เว็บไซต์คืออะไร?

https://www.facebook.com/109660602219134/

STEM Enthusiasts Association

Formed a group of young people who love science.

28/02/2026

Why Is World War 1 Also Called The Chemist’s War?

--------------------

ပထမကမ္ဘာစစ် (World War I) ကို သမိုင်းပညာရှင်တွေက "The Chemists' War" (ဓာတုဗေဒပညာရှင်တွေရဲ့ စစ်ပွဲ) လို့ ဘာကြောင့် ခေါ်ကြတာလဲဆိုတာ တကယ့်ကို စိတ်ဝင်စားဖို့ကောင်းသလို ကြောက်စရာလည်း ကောင်းပါတယ်။

ပထမ ပမ္ဘာစစ်ကိုဘာကြောင့် ဓာတုဗေဒပညာရှင်တွေရဲ့ စစ်ပွဲလို့ ဘာလို့ခေါ်တာလဲ။

ပထမကမ္ဘာစစ်ဟာ အရင်က စစ်ပွဲတွေနဲ့မတူဘဲ သိပ္ပံနဲ့ နည်းပညာကို အကြီးအကျယ် အသုံးချခဲ့တဲ့ စစ်ပွဲဖြစ်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ဓာတုဗေဒပညာရပ်ဟာ စစ်မြေပြင်ရဲ့ အောင်နိုင်မှု၊ ရှုံးနိမ့်မှုတွေကို အဆုံးအဖြတ်ပေးနိုင်တဲ့အထိ အခန်းကဏ္ဍက ပါဝင်ခဲ့ပါတယ်။ ယမ်းတွေ ဖန်တီးတာကနေ စလို့၊ ရန်သူကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် သေဆုံးစေမယ့် အဆိပ်ငွေ့တွေ ထုတ်လုပ်တာအထိ ဓာတုဗေဒပညာရှင်တွေက စစ်လက်နက်သစ်တွေကို တီထွင်ပေးခဲ့ကြလို့ ဒီနာမည် ရလာတာပါ။

အဆိပ်ငွေ့ စစ်ဆင်ရေး (Chemical Weapons)

ဒါကတော့ "Chemists' War" လို့ ခေါ်ရခြင်းရဲ့ အထင်ရှားဆုံး အကြောင်းရင်းပါ။ စစ်ပွဲအတွင်းမှာ နှစ်ဖက်စလုံးက အဆိပ်ငွေ့ အမျိုးမျိုးကို သုံးခဲ့ကြပါတယ်။ Chlorine Gas (ကလိုရင်းဓာတ်ငွေ့) ကိုဂျာမနီ ဓာတုဗေဒပညာရှင် Fritz Haber က ဦးဆောင်ပြီး ၁၉၁၅ ခုနှစ်မှာ စတင်သုံးခဲ့တာပါ။ ဒီဓာတ်ငွေ့က အဆုတ်ကို ပျက်စီးစေပြီး အသက်ရှူကျပ်ကာ သေဆုံးစေပါတယ်။ Phosgene (ဖော့စ်ဂျင်း) ကဆိုရင် ကလိုရင်းထက် ပိုပြင်းပြီး အနံ့မရှိသလောက်မို့ ရန်သူက မသိလိုက်ဘဲ ရှူမိတာနဲ့တင် သေဆုံးရတာပါ။ Mustard Gas (မတ်စတပ်ဓာတ်ငွေ့) ကတော့ အရေပြားပေါ်မှာ အရည်ကြည်ဖုတွေ ထွက်စေပြီး မျက်စိကွယ်စေပါတယ်။

ယမ်းနဲ့ ပေါက်ကွဲစေတတ်တဲ့ ပစ္စည်းများ (High Explosives)

စစ်ပွဲမှာ သုံးတဲ့ အမြောက်ကျည်တွေ၊ ဗုံးတွေအတွက် လိုအပ်တဲ့ ယမ်းတွေကို ထုတ်လုပ်ရာမှာလည်း ဓာတုဗေဒက မရှိမဖြစ်ပါ။ ဥပမာ - Haber-Bosch process ဆိုတဲ့ နည်းပညာဟာ လေထဲက နိုက်ထရိုဂျင်ကိုယူပြီး အမိုးနီးယား (Ammonia) ထုတ်တဲ့ နည်းလမ်းပါ။ ဒါဟာ အပင်တွေအတွက် မြေဩဇာထုတ်ဖို့ ရည်ရွယ်ခဲ့တာဖြစ်ပေမယ့် စစ်ပွဲအတွင်းမှာတော့ ယမ်းတွေ (Explosives) ထုတ်ဖို့အတွက် အဓိက သုံးခဲ့ကြပါတယ်။ ဂျာမနီနိုင်ငံဟာ ဒီနည်းပညာကြောင့်ပဲ ပြင်ပက ကုန်ကြမ်းတွေ မရတော့တဲ့အချိန်မှာတောင် ယမ်းတွေကို ဆက်တိုက် ထုတ်နိုင်ခဲ့တာပါ။

ကာကွယ်ရေး ပစ္စည်းများ (Gas Masks)

ဓာတုဗေဒက တိုက်ခိုက်ဖို့တင် မဟုတ်ဘဲ ကာကွယ်ဖို့အတွက်လည်း အရေးပါခဲ့ပါတယ်။ ရန်သူက အဆိပ်ငွေ့တွေ သုံးလာတဲ့အခါ အဲဒီအဆိပ်ငွေ့တွေကို စစ်ထုတ်ပေးနိုင်မယ့် Gas Mask (ဓာတ်ငွေ့ကာ မျက်နှာဖုံး) တွေကို ဓာတုဗေဒပညာရှင်တွေကပဲ ဒီဇိုင်းထုတ်ခဲ့ရပါတယ်။ ဘယ်လို ဓာတုပစ္စည်း (ဥပမာ- မီးသွေးမှုန့်) တွေက အဆိပ်ငွေ့ကို စုပ်ယူနိုင်သလဲဆိုတာကို ရှာဖွေပြီး စစ်သားသန်းပေါင်းများစွာရဲ့ အသက်ကို ကယ်တင်ပေးခဲ့ပါတယ်။

စစ်ပွဲရဲ့ ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ ငြင်းခုံမှုများ

ဒီစစ်ပွဲကနေ သိပ္ပံပညာရဲ့ နှစ်ဖက်သွားဓား သဘောတရားကို စတင်မြင်လာကြပါတယ်။ Fritz Haber လို ပညာရှင်မျိုးဟာ လူတွေကို ကျွေးမွေးဖို့ မြေဩဇာထုတ်တဲ့ နည်းပညာကို တီထွင်ခဲ့သလို၊ လူတွေကို သတ်ဖို့ အဆိပ်ငွေ့ကိုလည်း ဖန်တီးခဲ့ပါတယ်။ ဒါကြောင့် သိပ္ပံပညာရှင်တွေအနေနဲ့ သူတို့ရဲ့ တီထွင်မှုတွေက လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ဘယ်လို သက်ရောက်မှုရှိမလဲဆိုတဲ့ တာဝန်ယူမှုကို ဒီစစ်ပွဲနောက်ပိုင်းမှာ ပိုပြီး သတိထားလာကြပါတယ်။

နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ပထမကမ္ဘာစစ်ကို "Chemists' War" လို့ ခေါ်တာဟာ သိပ္ပံပညာရှင်တွေရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ သေနတ်တွေ၊ အမြောက်တွေထက် ပိုပြီး ပြင်းထန်တဲ့ လက်နက်ဖြစ်လာနိုင်တယ်ဆိုတာကို သက်သေပြခဲ့လို့ပါ။ ဒီစစ်ပွဲဟာ ခေတ်သစ်စစ်ပွဲတွေရဲ့ သဘောသဘာဝကို ပြောင်းလဲပစ်ခဲ့သလို၊ ဓာတုဗေဒပညာရပ်ရဲ့ စွမ်းအားကိုလည်း ကမ္ဘာကြီးကို သိစေခဲ့ပါတယ်။

Written by Khant Zaw Aung

References

Szöllösi-Janze, M. (2017). The Scientist as Expert: Fritz Haber and German Chemical Warfare During the First World War and Beyond. One Hundred Years of Chemical Warfare: Research, Deployment, Consequences. Springer International Publishing.

Freemantle, M. (2016, January 1). Chemistry & War: How Chemistry Underpinned the Great War. Chemistry International. Walter de Gruyter GmbH.

Gas in The Great War - University of Kansas Medical Center. The University of Kansas Medical Center

A Brief History of Chemical War. The Science History Institute

27/02/2026

Protons And Electrons Have Opposite Charges, So Why Don’t They Pull On Each Other?

