Miasto znajduje się w strefie Pogórza Kaczawskiego, a dokładniej ujmując w północno-zachodnim krańcu Pogórza Złotoryjskiego. Większa część miasta położona jest nad prawym zboczem doliny rzeki Kaczawa. Złotoryja i jej najbliższe okolice posiadają dość różnorodną rzeźbę terenu oraz zróżnicowaną budowę geologiczną. Miasto leży na przecięciu południka 15o 54’ E i równoleżnika 51o 54’ N. Złotoryja od d
awien dawna posiadała duże znaczenie komunikacyjne, ponieważ prowadzą tu drogi w kierunku Kotliny Jeleniogórskiej, Karkonoszy i Czech. Sama rzeka Kaczawa, nad którą leży
miasto, jest siódmym co do wielkości dopływem Odry. Długość rzeki wynosi 89 km, a jej roczna temperatura około 8 stopni C. Na terenie miasta i okolic średnia temperatura w ciągu roku waha się w granicach 7-8 stopni C. Złotoryja uważana jest za najstarsze miasto w Polsce. Już w średniowieczu miasto było ośrodkiem wydobycia złota, później (do połowy XX wieku) miedzi, obecnie – bazaltu. Ponadto w rozwinął się tu przemysł włókienniczy, papierniczy a także browarnictwo. Od VIII do X wieku w okolicach dzisiejszej Złotoryi mieszkali przedstawiciele plemienia Trzebowian. Pod koniec XII wieku na terenie dzisiejszej Złotoryi osiedlili się niemieccy górnicy, by wydobywać złoto, od którego Złotoryja wzięła swe wszystkie nazwy: Aurum– łac. Prawa miejskie osadzie nadał w roku 1211 książę Henryk I Brodaty, pochodzący z dynastii Piastów, a samo nadanie praw, jak się przypuszcza, miało miejsce na zamku w Rokitnicy, położonej kilka kilometrów od miasta. Jest to najstarsza udokumentowana lokacja na ziemiach polskich na tzw. prawie magdeburskim lub niemieckim, a co za tym idzie pod względem prawnym czyni nasze miasto najstarszym w Polsce.
Średniowiecze to najlepszy czas i okres dla Złotoryi. Związane jest to oczywiście z wydobywaniem złota. Od trzeciej ćwierci XIII wieku rozpoczął się powolny upadek wydobycia, a proces zakończył się w trzeciej ćwierci XIV wieku. Złotoryja od tego momentu żyje w cieniu złotych tradycji. W okresie średniowiecza kilkuset górników ze Złotoryi wzięło udział w 1241 roku w bitwie z Tatarami pod Legnicą, większość z nich zginęła w walce. Pamiątką po tym wydarzeniu jest Fontanna Górników w Dolnym Rynku, która powstała w początkach lat 40. W latach 1327-1331 większość książąt na Śląsku uznała zwierzchnictwo czeskie w osobie panującego Jana Luksemburskiego. Złotoryja wraz z resztą księstwa legnickiego stała się lennem Czech w 1329 roku. W latach 1427, 1428 i 1431 miasto nękane było najazdami husytów, co spowodowało, iż podjęto decyzję rozbudowania murów obronnych, których znaczne fragmenty wraz z Basztą Kowalską zachowały się do dzisiaj. Ciekawą informacją z tego okresu jest to, że na mapie Europy z 1467 roku Mikołaj z Kuzy na obszarze Śląska oprócz Wrocławia zaznaczył tylko Złotoryję. W roku 1493 i 1497 w mieście panowała epidemia, co spowodowało, że Złotoryja straciła kilkuset swoich mieszkańców, ale mimo tego prężnie wchodzi w erę nowożytną. W 1504 roku założono szkołę miejską. Miasto przeżywa swój rozkwit pod kątem rzemieślniczym i gospodarczym, uprawiano 40 różnych rzemiosł (w Legnicy 50). Rozwija się sukiennictwo i browarnictwo. Przez kolejne dziesięciolecia sukiennictwo odgrywać będzie kluczową rolę w gospodarce naszego miasta. W 1517 roku miało miejsce wystąpienie Marcina Lutra. Rozpoczął się czas reformacji, która w zaskakująco szybkim tempie rozprzestrzenia się po Europie. Nastał czas wojen i konfliktów religijnych, czas strachu i śmierci. O dziwo złotoryjanie przyjmują nową naukę życzliwie. Pierwsze protestanckie kazanie wygłoszono w Złotoryi w 1522 roku w kościele Mariackim. W mieście kilka lat później na bazie szkoły założonej w 1504 roku powstało gimnazjum łacińskie, którego okres świetności przypada na rektorat Valentina Trozendorfa. Renoma szkoły była tak wielka, że książę Fryderyk II rozważał jej przekształcenie w uniwersytet. Śmierć księcia i pożar miasta w 1554 roku przerwały te plany. XVI wiek to okres rozwoju gospodarczego Złotoryi. Powstały tu m.in. browary. Najprężniej działający i najbardziej znany to ten założony dopiero w 1868 roku przez piwowara Oswalda Neumanna z Nowego Kościoła. Można w nim było napić się kilku rodzajów piw oraz napojów. W 1945 roku był w dobrym stanie. Polacy przejęli go z pełnym wyposażeniem i zapasami oraz całym zapleczem produkcyjnym. Niestety, nigdy nie wznowiono produkcji piwa. W lutym 1949 roku browar przeszedł na własność państwa. Do połowy lat 60. czynna była tylko słodownia. Najstarsi mieszkańcy Złotoryi wspominają, że później budynek popadał w ruinę i został wyburzony, a komin wysadzony. W miejscu browaru powstał nowy budynek
