20/06/2026
🧬 โครโมโซม XX หรือ XY กำหนดเพศในคน แต่สำหรับเต่า “ที่นี่เราไม่ทำแบบนั้นกัน” 🐢
เพื่อนเต่าหลายคนคงเคยได้เรียนกันตั้งแต่วัยมัธยมแล้วว่า มนุษย์เราแยกเพศกันด้วยโครโมโซม ถ้าเป็นผู้หญิงก็ XX ส่วนผู้ชายก็ XY โดยแค่นักวิทยาศาสตร์ส่องกล้องแยกโครโมโซมออกมาดู ก็สามารถบอกได้ทันทีเลยว่าเด็กในครรภ์เป็นผู้ชายหรือผู้หญิง
แต่ถ้าตัดภาพมาที่โลกของเต่า บอกเลยว่ามันล้ำและอินดี้กว่านั้นเยอะมาก เพราะกลไกการเลือกเพศของเต่ามีความหลากหลาย แถมเต่าส่วนใหญ่บนโลกนี้ ไม่ได้สามารถบอกเพศได้ด้วยการดูโครโมโซม ด้วยนะ!
ก่อนจะไปดูว่าเต่ากำหนดเพศอย่างไร ขอชวนเพื่อน ๆ ทบทวนกันเล็กน้อยว่า ระบบ XX/XY จริงๆ แล้วไม่ได้บอกหน้าตาของโครโมโซมนะ แต่มันเป็นตัวบอกว่า เพศหญิงมีโครโมโซมคู่ที่เหมือนกัน (XX) ส่วนเพศชายมีโครโมโซมที่แตกต่างกัน (XY) ซึ่งในโลกของเต่านั้น มีสไตล์การเลือกเพศหลัก ๆ อยู่ 3 แบบ
แบบ XX/XY (เหมือนกับคน): เพศเมียเป็น XX เพศผู้เป็น XY พบได้ในเต่าบางชนิด เช่น เต่าดำ (Siebenrockiella crassicollis) ซึ่งเป็นท้องถิ่นที่พบได้ในกรุงเทพ
แบบ ZW/ZZ (เหมือนกับนก): ระบบนี้พบในตะพาบ ซึ่งเป็นระบบที่ตรงข้ามกับคนเลย คือ เพศผู้จะเป็นฝ่ายที่มีโครโมโซมเพศเหมือนกัน (ZZ) ในขณะที่เพศเมียจะเป็นฝ่ายที่มีโครโมโซมเพศแตกต่างกัน (ZW)
แบบกำหนดเพศด้วยอุณหภูมิ (TSD): เป็นระบบของเต่าส่วนใหญ่บนโลก ซึ่งเป็นระบบที่อินดี้ ขี้เหงา เอาแต่ใจมาก เพราะพวกน้องไม่มีโครโมโซมเพศเลย! ทำให้ส่องกล้องหายังไงก็ไม่เจอ แต่พวกน้องจะกำหนดเพศตอนที่ยังอยู่ในไข่ โดยมีอุณหภูมิในสิ่งแวดล้อมรอบ ๆ รังเป็นตัวกำหนด เราเรียกระบบนี้ว่า Temperature-Dependent S*x Determination (TSD)
ลองมาดูตัวอย่างจริง ๆ กัน เช่น
เต่าแก้มแดง: ราว ๆ 28°C มักได้ลูกเต่าเพศผู้เป็นส่วนใหญ่ แต่ถ้าอากาศร้อนราว 30°C มักได้เพศเมียเป็นส่วนใหญ่
เต่านา (Malayemys macrocephala): งานวิจัยในไทยพบว่า ที่อุณหภูมิราว 26°C จะได้ เพศผู้เป็นส่วนใหญ่ ถ้าร้อนขึ้นมาหน่อยที่ 32°C จะได้ เพศเมียเป็นส่วนใหญ่ และถ้าอุณหภูมิกลาง ๆ ราว 29°C ก็จะได้ลูกเต่าเพศผู้ เพศเมียในสัดส่วนที่พอกัน
แต่ใช่ว่าอุณหภูมิจะกำหนดเพศตอนไหนก็ได้นะ เพราะอุณหภูมิจะมีผลระบุเพศเฉพาะในช่วงเวลาวิกฤตสั้น ๆ ตอนเป็นตัวอ่อนในไข่เท่านั้น เช่น ในเต่านา อุณหภูมิจะส่งผลต่อการเลือกเพศในช่วงระยะตัวอ่อนขั้นที่ 13 ถึง 16 (Stage 13 to Stage 16) หลังจากผ่านขั้นนั้นไปแล้ว ไม่ว่าอุณหภูมิจะเปลี่ยนอย่างไร เพศของลูกเต่าภายในไข่ก็จะไม่เปลี่ยนแล้ว
แล้วอุณหภูมิภายนอกกำหนดเพศเต่าได้อย่างไร?