------------------------

အက်တမ် (Atom) တစ်ခုရဲ့ အတွင်းပိုင်းမှာ အဖိုဓာတ်ရှိတဲ့ ပရိုတွန် (Proton) နဲ့ အမဓာတ်ရှိတဲ့ အီလက်ထရွန် (Electron) တွေဟာ ဆန့်ကျင်ဘက် အားချင်းဖြစ်လို့ ဆွဲငင်နေတယ်တာ မှန်ပါတယ်။ အဲ့လိုဆွဲငင်နေတယ်ဆိုရင် သူတို့ဘာလို့ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု ကပ်မသွားဘဲ အက်တမ်ကြီးဘာကြောင့် ပြိုကွဲမသွားရတာလဲ။

ရှေးဟောင်းအယူအဆအရ‌တော့ Atom တွေက ဂြိုဟ်တွေပတ်သလို ပတ်နေတာလား။

အရင်တုန်းက သိပ္ပံပညာရှင်တွေ ထင်ခဲ့တာကတော့ ကမ္ဘာကြီးက နေကို ပတ်နေသလိုမျိုး အီလက်ထရွန်တွေက ပရိုတွန်ကို ပတ်နေတာလို့ ယူဆခဲ့ကြပါတယ်။ ကမ္ဘာကြီးဟာ နေရဲ့ ဆွဲငင်အားရှိပေမယ့် အရှိန်နဲ့ ပတ်နေတဲ့အတွက် နေထဲကို ပြုတ်မကျသွားသလိုမျိုးပေါ့။ အီလက်ထရွန်မှာလည်း Centrifugal Force (ဗဟိုခွါအား) ရှိနေလို့ ပရိုတွန်ဆီကို ဆွဲမခံရတာလို့ ထင်ခဲ့ကြပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ဒီအယူအဆမှာ ပြဿနာတစ်ခုရှိပါတယ်။ လျှပ်စစ်သံလိုက် နိယာမအရ အားရှိတဲ့ အမှုန်တစ်ခုဟာ လည်ပတ်နေရင် စွမ်းအင်တွေ ထုတ်လွှတ်ရပါတယ်။ အဲဒီလို စွမ်းအင်တွေ ကုန်သွားရင် အီလက်ထရွန်ဟာ တဖြည်းဖြည်းချင်း ခရုပတ်ပုံစံနဲ့ ပရိုတွန်ဆီကို ပြုတ်ကျသွားရမှာပါ။ တကယ်တမ်းမှာတော့ အဲဒီလို မဖြစ်ပါဘူး။

ကွမ်တမ် ရူပဗေဒရဲ့ ရှုထောင့်ကကြည့်မယ်ဆိုရင်ကောဘယ်လိုဖြစ်လာမှာလဲ။

ဒီအဖြေကို ကွမ်တမ် ရူပဗေဒ (Quantum Mechanics) ကသာ အဖြေထုတ်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။ အဓိက အချက် ၃ ချက် ရှိပါတယ်။

ပထမတစ်ချက်က အီလက်ထရွန်ဆိုတာ အမှုန်သက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။
ကွမ်တမ်လောကမှာ အီလက်ထရွန်တွေဟာ ဘောလုံးလေးတွေလို အမှုန် (Particle) အနေနဲ့တင် မဟုတ်ဘဲ လှိုင်း (Wave) အနေနဲ့ပါ ပြုမူကြပါတယ်။ ဆိုလိုတာက သူတို့ဟာ နေရာတစ်ခုတည်းမှာပဲ ရှိမနေဘဲ နျူကလိယ (Nucleus) ဘေးပတ်ပတ်လည်မှာ လှိုင်းတွေလိုမျိုး ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေတာပါ။

ဒုတိယတစ်ချက်က Heisenberg ရဲ့ မသေချာခြင်း နိယာမ (Uncertainty Principle)

ဒီနိယာမအရ အမှုန်တစ်ခုရဲ့ "တည်နေရာ" နဲ့ "အလျင်" ကို တစ်ပြိုင်တည်း တိတိကျကျ မသိနိုင်ပါဘူး။ အကယ်၍ အီလက်ထရွန်ဟာ ပရိုတွန်ရှိတဲ့ နျူကလိယထဲကိုသာ ပြုတ်ကျသွားခဲ့ရင် သူ့ရဲ့ တည်နေရာကို ကျွန်တော်တို့က အတိအကျ သိသွားပါလိမ့်မယ်။ အဲဒီလို တည်နေရာက အရမ်းတိကျသွားရင် သူ့ရဲ့ စွမ်းအင်နဲ့ အလျင်က အဆမတန် မြင့်တက်လာပြီး နျူကလိယထဲကနေ အပြင်ကို ပြန်ကန်ထွက်သွားစေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် သူဟာ နျူကလိယထဲမှာ ငြိမ်ငြိမ်လေး ကပ်နေလို့ မရတာပါ။

နောက်ဆုံးတစ်ချက်က‌တော့ ပမာဏသတ်မှတ်ထားတဲ့ စွမ်းအင်အဆင့်များ (Quantized Energy Levels)

အီလက်ထရွန်တွေဟာ နျူကလိယဘေးမှာ ကြိုက်တဲ့နေရာ နေလို့မရပါဘူး။ သူတို့မှာ သတ်မှတ်ထားတဲ့ စွမ်းအင်အဆင့် (Shells) တွေ ရှိပါတယ်။ အနိမ့်ဆုံး စွမ်းအင်အဆင့် (Ground State) ထက် ပိုပြီး နျူကလိယနဲ့ နီးကပ်အောင် သွားလို့မရတဲ့ အကန့်အသတ် ရှိနေပါတယ်။

အဲ့ဆိုရင် အီလက်ထရွန်တွေ ဘယ်မှာ ရှိနေတာလဲ။

အီလက်ထရွန်တွေဟာ လမ်းကြောင်းအတိအကျနဲ့ ပတ်နေတာ မဟုတ်ဘဲ နျူကလိယရဲ့ ဘေးပတ်ပတ်လည်မှာ Electron Cloud (အီလက်ထရွန်တိမ်တိုက်) ပုံစံ အနေနဲ့ ရှိနေကြတာပါ။ သူတို့ကို တွေ့နိုင်ခြေအများဆုံး နေရာတွေကိုပဲ ကျွန်တော်တို့ သိနိုင်ပါတယ်။ ပရိုတွန်ရဲ့ ဆွဲအားကြောင့် သူတို့ဟာ နျူကလိယနားမှာပဲ ကပ်နေပေမယ့် ကွမ်တမ်နိယာမတွေကြောင့် လုံးဝ ထိကပ်သွားခြင်း မရှိတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါဆိုရင် ပရိုတွန်နဲ့ အီလက်ထရွန် ပေါင်းမိရင် ဘာ‌တွေဖြစ်လာမှာလဲ။

တကယ်တော့ သူတို့ ပေါင်းမိတဲ့ ဖြစ်စဉ်မျိုးလည်း ရှိပါတယ်။ အလွန်ကြီးမားတဲ့ ကြယ်တွေ သေဆုံးပြီး Neutron Star (နယူထရွန်ကြယ်) ဖြစ်သွားတဲ့အခါမှာတော့ အလွန်ပြင်းထန်တဲ့ ဖိအားကြောင့် အီလက်ထရွန်တွေကို နျူကလိယထဲကို အတင်းဖိသွင်းပစ်လိုက်ပါတယ်။ အဲဒီအခါ ပရိုတွန်နဲ့ အီလက်ထရွန် ပေါင်းပြီး နယူထရွန် (Neutron) တွေ ဖြစ်သွားကြပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒါက သာမန်အခြေအနေမှာ မဟုတ်ဘဲ အလွန်အမင်း ပြင်းထန်တဲ့ အခြေအနေမှာမှ ဖြစ်တာပါ။

နိဂုံးချုပ်အ‌နေနဲ့ဆိုရင် ပရိုတွန်နဲ့ အီလက်ထရွန်တွေဟာ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု ဆွဲငင်နေကြတာ မှန်ပေမယ့် အီလက်ထရွန်ရဲ့ လှိုင်းသဘာဝနဲ့ Heisenberg ရဲ့ မသေချာခြင်း နိယာမတွေက သူတို့ကို နျူကလိယထဲကို ပြုတ်ကျမသွားအောင် တားဆီးပေးထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို ဆွဲငင်အားနဲ့ ကွမ်တမ်တွန်းအားတို့ မျှခြေဖြစ်နေလို့သာ ကျွန်တော်တို့ ကမ္ဘာပေါ်က အရာဝတ္ထုတွေဟာ ခိုင်ခိုင်မာမာ တည်ရှိနေနိုင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

Written by Khant Zaw Aung

References

Luck, W. A. P. (1985, October). Why doesn't the electron fall into the nucleus?. Journal of Chemical Education. American Chemical Society (ACS).

Folger, T. (2018, June 19). Crossing the Quantum Divide. Scientific American. Springer Science and Business Media LLC.

