18/09/2026
Sidee loogu diyaar garoobi karaa El Niño?
Xilli-roobaadka Deyrta ayaa hadda ka bilowday Soomaaliya, waxaana xilligan lala socdaa digniino la xidhiidha El Niño iyo suurtagalnimada roobab xooggan, daadad iyo fatahaado ka dhaca qaybo ka mid ah dalka. Haddaba, iyadoo digniinahaasi soo baxayaan, waxaa muhiim ah in bulshada marka h**e ay faham guud ka hesho: Waa maxay El Niño? Sidee ayuu u dhacaa? Maxaase Soomaaliya uga iman kara?
El Niño waa dhacdo dabiici ah oo ka bilaabata Badweynta Pacific-ga. Xaaladda caadiga ah, dabaylaha loo yaqaan Trade Winds waxay biyaha diirran ee dusha badweynta u riixaan dhinaca galbeed. Marka dabaylahaasi daciifaan, biyaha diirran waxay dib ugu fidaan bartamaha iyo bariga Pacific-ga, halka kor-u-soo-kaca biyaha qabow ee gunta baddu (upwelling) uu yaraado.
Isbeddelkaasi ma saameeyo badda oo keliya, wuxuu wax ka beddelaa wareegga hawada, dabaylaha iyo habka roobabku ugu kala dhacaan meelo badan oo dunida ah. Sidaas ayay dhacdo ka bilaabata Pacific-gu ugu dambayn saameyn ugu yeelan kartaa Bariga Afrika iyo Soomaaliya.
Soomaaliya, El Niño waxaa taariikh ahaan lala xidhiidhiyay kororka roobabka Deyrta, gaar ahaan marka xaaladaha kale ee Badweynta Hindiya ay sidoo kale taageeraan roobabka. Laakiin tani macnaheedu ma aha in Soomaaliya oo dhan si isku mid ah roob badan uga da'ayo. Saameyntu waxay ku kala duwan tahay gobollada iyo xilliga.
Qaybaha koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya, roobab xooggan waxay kordhin karaan khatarta fatahaadaha webiyada Jubba iyo Shabeelle. Waqooyiga Soomaaliya, oo aan lahayn webiyo waaweyn oo joogto ah, khatarta muhiimka ahi waa daadadka degdegga ah (flash floods) ee ka dhasha marka roob xooggan muddo gaaban ku da'o dhul qalalan ama xaalufay.
Dhulka muddo dheer qalalay mararka qaar ma awoodo inuu si dhakhso ah u nuugo biyaha roobka. Biyuhu waxay markaas dusha uga qulqulaan dhulka, iyagoo raacaya togagga iyo meelaha hoose. Tani waxay sababi kartaa carro-guur, burbur waddooyin, waxyeello b**raha iyo guryaha, iyo khasaaro ku yimaada dadka iyo xoolaha.
Laakiin roobka Deyrtu khatar keliya ma aha. Deegaannada abaarta iyo biyo-yaraantu ku badan yihiin, roob wanaagsan wuxuu dib u soo noolayn karaa daaqa iyo dhirta, wuxuu buuxin karaa berkadaha iyo balliyada, wuxuuna taageeri karaa b**raha iyo xoolaha. Waxa muhiimka ahi waa sida biyahaas loo maareeyo.
Haddaba sidee loogu diyaar garoobi karaa?
Bulshadu waa inay si joogto ah ula socotaa digniinaha iyo saadaasha cimilada; la nadiifiyaa togagga iyo marin-biyoodka; laga fogaadaa meelaha taariikh ahaan daadadku maraan; lana ilaaliyaa waddooyinka, berkadaha iyo kaabayaasha kale ee muhiimka ah. Beeralayduna waa inay diyaariyaan biyo-mareenno yareeya biyo-fadhiisiga iyo carro-guurka.
Sidoo kale, roobabka badan waa in aynaan u arag khatar keliya. Waa fursad lagu kordhin karo kaydsiga biyaha roobka (rainwater harvesting), dib loogu soo celin karo dhulka xaalufay, laguna taageeri karo b**raha iyo daaqa xilliyada qalalan ee soo socda.
El Niño ma aha roob keliya; waa isbeddel ku yimaada nidaamka badweynta iyo jawiga oo saameyn kara qaabka roobabka. Sidaas darteed, digniinta cimiladu waxay qiimo leedahay marka ay keento diyaar-garow iyo ficil ka hor inta aan khatartu dhicin.
Deyrtu way bilaabatay. Hadda waa waqtigii aynu roobka uga faa'iidaysan lahayn kheyraad ahaan, isla markaana uga diyaar garoobi lahayn khataraha uu keeni karo.
Mohamed Suleiman.
