14/10/2026
W krótkim odstępie czasu odeszły trzy ostatnie osoby związane z Sulejówkiem i biorące udział w Powstaniu Warszawskim: Alicja Zdanowicz, Zbigniew Kołodziej-Lewandowski i w sierpniu tego roku Maria Kowalska z d. Chytrowska
Ogromna szkoda, że Maria Kowalska nie została nigdy zaproszona na uroczystości pod pomnikiem żołnierzy AK. Była świetną gawędziarką - nagrała relacje do archiwów historii mówionej Muzeum Józefa Piłsudskiego i Muzeum Powstania Warszawskiego oraz wydała wywiad - rzekę pt. „Kobiety pistolety”. W ten sposób historia jej rodziny przetrwa, a mieszkańcy Sulejówka mogą dowiedzieć się interesujących szczegółów z historii naszej miejscowości.
Dzisiejszy post poświęcimy rodzinie Chytrowskich. Nie tylko Marii, ale również jej ojcu Wincentemu oraz dwóm starszym siostrom Adeli i Reginie. Te cztery nazwiska powinny się znaleźć na rocznicowym muralu powstańczym.
WINCENTY CHYTROWSKI, syn Walentego i Katarzyny z d. Bródko, urodził się 22.01.1881 r. [1] w Wysokim Litewskim, w powiecie brzeskim. W wieku 14 lat stracił matkę i musiał opiekować się młodszym rodzeństwem. Po powtórnym ożenku ojca i ukończeniu 4-letniego gimnazjum, wyprowadził się do Brześcia i zatrudnił w aptece pp. Sucheckich w charakterze drogisty (pomocnika aptekarza). W Brześciu poznał też swoją przyszłą żonę Jadwigę Bykowską. Pracował w wielu aptekach, a rodzina często się przeprowadzała, m.in. do Grajewa czy do Charkowa. Urodziło im się 6 córek.
Od 1900 r. Wincenty Chytrowski prowadził w Grajewie zakonspirowaną pracę oświatową. Należał do Polskiej Macierzy Szkolnej. Nawet w armii rosyjskiej, do której został dwukrotnie powołany w latach 1902-1905 oraz 1914-1917, pełnił obowiązki nauczyciela dla analfabetów ze Związku Polaków. Został też wybrany w maju 1917 r. na sekretarza związku. W armii rosyjskiej zaliczył również w 1903 r. szkołę podoficerską. Kiedy spośród polskich żołnierzy służących w armii rosyjskiej sformował się I Korpus Polski pod dowództwem Józefa Dowbora-Muśnickiego, poprosił o przeniesienie. Walczył w nim od 12.10.1917 r. do demobilizacji 8.11.1918 r. Wg córki Marii miał rangę kapitana, a po weryfikacji żołnierzy I Korpusu został zdegradowany do porucznika, za co miał żal do Piłsudskiego skłóconego z Dowborem-Muśnickim. (Nie udało się potwierdzić kwestii tej szarży w dokumentach). Następnie Chytrowski brał udział w rozbrajaniu Niemców, a 27.11.1918 r. wstąpił do Wojska Polskiego w stopniu urzędnika wojskowego X rangi na stanowisku oficera prowiantowego II batalionu 21 pułku piechoty. Został wysłany na kurs oficerów rachunkowych w Warszawie, a po jego ukończeniu - przydzielony jako oficer kasowy do 33 pułku piechoty. Następnie pełnił funkcję oficera gospodarczego Zarządu Budownictwa Kwatermistrzostwa w Warszawie oraz referenta ekspozytury wojskowej kontroli generalnej przy Dowództwie Okręgu Korpusu I. Po demobilizacji 31.12.1923 r. został mianowany urzędnikiem państwowym i pozostawiony na dotychczasowym stanowisku, na którym spędził dekadę. Z dniem 31.01.1934 r. mianowano go kierownikiem referatu budżetowego w randze podreferendarza w Dowództwie Taborów i Szefostwie Remontu.
