Haus Oberschlesien

Strona internetowa

Haus Oberschlesien Dom Kultury Haus Oberschlesien angażuje się w prezentację oraz promowanie bogactwa kulturowego Górnego Śląska

Jeśli podoba Ci się nasza praca - podziel się, zaproś znajomych do obserwowania naszej strony i/lub wesprzyj - Haus Oberschlesien dowolnym datkiem – na numer konta:
PL 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728 - z dopiskiem darowizna HO

Wenn Ihnen unsere Arbeit gefällt, teilen Sie sie bitte, laden Sie Freunde ein, unserer Seite zu folgen, und/oder unterstützen Sie Haus Oberschlesien mit einem beliebigen Beitrag auf die Kontonummer: PL 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728, mit dem Verwendungszweck „Spende HO“.

🇵🇱 🇩🇪 GLIWICE 1812. NOWY BURMISTRZ I KONIEC PEWNEJ EPOKI 🏛️🇵🇱 21 października 1812 roku w Gliwicach (Gleiwitz) wprowadzo...
22/10/2026

🇵🇱 🇩🇪 GLIWICE 1812. NOWY BURMISTRZ I KONIEC PEWNEJ EPOKI 🏛️

🇵🇱 21 października 1812 roku w Gliwicach (Gleiwitz) wprowadzono na urząd nowego burmistrza. Nazywał się Rother. Dziś jego nazwisko niewiele mówi większości mieszkańców. Co ciekawe, choć znamy lata jego urzędowania, nie udało się dotąd jednoznacznie ustalić nawet jego imienia.

Był to jednak moment, który warto przypomnieć. 🍂

Zaledwie siedemnaście dni wcześniej, 4 października 1812 roku, zmarł Martin Elsner, człowiek, który przez ponad sześćdziesiąt lat związany był z kierowaniem gliwicką administracją.

Trudno dziś wyobrazić sobie urzędnika, który spędza niemal całe swoje dorosłe życie na służbie jednemu miastu.

Elsner rozpoczął urzędowanie w 1747 roku, a zakończył je dopiero w 1808. Przez ten czas zmieniało się niemal wszystko. Władcy, przepisy, gospodarka, a przede wszystkim same Gliwice.

Kiedy rozpoczynał swoją pracę, były one niewielkim miastem handlowym i rzemieślniczym. Gdy opuszczał magistrat, działała już Królewska Odlewnia Żeliwa, a w okolicy rozwijał się przemysł, który w kolejnych dziesięcioleciach miał odmienić oblicze całego Górnego Śląska. 🏭

Elsner zdążył zobaczyć początki tej przemiany.

Nie oznacza to jednak, że Rother został jego bezpośrednim następcą. Po zakończeniu urzędowania Elsnera funkcję burmistrza pełnił jeszcze między innymi Matthias Chytraeus, wybrany w 1809 roku. To właśnie po jego ustąpieniu w 1812 roku urząd objął Rother.

A był to rok, którego Europa długo nie miała zapomnieć.

Napoleon ruszył ze swoją Wielką Armią na Rosję. Tysiące żołnierzy przemierzały kontynent, a wojna wpływała na codzienność mieszkańców pruskich miast.

Tymczasem w Gliwicach, liczących wówczas około trzech tysięcy mieszkańców, życie toczyło się dalej.

W 1812 roku zakończono budowę Kanału Kłodnickiego, który otworzył nowe możliwości transportu dla rozwijającego się przemysłu. Przebudowywano miejski ratusz, a 4 września uroczyście otwarto pierwszą gliwicką synagogę. W uroczystości uczestniczyli przedstawiciele różnych wyznań oraz władz miasta.

To pokazuje, jak wiele działo się w niewielkich jeszcze Gliwicach, podczas gdy Europa pogrążona była w wojnie.

Właśnie w takich okolicznościach Rother rozpoczynał swoją kadencję.

Nie wiemy, jak wyglądał. Nie znamy jego charakteru ani codziennych trosk. Zachowane przekazy pozwalają jednak ustalić, że wcześniej był związany z administracją podatkową, a jego nazwisko pojawia się również w historii jednego z domów przy gliwickim rynku.