22/01/2026

Could Humans Survive The Asteroid Impact That Wiped Out The Dinosaurs?

---------------------------

ဒိုင်နိုဆောတွေကို မျိုးသုဉ်းသွားစေခဲ့တဲ့ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှား (Asteroid) သက်ရောက်မှုမျိုးကို လူသားတွေ ကြုံတွေ့ရရင် အသက်ရှင်နိုင်မလားဆိုတာ တကယ်ကို စိတ်ဝင်စားဖို့ကောင်းတဲ့ သိပ္ပံနည်းကျ စူးစမ်းမှုတစ်ခုပါပဲ။

လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်သန်းပေါင်း ၆၆ သန်းခန့်က မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၊ Yucatan ကျွန်းဆွယ်နားကို ဆယ်မိုင်ခန့် အချင်းရှိတဲ့ Chicxulub လို့ခေါ်တဲ့ ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားကြီး ကျရောက်ခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီပေါက်ကွဲမှုဟာ ဟီရိုရှီးမား အဏုမြူဗုံး သန်းပေါင်းများစွာရဲ့ အင်အားနဲ့ ညီမျှပါတယ်။ အကျိုးဆက်အနေနဲ့ ကမ္ဘာ့အပူချိန်တွေ ရုတ်တရက် တက်လာပြီး နောက်ပိုင်းမှာ နှစ်အတော်ကြာတဲ့အထိ "နျူကလီးယားဆောင်းရာသီ" လိုမျိုး အမှောင်ဖုံးသွားခဲ့ပါတယ်။ ဒါကြောင့် သက်ရှိမျိုးစိတ် ၇၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့် မျိုးသုဉ်းခဲ့ရတာပါ။

အကယ်၍ အဲဒီလို ဖြစ်ရပ်မျိုး ဒီနေ့ခေတ်မှာ ဖြစ်လာခဲ့ရင် ကျွန်တော်တို့ ဘယ်လို‌တွေနဲ့ရင်ဆိုင်ရမလဲ။

ပေါက်ကွဲမှုနှင့် ငလျင်များ - ဂြိုဟ်သိမ်ကျရောက်တဲ့ နေရာနဲ့ အနီးတဝိုက်က လူတွေဟာ ချက်ချင်းဆိုသလို ပျောက်ကွယ်သွားပါလိမ့်မယ်။ အလွန်ပြင်းထန်တဲ့ ငလျင်တွေ၊ Tsunami ဒီရေလှိုင်းကြီးတွေဟာ ကမ္ဘာ့ကမ်းရိုးတန်း မြို့ကြီးတွေကို ဖျက်ဆီးပစ်ပါလိမ့်မယ်။

အပူလှိုင်းနှင့် မီးလောင်ကျွမ်းမှု - ဂြိုဟ်သိမ်ကျရာကနေ လွင့်ထွက်သွားတဲ့ ကျောက်တုံးအပိုင်းအစတွေဟာ လေထုထဲမှာ ပွတ်တိုက်ပြီး ကမ္ဘာအနှံ့ကို မီးလုံးကြီးတွေလို ပြန်ကျလာပါလိမ့်မယ်။ ဒါဟာ ကမ္ဘာ့တောတောင်တွေကို မီးလောင်ကျွမ်းစေပြီး အပူချိန်ကို အလွန် ပူပြင်းစေမှာပါ။

ဒိုင်နိုဆောတွေ မျိုးသုဉ်းသွားရတဲ့ အဓိကအကြောင်းရင်းက ပေါက်ကွဲမှုကြောင့်တင် မဟုတ်ဘဲ နောက်ဆက်တွဲ "အစားအစာကွင်းဆက် (Food Chain)" ပြတ်တောက်သွားလို့ပါ။

Impact Winter (အမှောင်ဖုံးခြင်း) - မီးလောင်ကျွမ်းမှုကထွက်တဲ့ မီးခိုးတွေနဲ့ ဖုန်မှုန့်တွေဟာ ကမ္ဘာ့လေထုထဲမှာ နှစ်နဲ့ချီပြီး ဖုံးလွှမ်းနေပါလိမ့်မယ်။ နေရောင်ခြည် မြေပြင်ကို မရောက်တော့တဲ့အတွက် အပင်တွေ အလင်းမှီစုဖွဲ့ခြင်း (Photosynthesis) မလုပ်နိုင်တော့ဘဲ သေဆုံးကုန်ပါမယ်။

အစားအစာ ပြတ်လပ်မှု - အပင်တွေသေရင် အပင်စားသတ္တဝါတွေသေမယ်၊ နောက်ဆုံးမှာ အသားစားသတ္တဝါတွေပါ ငတ်မွတ်ပြီး သေဆုံးရပါမယ်။ လူသားတွေအတွက်လည်း စိုက်ပျိုးရေး လုံးဝမလုပ်နိုင်တော့တဲ့အတွက် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုကြီး ဆိုက်ရောက်လာမှာပါ။

ဒိုင်နိုဆောတွေနဲ့ မတူတာက လူသားတွေမှာ "နည်းပညာ" ရှိပါတယ်။

ပထမတစ်ခုက ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှု - အခုခေတ်မှာ ဂြိုဟ်သိမ်တွေရဲ့ လမ်းကြောင်းကို ကြိုတင်တွက်ချက်နိုင်ပါတယ်။ အကယ်၍ နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြိုသိရင် ဒုံးပျံတွေနဲ့ ပစ်ပြီး လမ်းကြောင်းပြောင်းအောင် လုပ်နိုင်ကောင်း လုပ်နိုင်ပါလိမ့်မယ်။

ဒုတိယတစ်ခုက အစားအစာ ထုတ်လုပ်မှု - နေရောင်ခြည်မရှိလည်း အိမ်ထဲမှာ မီးချောင်းတွေ (Artificial Lights) သုံးပြီး စိုက်ပျိုးတာ၊ မှိုလိုမျိုး နေရောင်မလိုတဲ့ အစားအစာတွေကို စိုက်ပျိုးတာမျိုးတွေ လုပ်နိုင်ပါတယ်။

တတိယတစ်ခုက ခိုလှုံရာနေရာ - မြေအောက် ဘန်ကာ (Bunkers) တွေမှာ ရိက္ခာစုဆောင်းပြီး နှစ်အတော်ကြာအောင် ခိုလှုံနေထိုင်နိုင်စွမ်း ရှိပါတယ်။

ဒီလို ကပ်ဆိုးကြီးထဲမှာ အသက်ရှင်ဖို့ဆိုရင် အစိုးရတွေက စနစ်တကျ ပြင်ဆင်ထားတဲ့ မြေအောက် ခိုလှုံရေးစခန်းတွေမှာ ရောက်နေတဲ့သူတွေ။ နည်းပညာနဲ့ ရင်းမြစ်တွေကို ထိန်းချုပ်နိုင်တဲ့ အဖွဲ့အစည်းတွေ။
အစွန်းရောက်တဲ့ အခြေအနေတွေမှာ လိုက်လျောညီထွေ နေထိုင်နိုင်တဲ့ အသိပညာရှိသူတွေဟာ အသက်ရှင်ဖို့ အခွင့်အလမ်း ပိုများပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ လူသားမျိုးနွယ် ရှင်သန်ကျန်ရစ်ခဲ့ရင်တောင် ကျွန်တော်တို့ သိထားတဲ့ "ယဉ်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်း" ကြီးကတော့ ပြိုလဲသွားမှာဖြစ်ပြီး အစကနေ ပြန်စရမယ့် ကျောက်ခေတ်လို ဘဝမျိုးကို ရောက်သွားနိုင်ပါတယ်။

နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ လူသားအားလုံး မျိုးသုဉ်းသွားဖို့ဆိုတာ မလွယ်ကူပါဘူး။ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ အသိဉာဏ်နဲ့ နည်းပညာကြောင့် လူသားအချို့ဟာ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်ဖို့ အခွင့်အလမ်း အများကြီး ရှိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီလို ရှင်သန်ရမယ့် ဘဝဟာ အလွန်တရာ ခက်ခဲပင်ပန်းမှာဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကြီးဟာလည်း အရင်လို လှပတဲ့နေရာတစ်ခု ဖြစ်တော့မှာ မဟုတ်ပါဘူး။

Written by Khant Zaw Aung

References

The KT extinction.

How an asteroid ended the age of the dinosaurs.

Carlisle, E., Janis, C. M., Pisani, D., Donoghue, P. C. J., & Silvestro, D. (2023, August). A timescale for placental mammal diversification based on Bayesian modeling of the fossil record. Current Biology. Elsevier BV.

Humans' ancestors survived asteroid impact that killed the ....

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0016328722000337?ref=cra_js_challenge&fr=RR-1

WISE/NEOWISE.