กลไกที่อุณหภูมิกำหนดการเป็นเพศผู้และเพศเมีย มาจากการเกิดของ “เซลล์ไข่อ่อน (Germ Cells)” หรือเซลล์ตั้งต้นที่จะเติบโตไปเป็นสเปิร์มหรือไข่ในอนาคต เซลล์ไข่อ่อนจะรวมพลังกัน เหมือนกับการ "ล่ารายชื่อโหวตเลือกเพศ” และทำให้เกิดการกำหนดเพศขึ้น
จากงานวิจัยจากวารสาร Current Biology ที่ทดลองในเต่าแก้มแดงพบว่า เมื่อไข่เต่าอยู่ในอุณหภูมิที่อุ่น อุณหภูมิจะกระตุ้นให้เซลล์ไข่อ่อนเพิ่มจำนวนขึ้นอย่างรวดเร็ว และเมื่อมีจำนวนมากจนถึงจุดวิกฤต เซลล์เหล่านี้จะรวมพลังส่งสัญญาณเคมี (เหมือนกับการส่งรายชื่อ) ไปบอกร่างกายของตัวอ่อนว่า “้พวกเรามีเยอะขนาดนี้ รวบรวมรายชื่อมาแน่นขนาดนี้ ร่างกายนี้ต้องพัฒนาไปเป็นเพศเมีย (สร้างรังไข่) นะ!”👩🏻🐢
เพื่อพิสูจน์เรื่องนี้ นักวิทยาศาสตร์เลยลองฟักไข่ในอุณหภูมิอุ่น (ที่ปกติได้ตัวเมีย) แล้วดึงเอาเซลล์ไข่อ่อนออกไปบางส่วน ผลปรากฏว่า โควต้ารายชื่อไม่พอ ลูกเต่าที่ฟักออกมากลายเป็นตัวผู้ทันที ซึ่งชัดเจนเลยว่าปริมาณเซลล์ไข่อ่อนนี่แหละคือผู้กำหนดเพศ
แล้วกำหนดเพศด้วยอุณหภูมิมันดียังไง?