Rother kierował miastem do 1816 roku. Wówczas zastąpił go Isidor Bauer, wcześniej pełniący funkcję dyrektora policji, który pozostał burmistrzem przez następnych kilkanaście lat.

Po Rotherze nie zachował się wielki pomnik ani powszechnie znana opowieść. Pozostało nazwisko zapisane w historycznych wykazach magistratu.

I właśnie dlatego warto je dziś przypomnieć.

📜 Bo historia Gliwic to nie tylko wielkie zakłady przemysłowe, cesarze, wojny i znane budowle. To także ludzie, którzy każdego dnia zarządzali miastem, podejmowali decyzje i uczestniczyli w przemianach, których skutki odczuwamy do dzisiaj.

Minęło już ponad 200 lat, a my wciąż odnajdujemy kolejne fragmenty ich historii.

Czy ktoś z Państwa spotkał się wcześniej z nazwiskiem burmistrza Rothera? A może w rodzinnych dokumentach lub dawnych książkach zachowały się informacje o gliwickim magistracie z początku XIX wieku?

💬 Zachęcamy do podzielenia się wiedzą w komentarzach.

🇩🇪 GLEIWITZ 1812. EIN NEUER BÜRGERMEISTER UND DAS ENDE EINER EPOCHE 🏛️

🇩🇪 Am 21. Oktober 1812 wurde in Gleiwitz ein neuer Bürgermeister in sein Amt eingeführt. Sein Name war Rother. Heute dürfte dieser Name den meisten Einwohnern kaum noch etwas sagen. Bemerkenswert ist, dass wir zwar seine Amtsjahre kennen, aber bislang nicht einmal seinen Vornamen eindeutig feststellen konnten.

Dabei lohnt es sich, an diesen Augenblick zu erinnern. 🍂

Erst siebzehn Tage zuvor, am 4. Oktober 1812, war Martin Elsner verstorben, ein Mann, der über sechs Jahrzehnte lang mit der Leitung der Gleiwitzer Stadtverwaltung verbunden gewesen war.

Heute kann man sich kaum noch vorstellen, dass ein Beamter nahezu sein gesamtes Erwachsenenleben in den Dienst einer einzigen Stadt stellte.

Elsner hatte seine Tätigkeit bereits 1747 begonnen und erst 1808 beendet. Während dieser Zeit veränderte sich fast alles. Herrscher, Gesetze, Wirtschaft und vor allem Gleiwitz selbst.

Als er sein Amt antrat, war Gleiwitz noch eine kleine Handels- und Handwerkerstadt. Als er das Rathaus verließ, war die Königliche Eisengießerei bereits in Betrieb. In der Umgebung entwickelte sich eine Industrie, die in den folgenden Jahrzehnten das Gesicht ganz Oberschlesiens verändern sollte. 🏭

Elsner hatte die Anfänge dieses Wandels noch selbst erlebt.

Rother war allerdings nicht sein unmittelbarer Nachfolger. Nach Elsners Ausscheiden hatte unter anderem Matthias Chytraeus das Bürgermeisteramt übernommen, der 1809 gewählt worden war. Nach dessen Rücktritt im Jahr 1812 trat schließlich Rother an seine Stelle.

Und 1812 war ein Jahr, das Europa lange in Erinnerung bleiben sollte.

Napoleon zog mit seiner Grande Armée gegen Russland. Tausende Soldaten durchquerten den Kontinent, und der Krieg beeinflusste auch den Alltag der Menschen in den preußischen Städten.

In Gleiwitz, das damals etwa dreitausend Einwohner zählte, ging das Leben dennoch weiter.

1812 wurde der Klodnitzkanal fertiggestellt, der neue Transportmöglichkeiten für die aufstrebende Industrie eröffnete. Das Rathaus wurde umgebaut, und am 4. September wurde die erste Gleiwitzer Synagoge feierlich eingeweiht. An der Feier nahmen Vertreter verschiedener Konfessionen und der Stadtverwaltung teil.

Diese Ereignisse zeigen, wie viel sich damals in der noch kleinen Stadt bewegte, während Europa im Krieg versank.

Unter genau diesen Umständen begann Rother seine Amtszeit.