21/01/2026

Do Magnets Lose Their Magnetism Over Time?

-------------------------

သံလိုက်တွေက အချိန်ကြာလာရင် သူတို့ရဲ့ ဆွဲအား (Magnetism) တွေ ပျောက်ဆုံးသွားနိုင်သလား ဆိုတဲ့အချက်ကို လူတော်တော်များများ သိချင်ကြပါတယ်။ အဖြေကတော့ "ဟုတ်ပါတယ်၊ ပျောက်ဆုံးနိုင်ပါတယ်"။ ဒါပေမဲ့ ဒါက တစ်ရက်နှစ်ရက်အတွင်း ဖြစ်သွားတာမျိုး မဟုတ်ဘဲ အကြောင်းရင်း အမျိုးမျိုးကြောင့် တဖြည်းဖြည်းချင်း ဖြစ်သွားတာပါ။

အဲ့ဆို သံလိုက်ဆိုတာ ဘယ်ကလာတာလဲ။

သံလိုက်ဓာတ် ဘာလို့ပျောက်ရသလဲဆိုတာကို မပြောခင် သံလိုက်ဓာတ်က ဘယ်လိုဖြစ်လာတာလဲဆိုတာ အရင်သိဖို့လိုပါတယ်။ သံလိုက်တစ်ခုရဲ့ အတွင်းပိုင်းမှာ Magnetic Domains လို့ခေါ်တဲ့ အလွန်သေးငယ်တဲ့ နယ်မြေလေးတွေ ရှိပါတယ်။ အဲဒီနယ်မြေလေးတွေထဲက အက်တမ်တွေဟာ လမ်းကြောင်းတစ်ခုတည်းကို စုပြုံပြီး မျက်နှာမူနေကြတာပါ။ အားလုံးက တစ်ဖက်တည်းကို ညီညီညာညာ ကြည့်နေကြတဲ့အတွက် စုပေါင်းအားနဲ့ "သံလိုက်ဆွဲအား" ဆိုတာ ဖြစ်ပေါ်လာတာပါ။

သံလိုက်ဓာတ်ကို ပျောက်ဆုံးစေတဲ့ အကြောင်းရင်းများ

သံလိုက်တစ်ခုရဲ့ ဆွဲငင်အားကို အချက် ၄ ချက်ကြောင့် လျော့နည်းသွားစေနိုင်ပါတယ် -

ပထမတစ်ချက်ကတော့အပူချိန် (Temperature)ပါ။

ဒါက အဓိကအကျဆုံး အကြောင်းရင်းတစ်ခုပါ။ သံလိုက်ကို အပူပေးလိုက်တဲ့အခါ သူ့အတွင်းထဲမှာရှိတဲ့ အက်တမ်တွေဟာ စွမ်းအင်တွေရလာပြီး တုန်ခါလာပါတယ်။ အပူချိန် အရမ်းများလာရင် အရင်က တစ်ဖက်တည်းကို စနစ်တကျ မျက်နှာမူနေတဲ့ အက်တမ်လေးတွေဟာ ဟိုဘက်ဒီဘက် လွင့်ထွက်သွားပြီး ဖရိုဖရဲ ဖြစ်ကုန်ပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာ သံလိုက်ဓာတ် လျော့သွားတာ ဒါမှမဟုတ် လုံးဝပျောက်သွားတာမျိုး ဖြစ်တတ်ပါတယ်။ သံလိုက်ဓာတ် လုံးဝပျောက်ကွယ်သွားစေတဲ့ အပူချိန်အမှတ်ကို Curie Temperature လို့ ခေါ်ပါတယ်။

ဒုတိယတစ်ချက်က‌တော့ ပြင်းထန်တဲ့ ရိုက်ခတ်မှု (Physical Impact)

သံလိုက်ကို တူနဲ့ထုတာ၊ ကြမ်းပြင်ပေါ် ခဏခဏ ပြုတ်ကျတာ ဒါမှမဟုတ် တစ်ခုခုနဲ့ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ရိုက်မိတာမျိုးတွေကလည်း သံလိုက်ဓာတ်ကို ပျက်ပြယ်စေပါတယ်။ ပြင်းထန်တဲ့ ရိုက်ခတ်မှုက အတွင်းပိုင်းက စနစ်တကျ ရှိနေတဲ့ Magnetic Domains လေးတွေကို လမ်းကြောင်းလွဲသွားအောင် တွန်းပို့လိုက်သလို ဖြစ်သွားလို့ပါ။

တတိယတစ်ချက်ကတော့ မှားယွင်းစွာ သိမ်းဆည်းခြင်း (Improper Storage)

သံလိုက်နှစ်ခုကို တစ်ခုနဲ့တစ်ခု ဆန့်ကျင်ဘက် အစွန်းတွေ (ဥပမာ- မြောက်စွန်းချင်း သို့မဟုတ် တောင်စွန်းချင်း) အတင်းကပ်ပြီး ရေရှည်ထားလိုက်ရင် တစ်ခုရဲ့ သံလိုက်စက်ကွင်းက နောက်တစ်ခုရဲ့ အက်တမ်လမ်းကြောင်းတွေကို နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးပစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် သံလိုက်တွေကို သိမ်းတဲ့အခါ Keepers လို့ခေါ်တဲ့ သံပြားလေးတွေကို သုံးပြီး စနစ်တကျ သိမ်းဆည်းရတာ ဖြစ်ပါတယ်။

နောက်ဆုံးအချက်ကတော့ အချိန်ကာလ (Natural Demagnetization)

ဘာမှမလုပ်ဘဲ ဒီအတိုင်း ထားထားရင်တောင် သံလိုက်တွေဟာ သဘာဝအလျောက် အားနည်းသွားတတ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒါက အရမ်းနှေးပါတယ်။ ဥပမာ- Samarium-Cobalt သံလိုက်မျိုးဆိုရင် သူ့ရဲ့ ဆွဲအား ၁ ရာခိုင်နှုန်းလောက် လျော့သွားဖို့အတွက် နှစ်ပေါင်း ၇၀၀ လောက် ကြာတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် လူ့သက်တမ်းနဲ့ ကြည့်ရင်တော့ သံလိုက်က ထာဝရ ရှိနေသယောင် ထင်ရတာပါ။

ဒါဆိုရင် ဘယ်လို သံလိုက်မျိုးက ပိုခံနိုင်ရည် ရှိတာလဲ။

သံလိုက် အမျိုးအစားပေါ် မူတည်ပြီး ခံနိုင်ရည် ကွာခြားပါတယ်။ Temporary Magnets: (ဥပမာ- သံမှိုကို သံလိုက်နဲ့ ပွတ်ထားတာမျိုး) ကတော့ ခဏလေးအတွင်း သံလိုက်ဓာတ် ပျောက်သွားပါတယ်။ Permanent Magnets: (ဥပမာ- နီယိုဒီမီယမ် - Neodymium သံလိုက်များ) ကတော့ အလွန်ခိုင်မာပြီး အပြင်ကနေ အားပြင်းပြင်းနဲ့ မနှောင့်ယှက်သရွေ့ နှစ်ပေါင်းများစွာ ခံပါတယ်။

ပျောက်သွားတဲ့ သံလိုက်ဓာတ်ကို ပြန်ဖြည့်လို့ရမလား။

ဟုတ်ကဲ့၊ ရပါတယ်။ သံလိုက်ဓာတ် လျော့သွားတဲ့ ပစ္စည်းတစ်ခုကို ပိုပြီးအားကောင်းတဲ့ သံလိုက်စက်ကွင်း (Magnetic Field) ထဲမှာ ပြန်ထားပေးလိုက်ရင် ဖရိုဖရဲ ဖြစ်နေတဲ့ အက်တမ်လမ်းကြောင်းတွေဟာ ပြန်ပြီး ညီသွားတတ်ပါတယ်။ ဒါကို Re-magnetizing လို့ ခေါ်ပါတယ်။

နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ သံလိုက်တွေဟာ အချိန်ကြာလာရင် သဘာဝအတိုင်း အားနည်းသွားနိုင်သလို၊ အပူဒဏ်၊ ရိုက်ခတ်မှုဒဏ်တွေကြောင့်လည်း ပျက်စီးနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကျွန်တော်တို့ စနစ်တကျ သိမ်းဆည်းမယ်၊ အပူချိန်မြင့်တဲ့နေရာတွေမှာ မထားဘူးဆိုရင်တော့ သံလိုက်တစ်ခုရဲ့ သက်တမ်းဟာ ကျွန်တော်တို့ သုံးစွဲနေတဲ့ စက်ပစ္စည်းတွေရဲ့ သက်တမ်းထက်တောင် ပိုပြီး ကြာရှည်ခံမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

