17/02/2026
14 lutego do oddziału powstańczego Mariana Langiewicza dołączyła Anna Pustowójtówna. W męskim mundurze, pod pseudonimem Michał Smok, zgłosiła się do służby jako ochotnik i niemal natychmiast została adiutantką dowództwa. Dla wielu żołnierzy początkowo nie było jasne, że nowy oficer jest kobietą – jej płeć nie była oficjalnie ujawniana, co pozwalało jej pełnić funkcję bojową na równych prawach z mężczyznami.
Anna Henryka Pustowójtówna urodziła się 26 lipca 1838 roku w Wierzchowiskach koło Lublina. Była córką polskiej szlachcianki i rosyjskiego oficera, lecz od młodości uważała się jednoznacznie za Polkę. Już jako bardzo młoda osoba angażowała się w działalność patriotyczną i brała udział w manifestacjach przeciwko władzom carskim. W 1861 roku została aresztowana i skierowana do klasztoru prawosławnego, skąd zbiegła za granicę.
Po wybuchu powstania styczniowego przedostała się do Królestwa Polskiego i wstąpiła do oddziałów powstańczych. Jako Michał Smok uczestniczyła w najważniejszych walkach kampanii Langiewicza, m.in. pod Małogoszczem, Chrobrzem i Grochowiskami. Pełniła funkcję adiutantki, przekazywała rozkazy, zajmowała się zaopatrzeniem i tłumaczeniami, a jej odwaga i zdyscyplinowanie zyskały uznanie współtowarzyszy broni. Jej postać szybko stała się znana także poza krajem, trafiając do europejskiej prasy.
Po klęsce powstania została internowana przez władze austriackie, a następnie udała się na emigrację. Mieszkała kolejno w Czechach, Szwajcarii i we Francji. W Paryżu pracowała jako sanitariuszka podczas wojny francusko-pruskiej i Komuny Paryskiej, niosąc pomoc rannym. W 1873 roku wyszła za mąż za lekarza Stanisława Loewenhardta i poświęciła się życiu rodzinnemu.
Zmarła 2 maja 1881 roku w Paryżu. Zapisała się w historii jako jedna z najbardziej niezwykłych bohaterek powstania styczniowego – kobieta, która świadomie przyjęła męską tożsamość, by móc walczyć z bronią w ręku o niepodległość Polski.