Wir wissen nicht, wie er aussah. Auch über seinen Charakter und seine persönlichen Sorgen ist kaum etwas bekannt. Historische Berichte zeigen jedoch, dass er zuvor in der Steuerverwaltung tätig gewesen war. Sein Name erscheint außerdem in der Geschichte eines Hauses am Gleiwitzer Ring.

Rother leitete die Stadt bis 1816. Danach folgte ihm Isidor Bauer, der zuvor Polizeidirektor gewesen war und das Bürgermeisteramt anschließend noch viele Jahre ausübte.

An Rother erinnert heute kein bekanntes Denkmal. Auch große Erzählungen über sein Leben sind nicht überliefert. Geblieben ist sein Name in den historischen Verzeichnissen der Stadtverwaltung.

Gerade deshalb sollten wir uns heute an ihn erinnern.

📜 Denn die Geschichte von Gleiwitz besteht nicht nur aus großen Industriewerken, Kaisern, Kriegen und berühmten Bauwerken. Sie ist auch die Geschichte jener Menschen, die Tag für Tag die Geschicke der Stadt lenkten, Entscheidungen trafen und Veränderungen miterlebten, deren Folgen bis heute spürbar sind.

Mehr als 200 Jahre sind vergangen, und noch immer entdecken wir neue Spuren ihrer Geschichte.

Ist Ihnen der Name des Bürgermeisters Rother schon einmal begegnet? Vielleicht finden sich in alten Familienunterlagen oder historischen Büchern noch Hinweise auf den Gleiwitzer Magistrat zu Beginn des 19. Jahrhunderts?

💬 Teilen Sie Ihr Wissen gerne mit uns in den Kommentaren.

❤️ WESPRZYJ HAUS OBERSCHLESIEN

Historia Górnego Śląska zasługuje na to, aby ją poznawać, dokumentować i przekazywać kolejnym pokoleniom.

W Haus Oberschlesien przywracamy pamięć o dawnych miastach, mieszkańcach, wydarzeniach i miejscach, których często już nie ma.

📸 Masz stare fotografie, pocztówki, mapy, dokumenty, książki lub rodzinne wspomnienia? Napisz do nas. Każdy taki materiał może pomóc ocalić kolejny fragment historii.

❤️ Polub naszą stronę.
💬 Zostaw komentarz.
🔄 Udostępnij ten post znajomym.
👥 Zaproś innych miłośników historii Górnego Śląska.

Jeżeli chcesz wesprzeć naszą działalność, digitalizację archiwaliów i dalsze badania historyczne, możesz przekazać dobrowolną darowiznę.

🏦 Alior Bank
IBAN: PL93 2490 0005 0000 4530 0024 6728
Tytuł przelewu: DAROWIZNA HO

Każde wsparcie pomaga nam zachować historię dla przyszłych pokoleń. Dziękujemy! ❤️

❤️ UNTERSTÜTZE HAUS OBERSCHLESIEN

Die Geschichte Oberschlesiens verdient es, erforscht, dokumentiert und an kommende Generationen weitergegeben zu werden.

Bei Haus Oberschlesien bewahren wir die Erinnerung an alte Städte, ihre Bewohner, historische Ereignisse und Orte, die heute oft nicht mehr existieren.

📸 Besitzen Sie alte Fotografien, Postkarten, Landkarten, Dokumente, Bücher oder Familienerinnerungen? Schreiben Sie uns. Jedes historische Zeugnis kann helfen, ein weiteres Stück unserer Geschichte zu bewahren.

❤️ Folgen Sie unserer Seite.
💬 Hinterlassen Sie einen Kommentar.
🔄 Teilen Sie diesen Beitrag.
👥 Laden Sie weitere Freunde der oberschlesischen Geschichte ein.

Wenn Sie unsere Arbeit, die Digitalisierung historischer Materialien und weitere Forschungen unterstützen möchten, freuen wir uns über eine freiwillige Spende.