Written by Khant Zaw Aung

References

Introduction to Magnetism and Induced Currents. Rensselaer Polytechnic Institute

Do magnets ever lose their magnetism?. hcmut.edu.vn

Curie Point | UCSC Physics Demonstration Room. The University of California, Santa Cruz

Peterson P. J. (1992). Corrosion of Electronic and Magnetic Materials. ASTM

How to Properly Maintain Your Magnets. jobmastermagnets.com

20/01/2026

Formula One (F1) ပြိုင်ကားမောင်းသူတွေဟာ ရိုးရိုးအားကစားသမားတွေထက် ပိုပြီးပြင်းထန်တဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖိအားတွေကို ခံနိုင်ရည်ရှိအောင် လေ့ကျင့်ထားရသူတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ကားထဲမှာ ထိုင်မောင်းနေရုံပဲဆိုပေမဲ့ သူတို့ခန္ဓာကိုယ်က ခံစားရတဲ့ဒဏ်တွေက တိုက်လေယာဉ်မောင်းသူတွေနဲ့တောင် ဆင်တူပါတယ်။

ပထမဆုံး G-Force (ဆွဲငင်အားပြင်းအား) ရဲ့ ဒဏ်ကိုခံနိုင်ရည်ရှိဖို့

F1 ကားမောင်းသူတွေ ခံစားရတဲ့ အကြီးမားဆုံးဒဏ်က G-force ပါ။ ကားက အရှိန်ပြင်းပြင်းနဲ့ ကွေ့လိုက်တဲ့အခါ ဒါမှမဟုတ် ဘရိတ်အုပ်လိုက်တဲ့အခါ သူတို့ခန္ဓာကိုယ်ပေါ်ကို သက်ရောက်တဲ့အားဟာ ကိုယ့်ကိုယ်အလေးချိန်ရဲ့ ၅ ဆ ကနေ ၆ ဆ (5G to 6G) အထိ ရှိနိုင်ပါတယ်။

ဒါကို မြင်သာအောင် ပြောရရင် ကွေ့လိုက်တိုင်းမှာ သင့်ခေါင်းပေါ်ကို အလေးချိန် ၂၅ ကီလိုဂရမ်လောက်ရှိတဲ့ အရာတစ်ခုနဲ့ ဘေးကနေ တွန်းနေသလို ခံစားရတာပါ။ ဒါကြောင့် F1 မောင်းသူတွေမှာ ထူးထူးခြားခြား သန်မာပြီး ကြီးမားတဲ့ လည်ပင်းကြွက်သား (Neck Muscles) တွေ ရှိရပါတယ်။ လည်ပင်းကသာ မတောင့်ခံနိုင်ရင် ကွေ့လိုက်တဲ့အရှိန်ကြောင့် ခေါင်းက ဘေးကို လွင့်ထွက်သွားပြီး ကားကို ဆက်မထိန်းနိုင်တော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒုတိယတစ်ချက်က‌တော့ ပူပြင်းတဲ့ အပူချိန်နှင့် ချွေးထွက်ခြင်းများ

F1 ကားမောင်းတဲ့နေရာ (Cockpit) ထဲမှာ အပူချိန်ဟာ ၅၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် (50^\circ C) ဝန်းကျင်အထိ ရှိနိုင်ပါတယ်။ အင်ဂျင်ကထွက်တဲ့အပူ၊ ကတ္တရာလမ်းက အပူနဲ့ မီးလောင်ဒဏ်ခံ ဝတ်စုံထူထူကြီးတွေကို ဝတ်ထားရတာကြောင့် ပြိုင်ပွဲတစ်ခုအတွင်းမှာတင် မောင်းသူတစ်ယောက်ဟာ ခန္ဓာကိုယ်အလေးချိန် ၂ ကီလိုဂရမ်ကနေ ၄ ကီလိုဂရမ် (၅ ပေါင်ကနေ ၉ ပေါင်ခန့်) အထိ ကျသွားနိုင်ပါတယ်။
ဒါဟာ အဆီကျတာမဟုတ်ဘဲ ချွေးထွက်လွန်းလို့ ရေဓာတ်ခမ်းခြောက်သွားတာပါ။ ရေဓာတ်နည်းသွားရင် အာရုံစူးစိုက်မှု လျော့ကျလာတတ်တဲ့အတွက် ကားထဲမှာ ရေပိုက်လေးတွေနဲ့ ချိတ်ထားပြီး မောင်းနေရင်း ရေစုပ်သောက်ရပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီရေကလည်း အင်ဂျင်အပူကြောင့် လက်ဖက်ရည်ကြမ်းပူပူလို ဖြစ်နေတတ်ပါတယ်။

တတိယတစ်ချက်ကတော့ နှလုံးခုန်နှုန်းနှင့် အသက်ရှူခြင်း

ပြိုင်ပွဲတစ်ခုအတွင်းမှာ မောင်းသူရဲ့ နှလုံးခုန်နှုန်းဟာ တစ်မိနစ်ကို အကြိမ် ၁၇၀ ကနေ ၁၉၀ (170 - 190 bpm) အထိ ရှိနေတတ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ပုံမှန်လူတစ်ယောက် အပြင်းအထန် ပြေးနေတဲ့နှုန်းနဲ့ တူတူပါပဲ။ ဒီနှုန်းအတိုင်း တစ်နာရီခွဲကနေ နှစ်နာရီနီးပါး ဆက်တိုက် ထိန်းထားရတာဖြစ်လို့ သူတို့ရဲ့ နှလုံးသွေးကြောစနစ် (Cardiovascular system) က အလွန်ကောင်းမွန်ဖို့ လိုပါတယ်။
G-force ကြောင့် အဆုတ်က ဖိသိပ်ခံရတဲ့အတွက် အသက်ရှူရတာလည်း ခက်ခဲပါတယ်။ ကွေ့တဲ့နေရာတွေမှာဆိုရင် လေကို အောင့်ထားပြီး ကြွက်သားတွေကို တင်းထားမှသာ သွေးတွေက ဦးနှောက်ဆီကို ဆက်ရောက်ပြီး သတိမလစ်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

နောက်ဆုံးအချက်ဖြစ်တဲ့ အာရုံကြောနှင့် တုံ့ပြန်မှုနှုန်း (Reaction Time) ကလည်းအရေးကြီးပါတယ်။

တစ်နာရီ မိုင် ၂၀၀ ကျော်နှုန်းနဲ့ မောင်းနေတဲ့အချိန်မှာ စက္ကန့်ပိုင်းရဲ့ အပုံတစ်ရာပုံ တစ်ပုံလောက် မှားလိုက်တာနဲ့ အသက်အန္တရာယ် ရှိနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် သူတို့ရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ အမြဲတမ်း နိုးကြားနေရပါတယ်။ ပြိုင်ပွဲတစ်လျှောက်လုံးမှာ ကားရဲ့ ခလုတ်ပေါင်းများစွာကို ထိန်းချုပ်ရသလို၊ အသင်းနဲ့ စကားပြောရတာ၊ တာယာအခြေအနေကို စစ်ရတာတွေကြောင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှု (Mental Fatigue) ကလည်း အလွန်ကြီးမားပါတယ်။

F1 ကားမောင်းတဲ့အခါမှာ တစ်ကိုယ်လုံးက ကြွက်သားများ အလုပ်လုပ်ရပါတယ်။ ကားမောင်းတာ လက်ပဲသုံးရတာ မဟုတ်ပါဘူး။ F1 ဘရိတ်ကို နင်းဖို့အတွက် ခြေထောက်ကနေ ကီလိုဂရမ် ၁၀၀ ကျော် (ပေါင် ၂၀၀ ကျော်) ရှိတဲ့ ဖိအားနဲ့ နင်းရပါတယ်။ ပြိုင်ပွဲတစ်ခုလုံးမှာ အကြိမ်ပေါင်း ရာနဲ့ချီ နင်းရတာကြောင့် ခြေထောက်ကြွက်သားတွေကလည်း အားကစားသမားကြီးတွေလို သန်မာနေရပါတယ်။ ခါးနဲ့ ကျောရိုးကလည်း ကားရဲ့ တုန်ခါမှုဒဏ်တွေကို တစ်ောက်လျှောက်လုံး ခံစားရပါတယ်။

နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ F1 မောင်းသူတစ်ယောက် ဖြစ်ဖို့ဆိုတာ ကားမောင်းတတ်ရုံနဲ့ မရပါဘူး။ ကြီးမားတဲ့ G-force ဒဏ်ကို ခံနိုင်ရည်ရှိတဲ့ လည်ပင်း၊ ပြင်းထန်တဲ့ အပူဒဏ်ကို ခံနိုင်တဲ့ ခန္ဓာကိုယ်နဲ့ တစ်မိနစ်ကို ၁၈၀ နှုန်း နှလုံးခုန်နေတာတောင် အေးအေးဆေးဆေး ဆုံးဖြတ်ချက်ချနိုင်တဲ့ စိတ်ဓာတ်ရှိဖို့ လိုပါတယ်။ ဒါကြောင့်လည်း သူတို့ဟာ ကမ္ဘာ့အကြံ့ခိုင်ဆုံး အားကစားသမားတွေထဲမှာ ပါဝင်နေရခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

Written by Khant Zaw Aung

References

Brown, J., Stanton, N., & Revell, K. (2018, June 28). A Review of the Physical, Psychological and Psychophysiological Effects of Motorsport on Drivers and Their Potential Influences on Cockpit Interface Design. Advances in Intelligent Systems and Computing. Springer International Publishing.