นักวิทยาศาสตร์สันนิษฐานในมุมของวิวัฒนาการไว้ว่า ถ้าไข่อยู่อุณหภูมิอุ่นในระดับที่พอดี จะช่วยให้ตัวอ่อนผลิตเซลล์ไข่อ่อนออกมาได้เยอะมาก ซึ่งข้อดีคือ ถ้าตัวอ่อนนั้นโตไปเป็นตัวเมีย ในอนาคตน้องจะอุ้มไข่ได้เยอะและผลิตลูกหลานได้ทีละมาก ๆ ส่งผลให้โอกาสที่จะส่งต่อพันธุกรรมสำเร็จและขยายเผ่าพันธุ์สูงขึ้นตามไปด้วย ระบบนี้จึงถูกคัดเลือกให้อยู่รอดต่อไปในธรรมชาติ โดยให้ไข่ที่อยู่ในอุณหภูมิอุ่นที่เหมาะสมได้เติบโตเป็นเพศเมียเพื่อความคุ้มค่าในการขยายพันธุ์นั่นเอง
🌍 ลักษณะที่ดีในอดีต อาจเป็นภัยร้ายเมื่อเจอโลกเดือด
ถึงแม้การกำหนดเพศด้วยอุณหภูมิจะมีผลดีในเชิงวิวัฒนาการในอดีต แต่สิ่งนี้จะกลายเป็น จุดอ่อนของเต่าในโลกยุคปัจจุบัน เมื่ออุณหภูมิเฉลี่ยทั่วโลกสูงขึ้นจากวิกฤตโลกรวน (Climate Change)
หากอุณหภูมิรังเต่าในธรรมชาติร้อนขึ้นเรื่อย ๆ อาจทำให้ลูกเต่าที่ฟักออกมา กลายเป็นเพศเมียกันหมด ขาดแคลนพ่อพันธุ์ ซึ่งจะส่งผลต่อการสืบพันธุ์และเสี่ยงสูญพันธุ์มากยิ่งขึ้นไปอีกในระยะยาวได้
และที่หนักไปกว่านั้น คือ ยังมีเต่าอีกหลายชนิดบนโลก และรวมถึงเต่าท้องถิ่นที่เราพบได้ในกรุงเทพฯ เช่น เต่าบัว เต่าหับ และเต่าหวาย ที่ปัจจุบันเรายังไม่รู้แน่ชัดเลยว่าพวกน้องใช้ระบบใดในการกำหนดเพศ และถ้าใช้อุณหภูมิ อุณหภูมิที่เท่าไหร่ที่เป็นจุดเปลี่ยนเพศของน้อง ข้อมูลที่ยังรอการค้นพบเหล่านี้ จริง ๆ แล้วมีความสำคัญและมีผลต่อการนำไปใช้วางแผนเพื่อการอนุรักษ์พันธุ์เต่าในอนาคตเป็นอย่างมาก
สรุปสั้น ๆ เต่ามีการกำหนดเพศที่หลากหลายขึ้นอยู่กับชนิด บางชนิดกำหนดได้ด้วยโครโมโซม แต่เต่าส่วนใหญ่อาศัยอุณหภูมิในสิ่งแวดล้อมในการกำหนดเพศแทน
ดังนั้น ในทางปฏิบัติเราจึงไม่สามารถระบุเพศเต่าส่วนใหญ่ได้ด้วยการตรวจโครโมโซมตอนยังเล็ก ๆ วิธีการที่ชัวร์ที่สุดคือต้องรอน้อง ๆ โตเต็มวัย แล้วสังเกตจาก ลักษณะภายนอก แทน เช่น กระดองท้อง (Plastron) เว้าหรือแบน, ความยาวและขนาดของหาง, ตำแหน่งของช่องเปิดขับถ่าย (Cloaca) หรือขนาดลำตัว ซึ่งลักษณะเหล่านี้อาจแตกต่างกันไปตามแต่ละชนิดครับ
🐢 แล้วเราจะดูเพศเต่าจากลักษณะภายนอกเหล่านี้ได้อย่างไร? โพสต์หน้าเราจะพามาดูกัน รอติดตามกันไว้ได้เลย!
#เมืองเพื่อนเต่า #เต่า #กรุงเทพ #โลกรวน
แหล่งที่มา
Carr, J., & Bickham, J. (2008). S*x chromosomes of the Asian black pond turtle, Siebenrockiella crassicollis (Testudines: Emydidae). Cytogenetics and Cell Genetics, 31(3), 178–183. https://doi.org/10.1159/000131644
Chitty, J., & Raftery, A. (2013). Essentials of tortoise medicine and surgery. https://doi.org/10.1002/9781118656372
Pewphong, R., Kitana, J., & Kitana, N. (2020). Thermosensitive period for s*x determination of the tropical freshwater turtle Malayemys macrocephala. Integrative Zoology, 16(2), 160–169. https://doi.org/10.1111/1749-4877.12479
Tezak, B., Straková, B., Fullard, D., Dupont, S., McKey, J., Weber, C., & Capel, B. (2023). Higher temperatures directly increase germ cell number, promoting feminization of red-eared slider turtles. Current Biology, 33(14), 3017-3023.e2. https://doi.org/10.1016/j.cub.2023.06.008
