25/07/2026
Podczas ostatniego wyjazdu do Ukrainy po drodze trafiłem na kolejny element tych bardzo słabo u nas znanych fortyfikacji.
Mowa o Linii Arpada – węgierskim systemie umocnień z lat 1943-1944. Cały pas obronny rozciągał się na długości blisko 600 km wzdłuż łuku Karpat – od Przełęczy Dukielskiej na zachodzie (gdzie łączył się z niemieckimi pozycjami), poprzez pasma Karpat Ukraińskich i Zakarpacie, aż po Przełęcz Jabłonicką i rejony Siedmiogrodu w Karpatach Rumuńskich.
Konstrukcyjnie nie był to ciągły system umocnień, lecz system głęboko urządzonych rygli obronnych (*Völgyzár*). Węgierscy inżynierowie założyli, że trudny, górzysty teren zmusi przeciwnika do poruszania się wyłącznie dolinami rzecznymi i drogami. Zamiast schronów na szczytach, budowano punkty obronne w korytach rzek i na przełęczach.
Trasy komunikacyjne blokowano schronami dla karabinów maszynowych i lekkich dział, pasami betonowych zębów smoka, głębokimi rowami przeciwczołgowymi oraz rejonami minowania. Same zbocza spiętrzano zawałami leśnymi i sieciami okopów ze stanowiskami drewniano-ziemnymi. Zastosowano tu zasadę obrony elastycznej – obiekty projektowano tak, aby mogły prowadzić ogień krzyżowy i wzajemnie się osłaniać, a ogień artylerii kierowano z ukrytych punktów obserwacyjnych umieszczonych wyżej na stokach.
Takie rozwiązanie okazało się wyjątkowo trudne do zdobycia. Podczas operacji karpacko-użhorodzkiej jesienią 1944 roku czołowe natarcia wojsk radzieckich w dolinach załamywały się. Aby posuwać się naprzód, Armia Czerwona musiała zaniechać użycia sprzętu ciężkiego i prowadzić mordercze manewry obejściowe piechotą przez wysokie, bezdrożne pasma górskie. Ostatecznie linia nie została w pełni przełamana na całej długości – obsada zaczęła się wycofywać ze względu na zagrożenie okrążeniem od południa, po przejściu Rumunii na stronę aliantów.
W Dolinie Użu, stanowiącej jeden z głównych rygli w kierunku Użhorodu, do dziś zachowały się liczne ślady tego systemu. W rejonie Żornawy i Kostryny można zobaczyć wysadzone w powietrze obiekty chroniące trasę kolejową, ciągi betonowych przeszkód oraz przebieg dobiegów i okopów na zboczach, obecnie udostępnione w ramach ścieżki historycznej Użańskiego Parku Narodowego.
