14/06/2026
🦎 Rodzime traszki zwyczajne zdobywają warszawskie Morskie Oko!
Skuteczność działań ograniczających wpływ inwazyjnych gatunków obcych najlepiej ocenia sama przyroda. Dobrym przykładem jest staw Morskie Oko w Warszawie, gdzie efekty podjętych działań są wyraźnie widoczne.
🦞 Odłowy inwazyjnego raka marmurkowego, wprowadzonego do stawu przez nieodpowiedzialnego właściciela przed 2019 rokiem, zaczynają przynosić pierwsze efekty. Są one o tyle zaskakujące, że gatunek ten należy do wyjątkowo trudnych w kontroli, a jego całkowite wyeliminowanie ze środowiska jest w praktyce bardzo trudne. Z tego względu głównym celem regularnych odłowów pozostaje przede wszystkim ograniczanie liczebności populacji oraz zapobieganie dalszemu rozprzestrzenianiu się gatunku.
Rak marmurkowy wykazuje dużą zdolność do kolonizowania nowych obszarów. Może przemieszczać się między zbiornikami wodnymi drogą lądową, a także tworzyć stabilne populacje poza środowiskiem wodnym, kopiąc nory. Taka lądowa populacja została stwierdzona w okolicach Ostrowa Lubelskiego, gdzie gatunek ten został nielegalnie wprowadzony do pobliskich jezior.
🦞 Rak marmurkowy jest gatunkiem, który nie występuje naturalnie w żadnym miejscu na świecie. Powstał w hodowli akwariowej w latach 90. XX wieku jako forma rozmnażająca się wyłącznie poprzez partenogenezę, czyli rozwój młodych osobników z niezapłodnionych jaj. Obecny stan wiedzy wskazuje, że gatunek ten wywodzi się z co najmniej dwóch gatunków raków z rodzaju Procambarus.
Ze względu na swoją specyficzną biologię rak marmurkowy stał się popularnym zwierzęciem akwariowym. Niestety, porzucanie lub celowe wypuszczanie tych zwierząt do środowiska przez nieodpowiedzialnych opiekunów doprowadziło do powstania licznych populacji w środowisku. Obecnie inwazje raka marmurkowego odnotowuje się w wielu regionach świata, gdzie gatunek ten stanowi zagrożenie dla rodzimych ekosystemów wodnych.
🦞 Populacje raka marmurkowego składają się wyłącznie z samic, a każda z nich jest zdolna do samodzielnego rozmnażania poprzez partenogenezę. Nasze obserwacje prowadzone w środowisku wskazują, że gatunek ten może osiągać dojrzałość płciową już w wieku około dwóch miesięcy. Samice są w stanie wyprowadzić nawet pięć miotów rocznie, przy czym inkubacja jaj trwa zaledwie 2–3 tygodnie.
Dla porównania, rodzimy rak szlachetny osiąga dojrzałość płciową dopiero po 3–4 latach życia, wydaje na świat tylko jeden miot rocznie, a okres inkubacji jaj i larw może trwać nawet dziewięć miesięcy. Ta ogromna różnica w tempie rozmnażania sprawia, że rak marmurkowy ma wyjątkowo wysoki potencjał do szybkiego zwiększania liczebności i kolonizowania nowych siedlisk.
🐟 Gdy pod koniec 2019 roku rozpoczęliśmy hobbystyczne odłowy raka marmurkowego w stawie, w ciągu zaledwie trzech miesięcy odłowiliśmy ponad 12 tysięcy osobników. Był to wynik tym bardziej imponujący, że powierzchnia zbiornika nie przekracza pół hektara.
W tamtym okresie gatunkiem dominującym w stawie był jednak inny inwazyjny gatunek obcy – czebaczek amurski. Ta niewielka ryba wywiera silną presję na rodzime zespoły ryb, nie tylko konkurując z nimi o zasoby, lecz także przenosząc groźne patogeny. Szczególne zagrożenie stanowi pasożyt Sphaerothecum destruens, odpowiedzialny za chorobę prowadzącą do martwicy tkanek miękkich u ryb karpiowatych i innych gatunków ryb słodkowodnych.
