Obszar gminy wynosi 244 km2. Zamieszkuje tu ponad 7 tys. mieszkańców. Połowa powierzchni to lasy- iglaste i liściaste. 30% stanowią grunty orne, 7% użytki zielone, 5% wody. Reszta to nieużytki i inne grunty. Ziemie orne są wysokiej wartości w klasyfikacji gleb. Mądre i pracowite ręce rolników dają wysokie plony. Nasza miejscowość otrzymała przywilej lokacyjny (bierze początek) w 1356r. Z uwagi na
bliskość państwa niemieckiego często zmieniała nazwę- NOWA WIEŚ- NEUGUTH- NOWAWIESZ. Była to wieś rycerska, bowiem dawnym zwyczajem należała do tzw. wyposażenia rycerza. Daniny i podatki ściągane z mieszkańców Nowej Wsi i okolicznych przysiółków przysparzały bogactwa właścicielom- rycerzom. W 1549 król Zygmunt August oddał w lenno wieś (22 łany- a łan to ziemia uprawna pod zasiewy w wysokości od 15 do kilkudziesięciu mórg) wielce zasłużonej rodzinie Konarskich. Około 1713r. “otrzymała Nową Wieś i Garbek Marianna z Czapskich Tuchołkowa”. właścicielem kopita Lniski- podwojewoda gdański. Z tej rodziny pochodziła Konstancja- matka twórcy hymnu narodowego. W czasie I rozbioru Polski (ok. 1772) mieszkały tu 23 rodziny ok. 91 osób. W skład majątku wchodziła gorzelnia, browar i karczma. Karczmarzowi zalecano “...jak największe posłuszeństwo zwierzchnikom, zgodę z sąsiadami- nie czyniąc żadnej krzywdy i sprawować się jako poczciwy człowiek”. W 1781r. majątek nabył Kazimierz Zynda- rodem z Litwy. W 1834r. wieś przechodzi w ręce budowniczego okrętów- Joachima Dawida Fincke. Nasza wieś otrzymała w 1883r. pocztę. W 1902 wybudowano linię kolejową. Młyn od 1905r.- właścicielem był Bernard Macke. W 1900r. Lenz wybudował tartak parowy. Zmodernizowany tartak istnieje do dziś. Zatrudnia ok. 100 osób. Oto niektórzy kierownicy tartaku:
➢ Prądzyński
➢ Janiszewski
➢ Józef Kiedrowski
➢ Józef Miłosz
➢ Iwaniuk
➢ Szostakowski
➢ Tadeusz Pazik
➢ Nowak
➢ Cieślik
➢ Adam Sosnowski
Szkoła została utworzona w 1800 roku. Uczyli w niej: Adam Vergin- 1822- 54r. Schmidtowie- ojciec i syn do 1902r. Tietsche Stefan, Georg Has 1920- 45 i Lenz. W wsi przedwojennej były dwa sklepy (S. Braun, K. Kontek) i oberże (E. Block, M. Rahmel); kuźnie (P. Günter, K. Kuhn). Był kołodziej, piekarz, rzeźnicy, szewcy, stolarze, krawiec. Z okolic Nowej Wsi podczas wojny zginęło ok. 70 osób. Zginęła żydowska rodzina Sigmanda Bauma- 4 osoby. Zginął też robotnik- Władysław Wójcik. Trafił do więzienia z powodu zhańbienia rasy. Starał się o ślub z obywatelką Niemiec. Inne ciekawe daty dotyczące Nowej Wsi:
Szkoła 1959- 2006; dobudowana w 1985r. Poczta 1883- 1998; potem punkt pocztowy zlikwidowany w 2014r. Kolej 1902- 1992- osobowa; do 1995- towarowy
Przedszkole 1971- 31 VIII 2001r. Ośrodek zdrowia 1956- 1998r. Kościół od 1983 pomagali w budowie mieszkańcy, a pierwsze msze święte odprawiane były jeszcze w surowym budynku. Ostatnia modernizacja drogi Nowa Wieś- Sąpolno w 2014r. Droga z płyt w Miroszewie
Droga z płyt do krasnego- lipiec 2015
Ogródek Jordanowski- 2012
Woda- 1978 (pierwszy wodociąg 1910r.) Dom nauczyciela i przedszkole 1911r. Elektryfikacja wsi 1910- a w 1946 odbudowa
Klub rolnik 1970
Z sali wiejskiej zrobiono sklep- p. Lemańczyk
Dawniej były tam uroczystości i nabożeństwa
Sołtysi: Kossakowski, Zblewski, Gostomczyk, Wehrner, Helena Krawczyk, Maria Drobińska, Teresa Lemańczyk, Renata Heron. NOWA WIEŚ od 1356r. to 659 lat istnienia naszej miejscowości. Mieszkańcy trudnili się rolnictwem, hodowlą, zbieractwem, łowili ryby, zbierali miód. Dawniej była wsią rycerską. JARZĘBNIK- hodowano drzewa jarzębiny, z której robiono soki, nalewki, marmolady. Wytwory jarzębiny służyły do jedzenia i leczenia ludzi. BINDUGA- spławiano wodą wycięte drewno.
ŁUBIANKA- osada, nazwa od korowania drzew. Robiono maź leczniczą, wytapiano smołę. Rozwijało się też plecionkarstwo (kosze, pojemniki, obuwie…). GARBEK- mieszkańcy trudnili się garbowaniem skór zwierzęcych. Garbniki otrzymywali z roślin, drzew, kory, korzeni, borówek, herbat. NIEDŹWIADY- osada leśna. Z sadła niedźwiedzia robiono lekarstwa na rany choroby płuc.
ŻOŁNA- wieś ptaków owadożernych. To stara nazwa dzięciołów, które gromadnie żyły w tutejszych lasach. BRDA- rzeka od starej nazwy DBRY. RUDNIKI- wieś nad rzeką Rudą. Tu wytapiano metal- żelazo z rudy darniowej. Ziemia kryła małe cząsteczki rudy żelaza. Piece hutnicze wytapiały metal. Były to tzw. kuźnie. Wyrabiano: broń, noże, topory i in. PRZECHLEWKO- tu poszukiwano bursztynu. Jak przez lata nazywano nasze wsie:
NOWA WIEŚ- NEUGUTH, NOWAWIESZ
GARBEK- NOWY DWÓR
JARZĘBNIK- DĘBIEC, EINCHENFELDE
KRASNE- KRAZENFIER
LIPCZYNEK- MŁODY LAS, JUNKENBRUCH
PRZECHLEWKO- PRZECHLEWKO MŁYN, PRZECHLEURZüHLE
KIEŁPIN- KIEŁPINO, WOLTERSDORF
SĄPOLNO- SAMPOLINO, SAMPOHL
NOWA BRDA- PAPIERNIA, NEUBRAA
ŻOŁNA- MOSTY, ŻOŁNA KNIEJA, EIZENBRüCK
ŁUBIANKA- LUBIANKIEN
Autor opracowania: Andrzej Wikaryjczak
