19/05/2026
📜 W 1381 roku wieś Prądzona w województwie pomorskim została obdarzona wyjątkowym dokumentem, który nadawał jej prawa i przywileje sołeckie oparte na prawie krzyżackim. 🏡⚔️
Ten lokacyjny przywilej nie tylko regulował funkcjonowanie sołectwa, ale również stanowił ważny krok w rozwoju tej miejscowości. Warto zaznaczyć, że w 1661 roku przywileje te zostały potwierdzone przez króla Jana Kazimierza, co podkreśla ich znaczenie w historii regionu.
W 1765 roku Prądzona mogła poszczycić się dwiema zagrodami na obszarze 12 morgów, co świadczy o jej rozwoju na przestrzeni lat. To fascynujący przykład, jak historia i lokalne tradycje łączą się w jedną opowieść! 🌳✨
Poniżej jest zdjęcie dokumentu jak mógł wyglądać taki dokument...
💯Prądzona Gniazdo Rodowe 1366- aż do Dziś
Data 1366 r.Prądzona odnosi się do pierwszej udokumentowanej wzmianki o wsi i rodzie Prądzyńskich (herb Aubracht – srebrny półksiężyc i gwiazdy), którzy mają tu gniazdo rodowe od średniowiecza.
Oto kluczowe fakty:
1366 rok – w krzyżackim dokumencie (przywilej lokacyjny dla sąsiedniego Ostrowitego) pojawia się świadek Predislaus (Przecław) de Prądzona (w XVII-wiecznym odpisie „de Prądzona”). To najstarsza znana wzmianka o wsi i pierwszym znanym właścicielu z rodu, od którego wywodzi się nazwisko Prądzyński (od nazwy wsi Prądzona → Prądzeński / Prądzyński).
Ród Prądzyńskich (Aubracht-Prądzyńscy) jest jedną z najstarszych rodzin kaszubskiej szlachty zagrodowej na Pomorzu. Najstarszy zachowany dokument rodzinny to testament Olbrachta (Obrachta) z 1418 r., który podzielił majątek między synów Jakuba i Jana.
Wieś w średniowieczu należała do państwa zakonu krzyżackiego (Pomorze Gdańskie), potem w granicach Polski (województwo pomorskie I Rzeczypospolitej), od 1772 r. – Prusy.
Prądzona była prywatną wsią szlachecką – drobne zagrody, lasy, pola, brak dużego majątku folwarcznego. W XVI w. nadal w rękach Prądzyńskich i pokrewnych rodzin.
Parafia: Prądzona należy do parafii pw. św. Marcina z Tours w Borzyszkowach (ok. 5–7 km dalej). Pierwsza wzmianka o parafii borzyszkowskiej pochodzi z 1352 r., a istnienie kościoła potwierdza właśnie dokument z 1366 r. (ten sam, co wzmianka o Prądzonie). Prądzona, Ostrowite, Gliśno, Łąkie, Wojsk – wszystkie te wsie od średniowiecza należą do tej parafii.
1366 → dokument lokacyjny Ostrowitego → wzmianka o Prądzonie i Przecławie de Prądzona → początek udokumentowanej historii rodu Prądzyńskich.
To właśnie ten rok 1366 łączy Prądzonę z najstarszymi śladami kaszubskiej szlachty w Gochach i potwierdza jej starożytność jako wsi kaszubskiej.
Szczegółowo:
Prądzona (kaszub. Prądzonô) to stara kaszubska wieś w dzisiejszym województwie pomorskim, powiecie bytowskim, gminie Lipnica (region Gochy, nad jeziorem i rzeką Prądzono). Przed II wojną światową (do 1 września 1939 r.) była to typowa wieś kaszubska z silną obecnością drobnej szlachty zagrodowej.