Kiedy w 1918 r. Wincenty wstąpił do 21 pułku piechoty, rodzina sprowadziła się do Warszawy i zamieszkała na ul. Targowej. Chytrowscy mieli już dwie córki: Annę ur. w 1911 r. w Siedlcach i Zofię - w 1913 r. w Piotrkowie Trybunalskim. W 1921 r. w Warszawie urodziła im się trzecia córka Janina, a potem w odstępach dwuletnich bliźniaczki ADELA zwana Adą i REGINA zwana Reną (30.03.1923 r.) oraz najmłodsza MARIA (28.09.1925 r.). Kiedy liczna rodzina Chytrowskich przestała się mieścić w praskim mieszkaniu, wyprowadzili się pod Warszawę, do Wesołej. W 1929 r. zamieszkali w „Willi Leonów”, w piętrowym domu z dużym ogrodem, położonym przy torach. Ale wkrótce przenieśli się do Sulejówka, gdzie ich znajomy wybudował dom.
Tak Maria Kowalska z d. Chytrowska, najmłodsza córka Wincentego i Jadwigi, wspominała dom w Sulejówku:
„Mieliśmy duży dom, który był w stanie pomieścić całą rodzinę. (…) Był drewniany. Miał jedno piętro. Z zewnątrz wchodziło się do sieni, w której znajdowały się schody prowadzące na górę. Po prawej stronie było jedno mieszkanie, nasze, po lewej drugie. Pokoje w obu tworzyły amfilady. Mieliśmy duży stołowy pokój, salon i sypialnie. Naprzeciwko nas mieszkała matka właściciela. (…) Młodzież szybko zagospodarowała ogród. Zbudowała plac do siatkówki, na którym rozgrywały się mecze (…). Część ogrodu to był sosnowy las. Mieliśmy też sad. Obok domu zbudowano studnię, z której czerpaliśmy wodę do gotowania i mycia. (...) Sprawność fizyczną ćwiczyliśmy, wspinając się (…) na drzewa w naszym ogrodzie. (…) Razem z siostrami nadawałyśmy drzewom imiona. (…) Mieszkaliśmy tam raptem pięć lat, ale te pięć lat pamiętam jako najlepsze chwile w moim życiu”.
Dom, w którym mieszkała rodzina Chytrowskich w latach 1930-35 stał przy ul. Paderewskiego 4 i sąsiadował z Ogniskiem „Helin”. Jak wspominała Maria, Chytrowscy nawiązali z sąsiadami ścisłe kontakty. Od 1932 r., kiedy w „Helinie” powstała Kaplica Chrystusa Króla, chodzili tam na msze. Jedna z sióstr - Zofia, nauczycielka, zorganizowała chór złożony z mieszkańców Sulejówka. Śpiewała w nim obdarzona sopranem koloraturowym najstarsza siostra Anna zwana Aliną oraz najmłodsze dziewczynki. Siostry organizowały też przedstawienia, z którymi występowały przed podopiecznymi Towarzystwa Pomocy dla Inteligencji. A pensjonariuszki rewanżowały się udzielając im np. lekcji savoir-vivre’u.
Naprzeciwko domu, w którym mieszkali Chytrowscy znajdowała się „Willa Bzów”. Maria zapamiętała lokatora domu, doktora Ignacego Lichodziejewskiego, który na cały głos, przy otwartym na oścież oknie puszczał koncerty Kiepury. U Chytrowskich było tylko radio kryształkowe na słuchawki. Tak słuchali np. koncertów chopinowskich.
Na terenie posiadłości zamieszkiwanej przez Chytrowskich obozowali też uczestnicy marszów Sulejówek - Belweder organizowanych z okazji imienin Marszałka Piłsudskiego 19 marca. Maria widywała również samego Marszałka.
Wincenty lubił parać się ogrodnictwem, spędzał w ogrodzie czas po powrocie z pracy. Uprawiał pomidory i kartofle. Dzieciom kazał zbierać na łąkach krowie placki, z których potem robił nawóz. W domu się nie przelewało - żyli z jednej urzędniczej pensji. Ale tuż przed wojną udało im się podreperować budżet wygraną na loterii.