🏦 Alior Bank
IBAN: PL93 2490 0005 0000 4530 0024 6728
Verwendungszweck: DAROWIZNA HO

Jede Unterstützung hilft uns, die Geschichte für kommende Generationen zu bewahren. Herzlichen Dank! ❤️

📚 ŹRÓDŁA / QUELLEN

Benno Nietsche, Geschichte der Stadt Gleiwitz, 1886.

Geschichte der Stadtverwaltung Gleiwitz, historyczne zestawienia burmistrzów miasta.

Gruss aus Gleiwitz, kalendarium historyczne miasta.

Akta miasta Gliwic, Archiwum Państwowe w Katowicach, Oddział w Gliwicach.

🏛️ HAUS OBERSCHLESIEN
Historia, która łączy pokolenia.
Geschichte, die Generationen verbindet.

#1812

🇵🇱 🇩🇪29 czerwca 1928 roku otwarcie Haus Oberschlesien w Gliwicach można było usłyszeć w radiu. „Schlesische Funkstunde” ...
21/10/2026

🇵🇱 🇩🇪29 czerwca 1928 roku otwarcie Haus Oberschlesien w Gliwicach można było usłyszeć w radiu. „Schlesische Funkstunde” zapowiadała transmisję uroczystości, muzykę taneczną z wielkiej sali oraz wieczorny koncert z gliwickiego teatru. Na tej prasowej stronie zachował się dzień, w którym nowy gmach przedstawiano jako przyszłe centrum życia kulturalnego Górnego Śląska.

Wspierajcie Haus Oberschlesien i pomagajcie nam ocalać śląskie pamiątki, fotografie oraz dokumenty.

🇩🇪 Am 29. Juni 1928 konnte man die Eröffnung des Hauses Oberschlesien in Gleiwitz im Radio miterleben. Die „Schlesische Funkstunde“ kündigte die Übertragung der Feierlichkeiten, Tanzmusik aus dem großen Saal und ein Abendkonzert aus dem Gleiwitzer Stadttheater an. Diese Zeitungsseite bewahrt einen Tag, an dem der Neubau als künftiger kultureller Mittelpunkt Oberschlesiens vorgestellt wurde.

Unterstützt Haus Oberschlesien und helft uns, schlesische Erinnerungsstücke, Fotografien und Dokumente zu bewahren.

🇵🇱🇩🇪 Gliwice, godzina 11.15. Otwarcie Haus Oberschlesien w radiowym programie29 czerwca 1928 roku otwierano w Gliwicach ...
21/10/2026

🇵🇱🇩🇪 Gliwice, godzina 11.15. Otwarcie Haus Oberschlesien w radiowym programie

29 czerwca 1928 roku otwierano w Gliwicach Haus Oberschlesien. Tydzień wcześniej czytelnicy „Schlesische Funkstunde” mogli już obejrzeć fotografię nowego gmachu i sprawdzić program uroczystości. Przy godzinie 11.15 widniała zapowiedź transmisji z Gliwic.

Otwarcie miała rozpocząć uwertura Beethovena „Die Weihe des Hauses”, czyli „Poświęcenie domu”, w wykonaniu gliwickiej orkiestry kameralnej pod dyrekcją Franza Kaufa. Potem przewidziano prolog „Oberschlesien”, występ kwartetu, przekazanie budynku spółce zarządzającej i przemówienia. Gości miał powitać nadburmistrz dr Geisler.

Gazeta poświęciła sporo miejsca samej sali. Opisywała malowidła, bogato zdobiony sufit ze sztukateriami i nastrojowe oświetlenie. Za podium dla muzyków znajdowała się głęboka wnęka z purpurowoczerwoną kurtyną. Te szczegóły pozwalają choć trochę wyobrazić sobie wnętrze przygotowane na przyjęcie gości.

Z nowym domem wiązano duże nadzieje. Miał służyć kulturze i życiu gospodarczemu całego Górnego Śląska. Otwarcie miało też wymowę narodową. W programie znalazło się wystąpienie Geislera o życiu wspólnotowym narodu niemieckiego, a artykuł podkreślał znaczenie budynku dla pogranicza ówczesnych Niemiec.