– Wrocławskich Zakładów Graficznych. Złotoryja wraz z księstwem legnickim przeszła pod zwierzchnią władzę Habsburgów w roku 1526. Mijają kolejne lata. Był rok 1608, który przyniósł miastu powódź (zginęło ok. 50 złotoryjan). W roku 1613 pożar zniszczył 571 domów. W latach 1618-1648 wybuchła w Europie wojna na gruncie religijnym zwana wojną trzydziestoletnią. Ten zbrojny konfl ikt nie ominął również naszego miasta. Wskutek tych wydarzeń w XVII wieku Złotoryja straciła na znaczeniu. W 1675 roku, po śmierci ostatniego władcy z dynastii Piastów, Jerzego Wilhelma, przeszła pod bezpośrednie panowanie Habsburgów. W roku 1742 Złotoryja wraz z większością Śląska została włączona do Prus w wyniku wojny pomiędzy tym państwem, rosnącego do rangi mocarstwa, a Austrią. Pod nowym panowaniem miasto ponownie zaczęło przeżywać czas rozkwitu. Nastąpił rozwój browarnictwa – trudniło się w nim lub miało swój udział 325 właścicieli domów. Rzemiosło to kolejna gałąź, dzięki której do miasta wpływają dochody. W tym czasie historia odnotowuje: rzeźników, kuśnierzy, krawców, piekarzy, bednarzy, garbarzy, ślusarzy, cukierników, piernikarzy czy kotlarzy. Niestety, epoka napoleońska w Europie w latach 1799-1815 odcisnęła swoje piętno na mieszkańcach Złotoryi nie tylko pod kątem niżu demograficznego, ale i gospodarczym. Mimo, że postępował rozwój rolnictwa miasto na drogę industrializacji weszło dopiero w połowie XIX wieku. Pod koniec XIX wieku i na początku XX wieku zbudowano linie kolejowe: 15 października 1884 roku 1-torową linię do Legnicy (dł. 21,3 km), 16 września 1895 roku 1-torową linię przez Jerzmanice do Świerzawy (dł. 14,9 km), 15 września 1906 roku otwarto 1-torową linię do Chojnowa (dł. 21,6 km). Pierwszy telegraf pojawił się w Złotoryi w 1862 roku, pierwszy telefon podłączono w 1900 roku. Wybuch I wojny światowej, która trwała w latach 1914-1918, spowodował pogorszenie się sytuacji mieszkańców miasta i jak, a po niej nastąpił kryzys nie tylko społeczny, ale i również ekonomiczny. Jednakże w latach dwudziestych XX wieku próbowano ponownie wydobywać złoto w okolicach Złotoryi, bez powodzenia. Po dojściu Adolfa Hitlera do władzy w 1933 roku i włączenie miasta w orbitę wpływów gospodarczych III Rzeszy nastawionych na budowę militaryzmu, miasto weszło na drogę walki z kryzysem. Wszelkie plany gospodarcze zostały zaniechane wraz z wybuchem kolejnej wojny, która rozpoczęła się w 1939 roku. W lutym 1945 roku Złotoryję zajęły wojska radzieckie I Frontu Ukraińskiego pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa; miasto stało się częścią Polski. Do roku 1949 dotychczasowi mieszkańcy miasta zostali wysiedleni do Niemiec. Część z nich spotyka się w Solingen w Nadrenii Północnej-Westfalii. Rozpoczął się kolejny etap w dziejach Złotoryi. Teraz pod rządami komunistycznej Polski dźwigała się z powojennego kryzysu, wchodząc razem ze swoimi mieszkańcami w politykę centralnego planowania, nacjonalizacji poszczególnych sfer życia, społecznej inwigilacji i indoktrynacji. Po II wojnie światowej działa przemysł lekki i kopalnie. W mieście rozwinął się przemysł mineralny, skórzany, szklarski i spożywczy. Powstało szkolnictwo podstawowe, zawodowe i średnie. Rok 1989 spowodował poważnie zmiany na arenie życia politycznego. Nastąpiła transformacja. W sferze gospodarczej zapanowała prywatyzacja i liberalizm ekonomiczny. Dziś, po ponad 20 latach od tych wydarzeń, Złotoryja to prężnie rozwijające się miasto powiatowe wchodzące w skład województwa dolnośląskiego. Powstają nowe inwestycje przy udziale zagranicznego kapitału, gdzie miejscowa ludność ma zatrudnienie. Dzięki rozwojowi turystyki nasze miasto stale odwiedzane jest przez turystów, którzy mogą podziwiać jedno z najstarszych miast w Polsce, widząc w nim korelacje różnych kultur, które na przestrzeni dziejów wpłynęły w niemały sposób na dzisiejszy wygląd i charakter Złotoryi.
Źródło:
GMINA ZŁOTORYJA
INFORMATOR HISTORYCZNO-TURYSTYCZNY
pod redakcją
TOMASZA SZYMANIAKA