Human Space Flight (HSF) - Crew Answers - spaceflight.nasa.gov

WYON, D. P., WYON, I., & NORIN, F. (1996, January). Effects of moderate heat stress on driver vigilance in a moving vehicle. Ergonomics. Informa UK Limited.

JACOBS, P. L., OLVEY, S. E., JOHNSON, B. M., & COHN, K. A. (2002, December). Physiological responses to high-speed, open-wheel racecar driving. Medicine & Science in Sports & Exercise. Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health).

What makes a great F1 driver? - Motorsport Technology. motorsport.tech

19/01/2026

ဆိုင်ကယ်စီးတဲ့အခါမှာ ဘာလို့ဆိုင်ကယ်ဦးထုတ်ကဆောင်းသင့်တာလဲ။ဦးထုပ်က ကျွန်တော်တို့ရဲ့ဦး‌ခေါင်းကို ဘယ်လိုကာကွယ်တာလဲ။

လူတော်တော်များများ ထင်တာက ဦးထုပ်ဟာ ခေါင်းမကွဲအောင် ကာကွယ်ပေးတာပဲလို့ ထင်ကြပါတယ်။ ဒါဟာလည်း မှန်ပေမယ့် တကယ့်အဓိကအလုပ်က "ဦးနှောက်ကို တုန်ခါမှုဒဏ်ကနေ ကာကွယ်ပေးတာ" ဖြစ်ပါတယ်။ ယာဉ်မတော်တဆဖြစ်တဲ့အခါ ခေါင်းက တစ်ခုခုနဲ့ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ရိုက်မိရင် ခေါင်းခွံက ရပ်သွားပေမယ့် ခေါင်းခွံထဲက အပျော့စားဦးနှောက်ကတော့ အရှိန် (Inertia) ကြောင့် ရှေ့ကို ဆက်တိုးပြီး ခေါင်းခွံနဲ့ သွားရိုက်မိပါတယ်။ ဒါကို ဦးနှောက်တုန်ခါခြင်း (Concussion) လို့ ခေါ်ပြီး ဒါဟာ အသက်အန္တရာယ်အတွက် အကြောက်ရဆုံးအချက်ပါ။

အရှိန်လျှော့ချခြင်း (Deceleration) နှင့် ရူပဗေဒ

ဦးထုပ်ရဲ့ အလုပ်လုပ်ပုံကို နားလည်ဖို့ Impulse (အရှိန်ပြောင်းလဲမှု) ဆိုတဲ့ သဘောတရားကို သိဖို့လိုပါတယ်။ ပစ္စည်းတစ်ခု ရုတ်တရက် ရပ်သွားတဲ့အချိန် (Impact Time) ပိုတိုလေလေ၊ အဲဒီအရာဝတ္ထုပေါ် သက်ရောက်တဲ့အားက ပိုပြင်းလေလေပါပဲ။

ဦးထုပ်ဆောင်းထားတဲ့အခါ အတိုက်ခံရတဲ့အချိန်မှာ ဦးထုပ်ထဲက အမြှုပ်လွှာ (Liner) တွေက ချိုင့်ဝင်သွားပြီး ခေါင်းကို ရပ်တန့်စေဖို့အတွက် အချိန်ပိုပေးလိုက်ပါတယ်။ (ဥပမာ- စက္ကန့်ရဲ့ တစ်ထောင်ပုံတစ်ပုံမှာ ရပ်မယ့်အစား တစ်စက္ကန့်ရဲ့ အပုံတစ်ရာပုံလောက်အထိ အချိန်ကို ဆွဲဆန့်ပေးလိုက်တာမျိုးပါ)။ အချိန်ပိုရသွားတဲ့အတွက် ဦးနှောက်ပေါ် သက်ရောက်မယ့် အရှိန်ပြင်းအားဟာ အဆပေါင်းများစွာ လျော့ကျသွားပါတယ်။

ဆိုင်ကယ်ဦးထုတ်မှာ အစိတ်အပိုင်း ၄ ခုပါဝင်ပါတယ်။

ဦးထုပ်တစ်ခုဟာ အလွှာ ၄ လွှာနဲ့ စနစ်တကျ တည်ဆောက်ထားပါတယ်။ ပထမတစ်လွှာက Outer Shell (အပြင်ဘက်အခွံ)- အမာစား ပလတ်စတစ် ဒါမှမဟုတ် ကာဗွန်ဖိုင်ဘာနဲ့ လုပ်ထားပါတယ်။ သူ့အလုပ်ကတော့ အချွန်အတက်တွေနဲ့ တိုက်မိရင် ခေါင်းခွံထဲ ထိုးမဝင်အောင် ကာကွယ်ပေးတာနဲ့ ထိခိုက်မှုအားကို နေရာအနှံ့ ပျံ့သွားအောင် လုပ်ပေးတာပါ။ ဒုတိယ တစ်လွှာကတော့ Impact-Absorbing Liner (အားစုပ်လွှာ)- ဒါက အရေးကြီးဆုံးအလွှာပါ။ ပိုလီစတိုင်ရင်း (EPS) လို့ခေါ်တဲ့ အမြှုပ်လွှာနဲ့ လုပ်ထားပါတယ်။ သူက ဆွဲဆန့်လို့မရဘဲ ချိုင့်ဝင်သွားတဲ့အခါ ပေါက်ကွဲအား ဒါမှမဟုတ် ရိုက်မိတဲ့အားတွေကို စုပ်ယူပေးလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ တတိယတစ်လွှာက‌တော့ Comfort Padding (အပျော့စားအလွှာ)- ဒါကတော့ ဆောင်းတဲ့အခါ သက်သောင့်သက်သာရှိအောင်နဲ့ ဦးထုပ်က ခေါင်းမှာ ကွက်တိဖြစ်နေအောင် လုပ်ပေးတာပါ။‌ နောက်ဆုံးအလွှာကတော့ Retention System (မေးသိုင်းကြိုး)- ဒါကလည်း အရေးကြီးပါတယ်။ အတိုက်ခံရတဲ့အချိန်မှာ ဦးထုပ်က ခေါင်းကနေ လွင့်ထွက်မသွားအောင် ထိန်းထားပေးပါတယ်။

လည်ပတ်မှုအားကို လျှော့ချခြင်း (Rotational Force)

အခုနောက်ပိုင်း ဦးထုပ်အကောင်းစားတွေမှာ MIPS လို့ခေါ်တဲ့ နည်းပညာတွေ သုံးလာကြပါတယ်။ ဆိုင်ကယ်မှောက်တဲ့အခါ ခေါင်းက တည့်တည့်ရိုက်မိတာထက် လည်ပြီး ရိုက်မိတာက ပိုများပါတယ်။ ဒီလို လည်ပတ်မှုအားက ဦးနှောက်အတွင်းပိုင်းက တစ်ရှူးတွေကို ပိုပြီး ပျက်စီးစေပါတယ်။ ဦးထုပ်အကောင်းစားတွေမှာ ခေါင်းနဲ့ ဦးထုပ်ကြားမှာ အနည်းငယ် လှုပ်ရှားလို့ရတဲ့ အလွှာလေးတစ်ခု ထည့်ပေးထားပြီး အဲဒီ လည်ပတ်မှုအားတွေကို စုပ်ယူပေးပါတယ်။

