03/12/2025
एउटा हल्का चिसो रात थियो। काठमाडौँ उपत्यकाका पुराना गल्लीहरू शान्त देखिन्थे, तर आकाशमा चम्किएको गोलो उज्यालो पूर्णिमाले पुरै सहरलाई कुनै पवित्र उत्सवले स्पर्श गरिरहेझैँ बनाइदिएको थियो। यस्तो रातमा—नयाँ धानको सुगन्ध, भान्साबाट उठ्ने तातो बाफ, र चाकुको मीठो गन्ध मिसिएर—एक अद्भुत परिकार जन्मिन्छ: यःमरि।
घरभित्र आमा–बुबाका हातमा चामलको पिठो थियो। बिस्तारै न्यानो पानीमा चलाइदै पिठो कोमल बनाइन्थ्यो। छेउमै हाँसो, कुराकानी, र बालबच्चाको रमाइलो। त्यसैबीच घरको कोठाभर बाफले भरिन्थ्यो— यःमरि बन्ने घडी सुरु भइसकेको संकेत।
पुराना मानिसहरू भन्थे—
“यःमरि केवल खाना होइन, कृतज्ञता हो।”
नयाँ पल्लेको धानबाट पिसिएको चामलको पिठो, भित्र राखिएको चाकु, तिल, कहिलेकाहीँ खुवा—यी सबै केवल परिकारका सामग्री मात्र थिएनन्; यी परिवारको आशा, घरको सुख, समृद्धिको कामना थिए।
झ्याल–ढोकामा साना दीया बालिन्थे। धानको उपजप्रति आभार व्यक्त गर्दै अन्नपूर्णा देवी, उब्जनीका माता, प्रति अर्पण गरिन्थ्यो। यःमरि पुन्हि धानको कटनीपछि मनाइने पर्व भएकाले यसै दिनलाई धान्य पूर्णिमा पनि भनिन्छ।
साँझ पर्दै जाँदा टोलका स–साना समूह, विशेष गरी बालबालिका—
“यःमरि फोनेगु” गर्दै घर–घर पुग्थे।
गीत गाउँथे, स–साना यःमरि माग्थे, जस्तै देउसी–भैलोमा देखिन्छ त्यस्तै समुदायिक अपनत्व यहाँ पनि हुन्थ्यो।
कति ठाउँमा त पुरानो कालदेखिको परम्परा—मुखुण्डो नाच, ढोक्का नृत्य, र सामूहिक सांस्कृतिक प्रस्तुति—आज पनि यथावत् चलिरहेकै छ। हरिसिद्धी र ठेंचोको विशेष मुखौटे नाच त विशेष आकर्षणकै रूपमा छ।
न्यूवा संस्कृतिमा यःमरिको आकृति पनि प्रतीकात्मक मानिन्छ—
त्रिकोण आकारलाई ज्ञानकी देवी सरस्वतीको प्रतिछाया मानिन्छ, र चाकु–तिलको भराइलाई जीवन, उव्जनी र उन्नतिको स्वरूप।
कथाहरूमा भनिन्छ—
यःमरि देखिएको दिन कुबेर स्वयं भेष बदलेर गाउँ घुमेका थिए।
उनीलाई यःमरि खुवाइयो, र प्रसन्न भई उनले धनधान्यको आशीर्वाद दिए।
यही कारणले यःमरि मिठास मात्र होइन, समृद्धिको प्रतीक पनि हो।
🕯️ इतिहास, मौलिकता र आजको पुस्ता
आज, शहरका युवा, विदेशमा बसेका नेपाली, र नयाँ पुस्ता—सबैले यःमरि पुन्हिको मिठास डिजिटल माध्यमबाट पनि अनुभव गरिरहेका छन्।
यसै दिन, ज्यापु समुदायको योगदान, श्रम, संस्कृति, र पहिचानको सम्मानस्वरूप
ज्यापु दिवस पनि मनाइन्छ।
परम्परागत पहिरन, ढिमे बाजा, र्याली, नृत्य, कृषि उपकरण प्रदर्शन—
सबैले मिलेर संस्कृति कति गहिरो छ भनेर देखाउँछन्।
पाटन, भक्तपुर, काठमाडौं—सबैतिर आजको दिन एक विशेष गर्वको दिन हो।
ज्यापु समुदायको मिहिनेतले नै उपत्यकाको सभ्यता कायम रह्यो,
र त्यो योगदानलाई सम्झना गरिनु आज आवश्यकसमेत छ।
यःमरि पुन्हि and ज्यापु दिवस