Po południu miała przyjść pora na muzykę taneczną. Od 17.11 do 18.00 zapowiedziano transmisję z wielkiej sali hotelu, gdzie grać miała berlińska kapela braci Steiner. Na godzinę 20.00 przewidziano transmisję z gliwickiego Teatru Miejskiego. Przygotowany z okazji otwarcia „Oberschlesischer Abend” miał zgromadzić miejscowe orkiestry i chóry, wśród nich Gleiwitzer Musikverein i Gleiwitzer Liedertafel.

Dziś w dawnym hotelu mieści się gliwicki Urząd Miejski. Zapowiedź z 1928 roku przypomina o wcześniejszym przeznaczeniu jego wnętrz: o sali z purpurową kurtyną, koncertach i muzyce do tańca. Zachowany program pozwala prześledzić, jak planowano dzień otwarcia. Od porannej uwertury Beethovena po wieczorne występy gliwickich zespołów, których mieli słuchać także ludzie siedzący we własnych domach przy radioodbiornikach.

❤️ Wesprzyj działalność Haus Oberschlesien i pomóż zachowywać dziedzictwo Górnego Śląska. Każda wpłata pomaga nam wyszukiwać, opracowywać i udostępniać materiały o historii naszej ziemi.

Rachunek: 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728
Tytuł: darowizna HO

Przyjmujemy również śląskie fotografie, pocztówki, dokumenty, książki i pamiątki wraz z informacją o ich pochodzeniu. Zanim coś wyrzucisz, skontaktuj się z nami. Może właśnie ten przedmiot pomoże opowiedzieć kolejną historię.

🇩🇪 Gleiwitz, 11.15 Uhr. Die Eröffnung des Hauses Oberschlesien im Rundfunkprogramm

Am 29. Juni 1928 wurde in Gleiwitz das Haus Oberschlesien eröffnet. Schon eine Woche zuvor konnten die Leser der „Schlesischen Funkstunde“ eine Fotografie des neuen Gebäudes betrachten und das Festprogramm nachlesen. Für 11.15 Uhr war eine Übertragung aus Gleiwitz angekündigt.

Den Auftakt sollte Beethovens Ouvertüre „Die Weihe des Hauses“ bilden, gespielt vom Gleiwitzer Kammer-Orchester unter der Leitung von Franz Kauf. Danach waren der Prolog „Oberschlesien“, der Auftritt eines Quartetts, die Übergabe des Gebäudes an die Verwaltungsgesellschaft und Ansprachen vorgesehen. Oberbürgermeister Dr. Geisler sollte die Gäste begrüßen.

Die Zeitschrift widmete dem Saal viel Aufmerksamkeit. Sie beschrieb Gemälde, eine reich gegliederte Stuckdecke und stimmungsvolle Beleuchtung. Hinter dem Musikpodium befand sich eine tiefe Wölbung mit einem purpurroten Vorhang. Diese Einzelheiten lassen zumindest erahnen, wie der für die Gäste vorbereitete Innenraum aussah.

Mit dem neuen Haus waren große Hoffnungen verbunden. Es sollte der Kultur und dem Wirtschaftsleben ganz Oberschlesiens dienen. Die Eröffnung hatte zugleich eine nationale Bedeutung. Auf dem Programm stand Geislers Vortrag über das Gemeinschaftsleben des deutschen Volkes, während der Artikel die Bedeutung des Gebäudes für das Grenzgebiet des damaligen Deutschlands hervorhob.

Am Nachmittag sollte Tanzmusik folgen. Von 17.11 bis 18.00 Uhr war eine Übertragung aus dem großen Saal des Hotels angekündigt, wo die Berliner Kapelle der Gebrüder Steiner spielen sollte. Für 20.00 Uhr war eine Übertragung aus dem Gleiwitzer Stadttheater vorgesehen. Beim „Oberschlesischen Abend“ anlässlich der Eröffnung sollten örtliche Orchester und Chöre auftreten, darunter der Gleiwitzer Musikverein und die Gleiwitzer Liedertafel.

Heute befindet sich im ehemaligen Hotel die Stadtverwaltung von Gliwice. Die Ankündigung von 1928 erinnert an die frühere Bestimmung seiner Innenräume: an den Saal mit dem purpurroten Vorhang, an Konzerte und Tanzmusik. Das erhaltene Programm zeigt, wie der Eröffnungstag geplant war. Von Beethovens Ouvertüre am Vormittag bis zu den abendlichen Auftritten der Gleiwitzer Ensembles, denen auch Menschen zu Hause an ihren Radioempfängern zuhören sollten.