Oto najważniejsze informacje o Prądzonie przed 1939 rokiem:
Historia i własność — Wieś jest bardzo stara, wzmiankowana już w średniowieczu. W XVI w. należała do województwa pomorskiego jako prywatna wieś szlachecka. Gniazdem rodowym kaszubskiej szlachty był ród Prądzyńskich (herb Aubracht – półksiężyc i gwiazdy). Przed wojną wielu Prądzyńskich, Aubracht-Prądzyńskich i pokrewnych rodzin (np. ze Skarpy, Bralewnicy, Łąk) posiadało tu zagrody i małe majątki. W okresie międzywojennym wymieniani są właściciele jak Prądziński Feliks, Jan, Druszkowski R., Łącki Józef.
Przynależność państwowa i nazwy — Po I rozbiorze (1772) w Prusach, potem Cesarstwie Niemieckim. Oficjalna nazwa niemiecka: Prondzonna (do 1919). Po I wojnie światowej i powrocie do Polski (1919/1920) – Prądzona, w powiecie chojnickim (woj. pomorskie). W okresie międzywojennym (II RP) stacjonował tu komisariat Straży Granicznej „Brzeźno” (wcześniej placówka Straży Celnej i SG „Prądzona” – zarówno I, jak i II linii). Granica z Niemcami była blisko (okolice Borzyszkowów, Lipnicy, Borowego Młyna), więc wieś leżała w pasie nadgranicznym – sporo strażników, kontrole, przepustki do lasów i jezior.
Życie codzienne i kultura — Typowa kaszubska wieś zagrodowa: drewniane domy (większość chat kryta strzechą), małe gospodarstwa rolne, lasy i jeziora w okolicy. Przed wojną działał tu m.in. klub siłaczy (siłownia amatorska). Mieszkańcy w większości Polacy/Kaszubi, choć blisko granicy – wpływy niemieckie (ewangelicy w pobliskim Borowym Młynie mieli kościół i szkołę). Szkolnictwo przedwojenne – polska szkoła powszechna, ale w rejonie granicy zdarzały się napięcia narodowościowe.
Wydarzenia tuż przed wojną — 1 września 1939 r. Niemcy zaatakowali Polskę – w rejonie Prądzony/Brzeźna/Lipnicy/Borzyszkowów szybko zajęli teren (walki Straży Granicznej, m.in. ranny strażnik w pobliskiej placówce). Wielu działaczy i inteligencji (w tym Prądzyńskich) zginęło w egzekucjach jesienią 1939 (np. Lucjan Aubracht-Prądziński i żona zamordowani w Karolewie). Potem wieś pod okupacją – nazwa zmieniona na Bachwiese.
Okres 1939–1945 (II wojna światowa i okupacja niemiecka)
We wrześniu 1939 roku wieś znalazła się pod okupacją III Rzeszy – od początku wojny do 1945 roku.
W ramach akcji germanizacyjnej i „odkaszubiania” nazw niemieccy okupanci zmienili nazwę miejscowości z Prondzonna / Prądzona na Bachwiese (sztucznie utworzona, bardziej „niemiecka” nazwa).
W okresie międzywojennym (do 1939) w Prądzonie działał komisariat Straży Granicznej „Brzeźno”, bo wieś leżała blisko granicy polsko-niemieckiej po 1920 roku.
Okupacja na tych terenach była bardzo ciężka – masowe aresztowania, wywózki na roboty przymusowe do Rzeszy, germanizacja, nacisk na wpis do volkslisty.
Wielu mieszkańców (tak jak np. Franciszek Gierszewski i jego przyszła żona Marta) wywieziono na przymusowe roboty do Prus Wschodnich (okolice Malborka, Elbląga, Tczewa) – tam się poznali i pobrali w 1943 roku.
W okolicach Prądzony (Gocze, powiat chojnicki i bytowski) w 1945 roku toczyły się ciężkie walki podczas ofensywy Armii Czerwonej – front przechodził m.in. w rejonie Upiłki, Borowego, Osusznicy, rzeki Prądzonki / Chociny. Wieś i okolice ucierpiały od działań wojennych, rekwizycji, gwałtów i grabieży zarówno przez wycofujących się Niemców, jak i wkraczających Sowietów (relacje świadków mówią o nocnych „polowaniach” na kobiety w lasach, wywózkach na wschód).