Maria chodziła do szkoły podstawowej w Sulejówku. Szkoła nie miała wtedy jeszcze własnego budynku. Maria uczyła się więc w pomieszczeniach wynajmowanych przez szkołę w domu Gazarkiewicza przy ul. Poniatowskiego róg Powszechnej. Jej szkolną koleżanką była Jadzia Maciejewska, córka żandarma z „Milusina” Romana Maciejewskiego, późniejszego wójta Okuniewa i Sulejówka. Z nauczycieli Maria zapamiętała Eleonorę Kwasiborską. Rodzina Chytrowskich działała aktywnie w Komitecie Budowy Szkoły. Organizowali m.in. zabawy dochodowe z loteriami. Uzyskane fundusze miały sfinansować budowę budynku szkolnego. Powstał on w 1937 r., już po wyjeździe Chytrowskich z Sulejówka.
Rodzina Chytrowskich była bardzo towarzyska. Często odwiedzali ich goście: krewni i znajomi z całej Polski oraz sąsiedzi. Dzieci same potrafiły zorganizować sobie czas wolny - teatrzyk kukiełkowy, przedstawienia, grę w siatkówkę, podchody, zabawę w policjantów i złodziei, wspinaczkę po drzewach, wspólne czytanie książek i śpiewanie.
Ze względu na uciążliwy dojazd starszych sióstr do szkół w Warszawie, w sierpniu 1935 r. Chytrowscy postanowili się tam przeprowadzić. Zamieszkali na Mokotowie, przy ul. Narbutta. Naukę w piątej klasie Maria rozpoczęła już w pobliskiej szkole. Po skończeniu 6 klasy, śladem starszej siostry Reny, rozpoczęła naukę w gimnazjum Anny Jakubowskiej. Druga z bliźniaczek - Ada - poszła do gimnazjum Marii Konopnickiej. Ada była umysłem ścisłym, a Rena humanistką. Bliźniaczki w szkole uczyły się niemieckiego, co bardzo przyda im się podczas wojny. Opanowały język do tego stopnia, że gdy nie chciały, żeby ktoś rozumiał o czym rozmawiają, przechodziły na niemiecki. W czasie okupacji dzięki znajomości niemieckiego Ada i Renia zatrudniły się w bufetach dworcowych w Warszawie. Maria znała tylko podstawy tego języka i nie lubiła go. Uczyła się francuskiego. Wszystkie trzy siostry zapisały się do harcerstwa.
Wakacje 1939 r. rodzina Chytrowskich spędziła w Sulejówku u ciotki Bykowskiej, która wtedy mieszkała w ich dawnym domu. Tam zastał ich wybuch wojny. Widzieli uciekinierów z Warszawy ciągnących szosą do Sulejówka. Widzieli jak niemieckie samoloty bombardują położony za torami poligon. Młodzież wybrała się tam, pokonując ogrodzenie, ale ostrzelana - uciekła. Maria Kowalska wspominała jak po wejściu Niemców do Sulejówka zabito dwóch Żydów - właściciela sklepu garmażeryjnego zza torów, p. Majorka, i mieszkającego po południowej stronie właściciela jatki. Innym związanym z niemieckimi żołnierzami wspomnieniem jest rozegranie z nimi zwycięskiego dla sióstr meczu siatkówki.
Ojciec - urzędnik Ministerstwa Spraw Wojskowych pożegnał się z rodziną w sierpniu, w związku z ewakuacją ministerstwa. Żona z córkami wróciła do Warszawy pod k. września. Szli pieszo 18 km. Ciotkę Niemcy wypędzili z sulejóweckiego domu, a w ogrodzie zorganizowano obóz dla jeńców radzieckich. Byli trzymani pod gołym niebem. Dziesiątkował ich tyfus. Wg Marii Kowalskiej w sąsiednim „Helinie” zainstalowało się Gestapo. Przywożono tam więźniów na przesłuchania.