ဘာကြောင့် တစ်ခါတိုက်မိပြီးတာနဲ့ ဆိုင်ကယ်ဦးထုပ်လဲသင့်တာလဲ။

ဒါက လူတော်တော်များများ မသိကြတဲ့ အချက်ပါ။ ဦးထုပ်ထဲက EPS အမြှုပ်လွှာဟာ တစ်ခါပဲ အလုပ်လုပ်နိုင်ပါတယ်။ သူက တစ်ခါ ချိုင့်ဝင်သွားပြီးရင် မူလအတိုင်း ပြန်မဖောင်းလာတော့ပါဘူး။ အပြင်ဘက်အခွံက ဘာမှမဖြစ်ဘူးလို့ ထင်ရပေမယ့် အတွင်းက အမြှုပ်လွှာက အားစုပ်ယူနိုင်စွမ်း မရှိတော့တဲ့အတွက် ဒုတိယအကြိမ် တိုက်မိရင် သင့်ခေါင်းကို မကာကွယ်ပေးနိုင်တော့ပါဘူး။ ဒါကြောင့် အပြင်းအထန် တိုက်မိဖူးတဲ့ ဦးထုပ်ကို ဆက်မဆောင်းသင့်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဦးထုပ်ဆောင်းတာဟာ ခေါင်းမကွဲဖို့ထက် ဦးနှောက်ကို အရှိန်ပြင်းပြင်းနဲ့ ဦးခေါင်းခွံနဲ့ မရိုက်မိအောင် "Airbag" လိုမျိုး ကြားခံနယ်တစ်ခု ဖန်တီးပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရူပဗေဒအရ ပြောရရင် Impulse ကို လျှော့ချပေးတာပါ။ ဒါကြောင့် ကိုယ့်အသက်ကို ကာကွယ်ဖို့အတွက် စံချိန်စံညွှန်းမီတဲ့ ဦးထုပ်ကို စနစ်တကျ မေးသိုင်းကြိုးတပ်ပြီး ဆောင်းဖို့ ကျွန်တော်တို့ STEM အဖွဲ့သားတွေက အကြံပေးပါတယ်ဗျ။

Written by Khant Zaw Aung

References

2020 - standard for protective headgear - Snell.
The Snell Memorial Foundation

Standards — DOME. helmetfacts.com

Which Helmet Standard Is the Best? Snell, DOT, ECE, SHARP .... AGV Sports Group, Inc.

15/01/2026

Where Does Wind Come From?

-------------------

လေ (Wind) ဆိုတာ ဘယ်ကနေလာတာလဲ၊ ဘယ်လိုတိုက်ခက်တာလဲ။

ကျွန်တော်တို့ နေ့စဉ် ခံစားရတဲ့ လေဆိုတာဟာ လေထုထဲမှာရှိတဲ့ ဓာတ်ငွေ့အမှုန်အမွှားလေးတွေ တစ်နေရာကနေ တစ်နေရာကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွေ့လျားနေကြတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလို ရွေ့လျားဖို့အတွက် တွန်းအားတစ်ခု လိုအပ်ပါတယ်။ အဲဒီ တွန်းအားကို ဖန်တီးပေးတဲ့ အဓိက လုပ်ဆောင်‌ပေးတဲ့သူကတော့ "နေ (The Sun)" ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ နေမရှိရင် ကမ္ဘာပေါ်မှာ လေဆိုတာ ရှိလာမှာ မဟုတ်ပါဘူး။

နေရောင်ခြည်ဟာ ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်ပေါ်ကို ကျရောက်တဲ့အခါ နေရာတိုင်းကို အပူချိန် တူညီအောင် မပေးနိုင်ပါဘူး။ ဥပမာ - အီကွေတာအနီးက နေရာတွေဟာ ပိုပူပြီး ဝန်ရိုးစွန်းဒေသတွေကတော့ ပိုအေးပါတယ်။ ဒီလို အပူချိန် မတူညီမှုကနေ "လေ" ဆိုတာ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာတာပါ။

လေတိုက်ရခြင်းရဲ့အဓိကအကြောင်းအရင်းကဘာကြောင့်လဲ။

လေတိုက်ရခြင်းရဲ့ အခြေခံ အကြောင်းရင်းကတော့ လေဖိအား (Air Pressure) ကွာခြားလို့ပါ။ ဒါကို နားလည်ဖို့ ရိုးရိုးလေး စဉ်းစားကြည့်ရအောင်ပါ။ နေရောင်ခြည်ကြောင့် မြေပြင်က ပူလာတဲ့အခါ အဲဒီအပေါ်မှာရှိတဲ့ လေထုကလည်း ပူလာပါတယ်။ ပူလာတဲ့ လေအမှုန်တွေဟာ ပေါ့ပါးသွားပြီး အပေါ်ကို မြင့်တက်သွားပါတယ်။ အဲဒီနေရာမှာ လေထု နည်းသွားတဲ့အတွက် "လေဖိအားနည်းရပ်ဝန်း (Low Pressure)" ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပဲ တခြား အေးတဲ့နေရာမှာရှိတဲ့ လေတွေကတော့ လေးလံပြီး အောက်ကို ဖိကျနေတဲ့အတွက် "လေဖိအားများရပ်ဝန်း (High Pressure)" ဖြစ်နေပါတယ်။

သဘာဝတရားအရ အရာအားလုံးဟာ မျှခြေဖြစ်အောင် ကြိုးစားတဲ့အတွက် လေဖိအားများတဲ့နေရာက လေတွေဟာ လေဖိအားနည်းတဲ့နေရာ ဆီကို အပြေးအလွှား တိုးဝင်လာကြပါတယ်။ အဲဒီလို လေတွေ အရှိန်နဲ့ စီးဝင်လာတာကိုပဲ ကျွန်တော်တို့က "လေတိုက်တယ်" လို့ ခေါ်တာပါ။

ကမ္ဘာကြီး လည်ပတ်မှုနဲ့ Coriolis Effect ကကောလေထုကိုသက်ရောက်မှုရှိလား။

အကယ်၍ ကမ္ဘာကြီးက ငြိမ်နေမယ်ဆိုရင် လေဟာ မြောက်ဝန်ရိုးစွန်းကနေ အီကွေတာဆီကို တည့်တည့်ကြီး စီးဆင်းမှာပါ။ ဒါပေမဲ့ ကမ္ဘာကြီးက သူ့ဝင်ရိုးပေါ်မှာ သူ အရှိန်နဲ့ လည်ပတ်နေပါတယ်။
ဒီလို လည်ပတ်နေတဲ့အတွက် လေတိုက်တဲ့ လမ်းကြောင်းဟာ တည့်တည့်မသွားဘဲ ဘေးကို ယိုင်ထွက်သွားပါတယ်။ ဒါကို Coriolis Effect လို့ ခေါ်ပါတယ်။ မြောက်ဘက်ခြမ်းမှာဆိုရင် လေဟာ လက်ယာရစ် ကွေးသွားပြီး တောင်ဘက်ခြမ်းမှာဆိုရင် လက်ဝဲရစ် ကွေးသွားပါတယ်။ ဒါကြောင့်လည်း မုန်တိုင်းတွေဟာ ဝဲဂယက်ပုံစံ ဖြစ်ပေါ်လာရတာပါ။

နေရာဒေသအလိုက် လေတိုက်ခြင်း (Sea Breeze & Land Breeze) ကကွာခြားသေးလား။

ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လေတိုက်နှုန်းတွေအပြင် ကျွန်တော်တို့ အနီးအနားမှာတင် ခံစားရတဲ့ လေတွေလည်း ရှိပါသေးတယ်။ ဥပမာ - ပင်လယ်ကမ်းခြေမှာ နေ့ဘက်ဆိုရင် ပင်လယ်ဘက်ကနေ ကုန်းဘက်ကို လေတိုက်ခတ်တာမျိုးပါ။ ဒါဟာ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ နေ့ဘက်မှာ ကုန်းမြေက ရေထက် ပိုမြန်မြန် ပူလာလို့ပါ။ ကုန်းပေါ်က လေတွေ ပူပြီး အပေါ်တက်သွားတဲ့အခါ ပင်လယ်ဘက်က အေးတဲ့လေတွေက ကုန်းပေါ်ကို တိုးဝင်လာပါတယ်။ ညဘက်မှာတော့ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သွားပြီး ကုန်းမြေက ပိုမြန်မြန် အေးသွားတဲ့အတွက် လေက ကုန်းဘက်ကနေ ပင်လယ်ဘက်ကို ပြန်တိုက်ပါတယ်။

ဘာကြောင့် လေက တစ်ခါတလေ အရမ်းပြင်းရတာလဲ။

လေတိုက်တဲ့ အရှိန်ဟာ လေဖိအား ကွာခြားချက်အပေါ်မှာ မူတည်ပါတယ်။ လေဖိအားများတဲ့နေရာနဲ့ နည်းတဲ့နေရာကြားက ကွာခြားချက် (Pressure Gradient) အရမ်းကြီးမားလေလေ၊ လေတိုက်နှုန်းက ပိုပြင်းလေလေပါပဲ။ ဒါကြောင့်လည်း မုန်တိုင်းတွေဖြစ်တဲ့အခါ လေဖိအား အဆမတန် ကျဆင်းသွားပြီး ပြင်းထန်တဲ့ လေတိုက်ခတ်မှုတွေ ဖြစ်ပေါ်လာရတာပါ။

နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ လေဆိုတာ ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင် အပူချိန်မတူညီမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ လေဖိအား မျှခြေညှိခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ နေရောင်ခြည်၊ ကမ္ဘာ့လေထုနဲ့ ကမ္ဘာကြီးရဲ့ လည်ပတ်မှုတို့ ပေါင်းစပ်ပြီး ကျွန်တော်တို့ အသက်ရှူဖို့ လေတွေ၊ ရာသီဥတုတွေကို ဖန်တီးပေးနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ လေသာ မရှိဘူးဆိုရင် ကမ္ဘာကြီးရဲ့ အပူချိန်ဟာ နေရာအနှံ့ ရောက်နေမှာဖြစ်ပြီး သက်ရှိတွေ ရှင်သန်ဖို့ ခက်ခဲသွားပါလိမ့်မယ်။

Written by Khant Zaw Aung

References

Wind, Wind Information, Facts, News, Photos.