Po 1945 roku (powrót do Polski i czasy powojenne)
Po wkroczeniu Armii Czerwonej (luty–marzec 1945) i ustaleniu granicy na Odrze-Nysie wieś wróciła do Polski.
Przywrócono polską nazwę Prądzona.
Ludność w większości kaszubska pozostała, choć część rodzin została mocno zdziesiątkowana przez wojnę, roboty przymusowe i walki frontowe.
W latach 1945–1947 część mieszkańców (zwłaszcza z terenów dalej na wschód) została wywieziona przez Sowietów na wschód – pierwsi wracali dopiero w połowie 1947 roku.
Po wojnie typowa kaszubska wieś zagrodowa – rolnictwo, małe gospodarstwa, silna tożsamość kaszubska.
Wieś nigdy nie była duża (obecnie ok. 200–300 mieszkańców), ale zachowała charakter dawnej szlachty zagrodowej (m.in. ród Prądzyńskich herbu Aubracht pochodzi właśnie stąd – ich gniazdo rodowe).
Lata 1945–1950: najtrudniejszy okres
Powrót do polskiej nazwy Prądzona (kasz. Prądzonô).
Ludność w większości autochtoniczna, kaszubska – nie masowe wysiedlenia jak na Ziemiach Odzyskanych, ale duża część mężczyzn i młodych kobiet była wcześniej na robotach przymusowych w Rzeszy.
Wiosna–lato 1945: chaos, brak władzy polskiej, NKWD i Armia Czerwona wywoziły na roboty / do łagrów setki osób z powiatu bytowskiego i chojnickiego (w Lipnicy i okolicy ok. 280 osób wywiezionych – pierwsi wrócili dopiero w połowie 1947, wielu nigdy).
Prądzona jako mała wieś (wtedy kilkadziesiąt zagród) uniknęła najgorszych masowych wywózek, ale rodziny mocno przetrzebione.
1945–1947: rejon przyfrontowy → duża obecność Armii Czerwonej, szabry, gwałty, strzelaniny.
Od 1947–48: stopniowe stabilizowanie się – polska administracja, reforma rolna (ale tu głównie drobna własność chłopska/szlachecka zagrodowa, więc zmiany mniejsze niż w dużych majątkach).
Lata 1950–1989 (PRL)
Wieś pozostała rolnicza, kaszubska, katolicka.
Typowe dla Kaszub: silna tożsamość regionalna, język kaszubski w domach, obrona tradycji mimo nacisków.
Głównie drobne gospodarstwa indywidualne (PGR-y powstały dalej na wschód lub na byłych majątkach).
W 1950–70. lata: elektryfikacja, budowa dróg lokalnych, melioracje (okolice Prądzony to tereny podmokłe, bagna, jeziora).
Powstała lub działała dalej Ochotnicza Straż Pożarna – w 2020 obchodziła 90-lecie (jedna z najstarszych w gminie Lipnica).
Szkoła podstawowa w Prądzonie funkcjonowała jeszcze w latach 60.–70., potem dzieci dojeżdżały do Lipnicy.
Zachowana struktura osadnicza – rozproszone zagrody szlachty zagrodowej (ród Prądzyńskich herbu Aubracht / Obracht-Prondzyński ma tu gniazdo rodowe od wieków).
Po 1989 / III RP do dziś
Wieś bardzo mała – ok. 200–250 mieszkańców (z wybudowaniami).
Rolnictwo maleje, wiele pól odłoguje lub kupują leśnicy / agroturystyka.
Silna turystyka – jezioro Prądzono, rzeka Prądzona (spływy kajakowe), lasy, cisza, ścieżki rowerowe.
W gminie Lipnica powstało wiele inicjatyw kaszubskich: Betlejem Lipnickie (dawne wybudowanie koło Prądzony), Jeruzalem, imprezy „W poszukiwaniu lipnickiego Betlejem”.
OSP Prądzona nadal bardzo aktywna – remiza, strażacy, imprezy integracyjne.
Zachowana kaszubska tożsamość – podwójne nazwy (polska + kaszubska), tablice dwujęzyczne w okolicy, folklor.