Wincenty Chytrowski wrócił do rodziny w kwietniu 1940 r. Dotarł do Tarnopola, w pobliżu granicy polsko-rumuńskiej, ale nie zdecydował się na emigrację i pozostawienie rodziny. W swoim warszawskim mieszkaniu Chytrowscy ukrywali działaczy konspiracji. Mieszkanie wielokrotnie było przeszukiwane przez Niemców. Mimo, że znajdowały się w nim gazetki i "Biuletyny Informacyjne", Niemcy ich nie znaleźli. Gdy wybuchło Powstanie Warszawskie, Wincenty przebywał na Polu Mokotowskim, gdzie niedaleko Wawelskiej miał pracowniczy ogródek działkowy. Tam, wg słów córki Marii, umówił się z członkami swojego oddziału. Na Polu Mokotowskim trwały walki, miały miejsce egzekucje. Mimo sugestii, Chytrowski nie chciał się przedostać na polską stronę. Od tamtego momentu słuch po nim zaginął. Być może został na miejscu zastrzelony. W 1948 r. sądownie uznano go za zmarłego. Jego symboliczny grób znajduje się na Cmentarzu Komunalnym w Poznaniu, tam gdzie pochowana jest jego żona Jadwiga. Inskrypcja na grobie mówi: Powstaniec Warszawski. W bazie Muzeum Powstania Warszawskiego Wincenty Chytrowski odnotowany jest jako ofiara cywilna Powstania.
Wincenty Chytrowski został odznaczony Medalem Niepodległości, Medalem pamiątkowym za wojnę, Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości, Srebrnym Krzyżem Zasługi za zasługi w służbie państwowej, Brązowym Medalem za długoletnią służbę oraz otrzymał prawo noszenia medalu Interalliee.
Jego najmłodsza córka Maria do konspiracji przystąpiła w 1942 r. Przysięgę wraz z siostrami bliźniaczkami Adą i Reną składała w mieszkaniu na rogu ulic Kazimierzowskiej i Madalińskiego. Przez komendantkę Wojskowej Służby Kobiet została wraz z siostrami przyporządkowana do sanitariuszek. Kurs dla sanitariuszek odbywał się w szpitalu św. Ducha, a praktyki w szpitalu przy ul. Płockiej. A na początku wojny jako harcerki siostry reperowały odzież rannych polskich jeńców, przygotowywały i nosiły do szpitala posiłki. Maria kolportowała też "Biuletyn Informacyjny" i nosiła paczki.
W Powstaniu Warszawskim należała wraz siostrami i późniejszym mężem Marianem Kowalskim do pułku „Baszta”. Kowalski brał udział w walkach na Służewcu. Był jednym z pacjentów Marii.
Maria przyjęła pseudonim „Myszka” od przydomka, który nadała jej w dzieciństwie rodzina. Do Powstania przygotowała się starannie: wraz z siostrą Adą zrobiły sobie praktyczną trwałą ondulację, wszystkie założyły sukienki z wytrzymałego harcerskiego materiału, wzięły ciepłe ubrania i stawiły się 1 sierpnia w punkcie zbornym przy ul. Kieleckiej 46 na Mokotowie, w mieszkaniu komendantki sanitariatu Anny Danuty Staniszkis. Marię najpierw przydzielono do punktu sanitarnego na Krasickiego, była w patrolu sanitarnym. Kiedy budynek przy Kieleckiej 46 został spalony 11.08, Staniszkis z 15 sanitariuszkami i rannymi na noszach przedostała się do Szpitala Elżbietanek na ul. Goszczyńskiego. Na polecenie jego komendanta zorganizowała oddział szpitala w dwóch willach przy ul. Malczewskiego. Po bombardowaniu willi 29.08. przeniesiono ich do szpitala polowego w klasztorze na ul. Misyjnej. Jeszcze na Kieleckiej bliźniaczki Chytrowskie, dzięki swojej znajomości niemieckiego, stale wystawiane były na czatach z zadaniem zagadywania Niemców, którzy chcieliby wejść do kamienicy, w której stacjonowali Powstańcy. Tak opisywała to we wspomnieniach komendantka sanitariatu Anna Danuta Staniszkis [2]:
„Jasne dla nas było, że wejście Niemców choćby na klatkę schodową naszego domu skończyłoby się tragicznie dla wszystkich mieszkańców. Nie można było do tego dopuścić za wszelką cenę. A pod naszym domem w ciągu dnia przechodziło ich bardzo wielu - wszyscy prawie SS-mani. Ratowały nas przed nimi dwie 18-letnie sanitariuszki, siostry Chytrowskie - Renia i Ada. Świetnie mówiły po niemiecku, miały też wiele uroku osobistego. Jedna z nich siadała na schodkach od ul. Kieleckiej - druga od podwórza i dyżurowały. W razie zbliżania się Niemców, jeśli byłam w domu, przychodziłam im w sukurs, zaopatrzona w fotografie rodzinne, obowiązkowo z ładnymi dziećmi. Na schodkach stwarzała się prawie sielska atmosfera. Niemcy zdezorientowani naszym spokojem i pogodnymi minami - oglądali nasze zdjęcia, pokazywali swoje i nigdy nie przyszło im do głowy wejść na klatkę schodową. Dopiero gdy się ściemniało, obie dziewczyny schodziły z posterunku. Często były tak zdenerwowane całodniowym maskowaniem swoich prawdziwych uczuć, że na górze wybuchały płaczem.”
W innym miejscu opisuje swój wypad z Renią Chytrowską:
„Około 6.08 w naszym domu zabrakło ziemniaków. Postanowiłyśmy we dwie z Renią Chytrowską wyruszyć z koszem na bieliznę i z motykami na moja działkę przy ul. Rakowieckiej. Co prawda na tych działkach stały baterie artylerii przeciwlotniczej i karabiny maszynowe, ale liczyłyśmy na łut szczęścia. Machając beztrosko białymi chusteczkami, w letnich sukienkach, skierowałyśmy się prosto na baterie z dreszczykiem: wystrzelą czy nie wystrzelą... Nie wystrzelili. Wysłali do nas wartownika. Dowódca, do którego nas zaprowadzili, zlitował się nad naszymi "głodnymi dziećmi" i pozwolił nam nakopać kartofli, przydzielając żołnierza do eskorty. Żołnierz zresztą bardzo energicznie zabrał się do kopania, w przerwach klnąc i wymyślając na "bandytów", którzy dziesiątkują każdy wysłany w teren patrol.”
Później Renia Chytrowska została zasypana podczas bombardowania znosząc rannych do piwnicy. Udało się ją wydostać spod gruzów, ale miała pękniętą kość nogi, co wyłączyło ją z dalszych działań.
Z kolei Ada, druga siostra bliźniaczka, po krótkim czasie w punkcie na Kieleckiej została oddelegowana do opieki nad więźniami trzymanymi i głodzonymi w koszarach SS Stauferkaserne przy Rakowieckiej 4. Więzieni tam byli mężczyźni z okolicznych domów, m.in. narzeczony Ady. Jak wspomina Maria Kowalska, Ada udała się do obersturmfuehrera SS Martina Patza chcąc dołączyć do swojego narzeczonego. Nie została uwięziona, co więcej - pozwolono jej przynosić jedzenie, a po jakimś czasie jej narzeczonego wypuszczono. Ada była też w grupie 100 kobiet wysłanych przez Patza do dowódcy pułku „Baszta”, aby przekazać mu ultimatum, że jeśli nie skapituluje, to wszyscy Polacy uwięzieni w SS Stauferkaserne zostaną rozstrzelani. Podpułkownik Stanisław Kamiński nie uległ presji, a nawet zagroził, że zrobi to samo z jeńcami niemieckimi.
Maria nie odniosła ran w Powstaniu. Została tylko draśnięta w policzek podczas ostrzału.