The Coriolis Effect: Four centuries of conflict between common ....

The Coriolis Effect.

Bennett, J. R. (1974, July). On the Dynamics of Wind-Driven Lake Currents. Journal of Physical Oceanography. American Meteorological Society.

Defant, F. (1951). Local Winds. Compendium of Meteorology. American Meteorological Society.

14/01/2026

Could We Dissipate A Tornado By Firing A Rocket Into It?

------------------

လေဆင်နှာမောင်း (Tornado) တစ်ခုကို ဒုံးပျံနဲ့ပစ် ဒါမှမဟုတ် ဗုံးခွဲပြီး ပျောက်သွားအောင်လုပ်လို့ရလား။

လူတွေ အဓိက အထင်မှားတတ်တာက လေဆင်နှာမောင်းဆိုတာ လေတွေ ဝဲနေတာပဲလို့ ထင်ကြတာပါ။ တကယ်တော့ လေဆင်နှာမောင်းတစ်ခုမှာ ရှိတဲ့ စွမ်းအင်ဟာ အလွန်တရာကို ကြီးမားပါတယ်။ လေဆင်နှာမောင်းဟာ သူ့ဘာသာသူ သီးသန့်ဖြစ်နေတာ မဟုတ်ဘဲ သူ့အထက်မှာရှိတဲ့ မုန်တိုင်းတိမ်တိုက်ကြီး (Supercell) နဲ့ ချိတ်ဆက်နေတာပါ။

ပျမ်းမျှ လေဆင်နှာမောင်းတစ်ခုရဲ့ စွမ်းအင်ဟာ အဏုမြူဗုံးအသေးစားလေး တစ်လုံးစာလောက် ရှိနိုင်ပါတယ်။ အဲဒီလောက် စွမ်းအင်ကို တားဆီးဖို့ဆိုရင် အဲဒီထက်သာတဲ့ အားတစ်ခုနဲ့ တိုက်ရိုက် တုံ့ပြန်ရမှာပါ။ ဒုံးပျံ ဒါမှမဟုတ် ရိုးရိုးဗုံးတစ်လုံးရဲ့ ပေါက်ကွဲအားဟာ လေဆင်နှာမောင်းတစ်ခုလုံးကို တန့်သွားစေဖို့အတွက် ပင်လယ်ထဲကို ရေတစ်ခွက် လောင်းထည့်လိုက်သလိုမျိုး အလွန်ကို သေးငယ်လွန်းပါတယ်။

ဒုံးပျံ ဒါမှမဟုတ် ဗုံးတသ်လုံးရဲ့ ပေါက်ကွဲမှုက လေဆင်နှာမောင်းကို ပိုဆိုးသွားစေနိုင်မလား။

ဗုံးခွဲလိုက်တဲ့အခါ ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ထွက်လာတဲ့ အပူနဲ့ ဖိအားဟာ လေဆင်နှာမောင်းကို ရပ်တန့်စေမယ့်အစား ပိုပြီး အရှိန်တက်သွားစေနိုင်ပါတယ်။ လေဆင်နှာမောင်းတွေဟာ ပူနွေးစိုစွတ်တဲ့ လေထုထဲက စွမ်းအင်ကို စုပ်ယူပြီး ရှင်သန်ကြတာပါ။ ဗုံးပေါက်ကွဲမှုကနေ ထွက်လာတဲ့ အပူရှိန်က မုန်တိုင်းအတွက် လောင်စာအသစ် ဖြစ်သွားနိုင်ပါတယ်။
ဒါ့အပြင် ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ လေဖိအားလှိုင်း (Shockwave) ဟာ လေဆင်နှာမောင်းရဲ့ လည်ပတ်မှုကို ခဏတဖြုတ် နှောင့်ယှက်နိုင်ပေမယ့် စက္ကန့်ပိုင်းအတွင်းမှာပဲ မူလအရှိန်အတိုင်း ပြန်လည် စုစည်းသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ လေဆင်နှာမောင်းကို ဖျက်ဆီးဖို့ဆိုရင် သူ့ရဲ့ ဗဟိုချက်တင်မကဘဲ သူ့အပေါ်ကအဓိကအချက်အချာနေရာဖြစ်တဲ့ မုန်တိုင်းတိမ်တိုက်ကြီးတစ်ခုလုံးကိုပါ ဖျက်ဆီးပစ်ဖို့ လိုအပ်တာပါ။

အကယ်၍သာ ကျွန်တော်တို့က ဒုံးပျံတွေ၊ ဗုံးတွေနဲ့ ပစ်ခတ်ခဲ့မယ်ဆိုရင် တခြား ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးတွေ အများကြီး ရှိလာနိုင်ပါတယ်။ လေဆင်နှာမောင်းထဲကို ဗုံးပစ်ထည့်လိုက်ရင် ဗုံးကြောင့် ပျက်စီးသွားတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေဟာ လေဝဲထဲမှာ အရှိန်ပြင်းပြင်းနဲ့ လည်ပတ်ပြီး ကျည်ဆန်တွေလို ဘေးပတ်ဝန်းကျင်ကို လွင့်စင်လာပါလိမ့်မယ်။ နောက်တစ်ချက်က ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်လာတဲ့ မီးပွားတွေဟာ လေဆင်နှာမောင်းနဲ့အတူ ပါသွားပြီး "မီးတောက်လေဆင်နှာမောင်း" (Fire Tornado) အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားကာ ပိုပြီး ဖျက်ဆီးအား ပြင်းထန်သွားနိုင်ပါတယ်။ အကယ်၍ ကျွန်တော်တို့ကသာ အဏုမြူဗုံးလိုမျိုး သုံးခဲ့မယ်ဆိုရင်တော့ လေဆင်နှာမောင်းက ရေဒီယိုသတ္တိကြွမှုတွေကို နေရာအနှံ့ သယ်ဆောင်သွားပြီး လူပေါင်းများစွာကို ဘေးဒုက္ခ ပေးပါလိမ့်မယ်။

ဒါကြောင့် သိပ္ပံပညာရှင်တွေဟာ လေဆင်နှာမောင်းကို အားနဲ့ တားဆီးဖို့ထက် "ကြိုတင်ခန့်မှန်းဖို့" ကိုပဲ ပိုပြီး အာရုံစိုက်ကြပါတယ်။ လေထုရဲ့ လှုပ်ရှားမှုကို ပြောင်းလဲဖို့ ကြိုးစားတာဟာ တစ်ခါတလေမှာ မလိုလားအပ်တဲ့ တခြား သဘာဝဘေးအန္တရာယ်တွေကို ဖိတ်ခေါ်သလို ဖြစ်သွားနိုင်လို့ပါ။ ဥပမာ - လေဆင်နှာမောင်းကို တစ်နေရာမှာ ရပ်အောင်လုပ်လိုက်ရင် အဲဒီစွမ်းအင်တွေက တခြားနေရာမှာ ပိုပြင်းထန်တဲ့ မုန်တိုင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားနိုင်ပါတယ်။

နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ လေဆင်နှာမောင်းကို ဒုံးပျံနဲ့ပစ်ပြီး ဖျက်ဆီးဖို့ဆိုတာ လက်တွေ့မှာ မဖြစ်နိုင်သလောက်ပါပဲ။ လေဆင်နှာမောင်းရဲ့ စွမ်းအင်က လူသားတွေ ဖန်တီးထားတဲ့ လက်နက်တွေထက် အဆပေါင်းများစွာ ပိုမိုကြီးမားနေလို့ ဖြစ်ပါတယ်။ သဘာဝတရားရဲ့ ဒီလို အားပြင်းတဲ့ ဖြစ်စဉ်တွေကို အင်အားသုံး တားဆီးဖို့ထက်၊ ကြိုတင်သတိပေးချက်တွေ ထုတ်ပြန်ပြီး ဘေးလွတ်ရာ ရှောင်တိမ်းခြင်းကသာ အကောင်းဆုံးနဲ့ အထိရောက်ဆုံး နည်းလမ်း ဖြစ်နေပါသေးတယ်။

Written by Khant Zaw Aung

References

Hurricane FAQ - NOAA/AOML - www.aoml.noaa.gov

3 wild ideas for how to stop a tornado - Popular Science. Popular Science