🐟 Masowe odłowy raków marmurkowych przeprowadzone przez nasz zespół doprowadziły do wyraźnych zmian w funkcjonowaniu ekosystemu już w pierwszym roku działań. Zauważalnemu ograniczeniu uległo zjawisko letniej przyduchy, co przełożyło się na większą przeżywalność ryb drapieżnych zasiedlających zbiornik. Szczególnie skorzystał na tym okoń, który pod koniec 2020 roku stał się gatunkiem dominującym w stawie.
Zmiana struktury zespołu ryb doprowadziła do całkowitego zaniku czebaczka amurskiego, który stał się istotnym elementem diety okonia. W konsekwencji poprawiła się kondycja zdrowotna pozostałych ryb występujących w zbiorniku. Co istotne, od tego czasu czebaczek amurski nie był już obserwowany w tym akwenie.
W kolejnych latach działania zaradcze objęły również sąsiednie zbiorniki. Udało się wyeliminować stanowiska czebaczka amurskiego zarówno ze stawu dolnego znajdującego się w tym samym parku, jak i ze stawu w Parku Ujazdowskim. Choć akweny te są od siebie izolowane, istnieją przesłanki wskazujące, że ptaki wodne mogły uczestniczyć w rozprzestrzenianiu patogenów związanych z tym gatunkiem. W niektórych wodach odnotowaliśmy bowiem występowanie pasożytów przenoszonych przez czebaczka amurskiego, mimo braku potwierdzonej obecności samej ryby.
🐦⬛Samo ograniczenie liczebności raka marmurkowego nie rozwiązuje jednak problemu. W okresach zwiększonej wilgotności, zwłaszcza po intensywnych opadach deszczu, raki te mogą przemieszczać się lądem i kolonizować nowe zbiorniki wodne. Dlatego w przypadku tego akwenu zastosowaliśmy autorskie rozwiązanie, wcześniej wykorzystane podczas działań prowadzonych w okolicach Ostrowa Lubelskiego.
To właśnie tam, w ciągu dwóch lat, doprowadziliśmy do zaniku jedynej znanej w Polsce lądowej populacji raka marmurkowego. Kluczową rolę odegrały w tym ptaki. W toku obserwacji i prowadzonych działań nauczyliśmy sójki rozpoznawania nor zajmowanych przez raki, co znacząco zwiększyło presję drapieżniczą na tę populację. Do lipca 2022 roku nie odnotowano już obecności tej lądowej populacji.
W warszawskim parku podobne działania zostały podjęte z innymi przedstawicielami krukowatych. Tym razem rolę tę przejęły kawki, które również nauczyły się lokalizować nory raków. Dzięki temu naturalna presja drapieżnicza na raka marmurkowego uległa zwiększeniu, a nasz zespół mógł skoncentrować część działań na innych populacjach inwazyjnych raków występujących w Polsce.
🦞 Niestety, pomimo pozostawienia akwenu pod opieką naszych najlepszych rodzimych sprzymierzeńców – zarówno skrzydlatych, jak i płetwiastych – przyroda nie jest w stanie samodzielnie uporać się z rakiem marmurkowym. Skala zagrożenia oraz niezwykłe zdolności rozrodcze tego gatunku sprawiają, że jego populacja wymaga stałego monitoringu i aktywnych działań ograniczających liczebność.
Pod koniec 2024 roku powróciliśmy nad Morskie Oko w ramach działań zaradczych prowadzonych we współpracy z Zarządem Zieleni Warszawy. Obraz, który zastaliśmy, był wyraźnym przypomnieniem, jak trudno jest skutecznie kontrolować populację raka marmurkowego.
W ciągu zaledwie dwóch lat jego liczebność niemal odbudowała się do poziomu obserwowanego przed rozpoczęciem odłowów. Wiele ryb nosiło ślady uszkodzeń związanych z konkurencją o schronienia zajmowane również przez raki. Ponownie zaczęły występować letnie przyduchy, świadczące o pogarszającym się stanie ekosystemu. Najbardziej wymownym symbolem tych zmian był jednak los okonia – gatunku, który jeszcze pod koniec 2020 roku dominował w zbiorniku. W 2024 roku nie stwierdziliśmy już jego obecności.