Oto jak najprawdopodobniej wyglądała wieś Prądzona pod koniec XIX wieku (lata 1870–1900), na podstawie opisów typowych wsi kaszubskich tego typu w tamtym rejonie:
Zabudowa luźna, rozproszona – zagrody stały wzdłuż drogi wiejskiej lub były rozrzucone na większej przestrzeni, często w tzw. układzie ulicówkowo-łańcuchowym lub nieregularnym. Nie było zwartej, gęstej zabudowy jak w dużych wsiach wielkopolskich czy małopolskich.
Domy – głównie chaty drewniane
konstrukcja zrębowa (z okorowanych bali sosnowych lub świerkowych)
dwukrotnie lub trzykrotnie dłuższe niż szersze
kryte strzechą (rzadziej gontem lub dranicą) – strzecha najczęściej z żyta lub trzciny
wysoki, stromy dach (kąt nachylenia 45–60°), niekiedy z okapem wysuniętym daleko poza ściany
małe, nieliczne okna (często tylko 2–4 na izbę), często bez szyb (w biedniejszych chałupach błona rybia, papier natłuszczony lub po prostu okiennice)
wejście zwykle od strony podwórza, przez sień (przez całą szerokość domu)
Typowy układ zagrody (najbogatsi gburzy mieli taki układ):
– chata (mieszkalna część)
– sień przechodnia
– komora / kuchnia letnia
– do tego stodoła, obora / chlew, czasem stajnia – wszystko w jednym ciągu lub w formie podkowy / litery L
– podwórze ogrodzone płotem żerdziowym lub przęsłami z okorowanych żerdzi
Kolorystyka i detale
– bale najczęściej nie malowane, szare od starości lub czernione od dymu
– czasem szczyty i narożniki bielone wapnem
– na strzesze rosły mchy, porosty, a po burzach pojawiały się zielone pasy
– przy wielu zagrodach stała kapliczka słupowa lub figura przydrożna (Matka Boska, święty Roch, krzyż misyjny)
Otoczenie
– pola w układzie szachownicowym, małe i wąskie
– dużo łąk wilgotnych, torfowisk i jezior w pobliżu (sama Prądzona leży nad jeziorem i rzeką o tej samej nazwie)
– wsie otaczały lasy mieszane i bory sosnowe – las był bardzo blisko zabudowań
– drogi polne, piaszczyste lub gliniaste, w deszcz strasznie grząskie
W Prądzonej większość mieszkańców stanowili drobni szlachcice zagrodowi (Prądzyńscy i inne rody), więc zagrody były nieco okazalsze niż u typowych chałupników – ale nadal bardzo skromne w porównaniu z dworami czy folwarkami pruskimi.
Karczma z muru pruskiego, drewna i strzechy
Rekonstrukcja starego młyna kaszubskiego
Te elementy bardzo dobrze oddają wygląd typowej zagrody / zabudowy gospodarczej z przełomu XIX/XX w. w tej okolicy.
Materiały od Naszych Rodzinnych Genealogów i Historyków
🌟 Dziś uchylamy karty historii naszych rodzin! 🌟
Warszawa, 2 listopada 1639
Król Władysław IV nadaje Piotrowi Ryszkowskiemu i jego spadkobiercom dobra jakie przypadły skarbowi królewskiemu prawem kaduka we wsiach Lipnica, Łąkie i Prądzony (Prądziny) w
województwie pomorskim, powiecie człuchowskim, po szlachetnych; córce zmarłego Jerzego Lipińskiego i po Jakubie Prądzyńskim, ojcu, i po jego synu Wojciechu Prądzyńskim.Dokument podpisany przez Władysława IV i Stanisława Skarszewskiego, podstolego sandomierskiego, sekretarza JKM.
Dokument Orginalny znajduje się w bibliotekach Uniwersytetu Jagielskiego w Krakowie.
ŹRÓDŁO:
https://historia.uj.edu.pl/documents/11050764/140970702/7SumariuszMK185.pdf/6dcb84d0-15ba-4deb-ad06-c8fa345659ea
