu.
Konkluzaun
AKtu Premanismu iha Estadu Direitu demokratiku nuudar inimigu boot ba estabilidade demokratika. No instituisaun estadu ne’ebe uza dalan Premanismu hodi halo kontrolu mak estadu ne’e rasik sei lakon lakon nia valor autentiku hanesan protetor direitus umanus, hodi garante moris ida livre, justu no igualitariu ba nia sidadun sira. No ida ne’e nuudar ameasa boot estadu ida ne’e monu ba krize demokratiku hodi hakat ba estadu otoritarianisme total.
Husi: Shakely Mauma'a