🦞 Od tego czasu prowadzimy regularne odłowy raka marmurkowego. W ramach działań zaradczych zbiornik został również zarybiony okoniem, który pełni istotną rolę w ograniczaniu liczebności tego inwazyjnego gatunku.
Samo usuwanie dorosłych raków nie jest bowiem wystarczające. Larwy i najmłodsze stadia rozwojowe są bardzo trudne do wykrycia i odłowienia, dlatego pozostają poza zasięgiem większości działań prowadzonych przez człowieka. Co więcej, selektywne usuwanie głównie dorosłych osobników może niekiedy prowadzić do zwiększenia przeżywalności młodych raków, które w naturalnych warunkach są również narażone na drapieżnictwo i kanibalizm ze strony większych osobników.
Z tego względu obecność okonia ma kluczowe znaczenie dla skuteczności całego programu. Drapieżnik ten pomaga ograniczać liczebność najmłodszych stadiów raka marmurkowego, uzupełniając działania odłowowe i zwiększając szanse na utrzymanie populacji tego inwazyjnego gatunku na możliwie niskim poziomie.
🦞 Obecnie obserwujemy najniższą liczebność raka marmurkowego od początku prowadzenia działań, co stwarza realną szansę na całkowite wyeliminowanie tej populacji i byłoby istotnym osiągnięciem z punktu widzenia ochrony ekosystemu.
Jednocześnie jest to moment wymagający szczególnej ostrożności. Zbyt pochopne lub nieodpowiednio ukierunkowane działania mogą łatwo odwrócić ten trend i zaprzepaścić dotychczasowe efekty. Dlatego kluczowe znaczenie ma utrzymanie konsekwentnej, dobrze zaplanowanej strategii ograniczania liczebności gatunku.
Z uwagi na niską liczebność raków jest to pierwszy rok, w którym nie planuję organizować warsztatów edukacyjnych na tym stanowisku - po prostu istnieje zbyt duże ryzyko, że nie uda się odłowić jakiegokolwiek raka.
🦎 Nie uspokaja w tym fakt, że na staw wkraczają rodzime traszki zwyczajne. Są one pierwszymi przedstawicielami płazów obserwowanymi na tym akwenie przez nasz zespół od końca 2019 roku. Warto podkreślić, że robią to też w niekorzystnym dla siebie okresie - susza im z pewnością nie sprzyja.
Dotychczas kolonizacja tego zbiornika przez płazy była praktycznie niemożliwa ze względu na wysoką liczebność raka marmurkowego, który wywiera silną presję drapieżniczą na drobne organizmy wodne, w tym płazy i ich stadia larwalne. W wielu ekosystemach obecność tego inwazyjnego gatunku wiąże się z istotnym ograniczeniem przeżywalności płazów i lokalnym spadkiem ich liczebności (zauważalnym rok do roku).
🦎 Jeszcze rok temu wydawało mi się, że całkowite wyeliminowanie raka marmurkowego z akwenu może być nieosiągalne. Dziś postrzegam to jako realne, choć wydaje się, że nauczenie ptaków polowania na raki w lesie było zdecydowanie łatwiejsze.
🦎 Przy okazji przypomnę, że traszka zwyczajna podlega w Polsce ochronie gatunkowej i nie wolno jej chwytać. Fotografie schwytanych płazów prezentowane na tym profilu są elementem dokumentacji działań zaradczych wobec inwazyjnych gatunków obcych, które realizowane są w oparciu o ważne zezwolenia - w tym przypadku zezwolenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Warszawie. Wszystkie rodzime płazy, w tym traszki zwyczajne, odłowione np. w pułapki żywołowne stosowane do odłowu ryb czy raków, są niezwłocznie uwalniane do środowiska (dlatego też nie mam ładniejszej fotografii odłowionej traszki).