Kiedy Niemcy opanowali Mokotów, próbowała bezskutecznie przedostać się z siostrą Reną kanałami do Śródmieścia. 27 września Mokotów skapitulował. Siostry zakopały mundury i legitymacje. Rena została z cywilami, a Maria razem z pozostałymi żołnierzami z Mokotowa została zaprowadzona do Fortu Mokotowskiego. Do Powstańców przemawiał gen. Erich von dem Bach-Zelewski, informując, że przyznano im status jeńców wojennych, a następnie przetransportowano ich do obozu przejściowego w Pruszkowie. Następnego dnia 38 kobiet przewieziono w zaplombowanym bydlęcym wagonie kolejowym do obozu koncentracyjnego Stuthoff w Sztutowie. Mówiono o nich „kobiety pistolety”, ze względu na udział w Powstaniu. Maria Chytrowska z nr 101494 przebywała tam do 25.01.1945 r., kiedy obóz został ewakuowany. Szła w marszu śmierci. 13 lutego dotarła do Łebna i nocowała w kościele. Wraz z koleżanką ukryły się na dzwonnicy i nie stawiły na porannym apelu przed dalszą drogą. Nie zostały odnalezione. Dwa miesiące Maria spędziła w gościnie u Kaszubów obawiając się ruchów wojsk na linii frontu. Do domu wróciła w połowie kwietnia 1945 r., po wkroczeniu wojsk radzieckich na dobre. Po powrocie zamieszkała z mamą w Wesołej i zatrudniła się w drukarni przy stemplowaniu biletów kolejowych. Następnie przeniosły się do Sulejówka, tym razem nie na Paderewskiego 4, a na Poniatowskiego 13, do murowanego parterowego domu z łazienką, wodą na pompę, werandą i ogródkiem. Właściciele tego domu postanowili przenieść się do Warszawy, a dom wynająć. Maria mieszkała tam przez rok. Podjęła też pracę w lokalnej fabryce słodyczy Chmielewskiego. Zawijała cukierki w papierki. Później znajoma znalazła jej pracę w Warszawie. Mając wykształcenie chemiczne, przez 36 lat, do emerytury, Maria pracowała w Centralnym Zarządzie Przemysłu Chemicznego przekształconym w Ministerstwo Przemysłu Chemicznego. Ze względu na męczące dojazdy, przeniosła się na Saską Kępę, gdzie nie mieszkała długo i znów na trochę trafiła do Sulejówka, do trzeciego domu - przy przejeździe kolejowym. W 1951 r. wyszła za mąż za Mariana Kowalskiego, poznanego podczas Powstania Warszawskiego. Zmarła 5.08.2026 r. w wieku niemal 101 lat.
Regina Chytrowska po wojnie pracowała w Instytucie Przemysłu Fermentacyjnego i Bakteriologii Rolnej. W 1946 r. wyjechała do Niemiec aby wyjść za mąż za Jana Sokołowskiego podporucznika 1 Dywizji Pancernej. Potem przeniosła się z mężem do Wielkiej Brytanii, a po jego demobilizacji w 1949 r. - do Argentyny. W końcu, w 1960 r. osiadła z rodziną w USA, gdzie zmarła w 22.01.2018 r. Jej biogramu nie ma w bazie Muzeum Powstania Warszawskiego.
Adela Chytrowska wyszła za mąż za Jerzego Ficka ps. Szept, więźnia Stauferkaserne i wyjechała z Warszawy. Zmarła w Wadowicach 19.08.2003 r. Z inskrypcji nagrobnej wiemy, że w Powstaniu miała pseudonim Baśka. Jej biogramu nie ma w bazie Muzeum Powstania Warszawskiego.
Jako ilustracje, za zgodą wydawcy, wykorzystano fotografie z książki: Kobiety pistolety. Sanitariuszka z pułku Baszta Maria Kowalska w rozmowie z Wiktorem Krajewskim, Prószyński i S-ka, Warszawa 2022.
[1] W dokumentach można też znaleźć datę 10.01, co wynika z 12-dniowej różnicy między kalendarzem juliańskim, a kalendarzem gregoriańskim.
[2] Źródło: Stowarzyszenie Pamięci Powstania Warszawskiego, https://www.sppw1944.org/index.html?/relacje/relacja52.html