❤️ Unterstützen Sie Haus Oberschlesien und helfen Sie, das kulturelle Erbe Oberschlesiens zu bewahren. Jede Spende hilft uns, Materialien zur Geschichte unserer Heimat aufzuspüren, aufzuarbeiten und zugänglich zu machen.

IBAN: PL93 2490 0005 0000 4530 0024 6728
Verwendungszweck: Spende HO

Wir nehmen auch schlesische Fotografien, Ansichtskarten, Dokumente, Bücher und Erinnerungsstücke mit Angaben zu ihrer Herkunft entgegen. Bevor Sie etwas wegwerfen, nehmen Sie bitte Kontakt mit uns auf. Vielleicht hilft gerade dieser Gegenstand, eine weitere Geschichte zu erzählen.

Źródło / Quelle: „Schlesische Funkstunde”, Breslau, 22.06.1928, s. / S. 10. Zapowiedź uroczystości / Ankündigung der Feierlichkeiten.

🇵🇱🇩🇪 Gliwice. Nocleg cara w drodze do Opawy19 października 1820 roku, po godzinie siódmej wieczorem, do Gliwic przyjecha...
19/10/2026

🇵🇱🇩🇪 Gliwice. Nocleg cara w drodze do Opawy

19 października 1820 roku, po godzinie siódmej wieczorem, do Gliwic przyjechał Aleksander I. Rosyjski cesarz podróżował z Warszawy do Opawy, gdzie przedstawiciele europejskich mocarstw mieli obradować nad odpowiedzią na rewolucję w Królestwie Obojga Sycylii. W należącym wówczas do Prus górnośląskim mieście przygotowano dla niego uroczyste przyjęcie i nocleg.

Przy bramie powitalnej, wzniesionej na przedmieściu Bytomskim, czekali przedstawiciele magistratu, radni, duchowni, straż obywatelska i mieszkańcy. Konstrukcję ozdobiono rosyjskim herbem cesarskim i oświetlono. Rozbrzmiewały dzwony, grała muzyka, oddawano salwy z moździerzy wiwatowych. Na Rynku ustawili się konno ułani miejscowego garnizonu, witając przybysza trzykrotnym okrzykiem i dźwiękiem trąbek.

Wieczorem uczniowie gliwickiego gimnazjum przeszli z pochodniami przy akompaniamencie muzyki. Przygotowali również wiersze na powitanie monarchy. Kanał Kłodnicki rozświetlały rozpalone na obu brzegach ognie węglowe. W relacji z wizyty opisano także łodzie i drzewa przystrojone na tę okazję.

Następnego dnia o ósmej rano Aleksander obejrzał szwadron ułanów i jego przemarsz paradny. Później udał się do Królewskiej Odlewni Żelaza, aby zobaczyć powstające tam wyroby artystyczne. Dopiero po tej wizycie ruszył dalej, przez Rudy i Racibórz, w stronę Opawy.

Opis uroczystości znamy z relacji magistratu, którą po latach przytoczył Benno Nietsche w swojej historii Gliwic. Miasto zapłaciło cztery talary za jej zamieszczenie w gazecie określonej przez kronikarza jako „Schlesische Zeitung”. Samo przyjęcie kosztowało, według przywołanego przez niego zestawienia, 287 talarów, 12 srebrnych groszy i 10 fenigów.

Urzędowe sprawozdanie przedstawiało powitanie jako powszechny wybuch entuzjazmu. Trzeba pamiętać, że przemawiały przez nie władze miasta, dbające o odpowiednią oprawę cesarskiej wizyty. Pozostawiły jednak konkretne świadectwo tamtego wieczoru i poranka: iluminowaną bramę, uczniowski pochód, ułanów na Rynku i odlewnię, którą pokazano jednemu z najpotężniejszych władców Europy.

🤍 Pomóż nam zachowywać historię Górnego Śląska. Udostępnij ten tekst lub wesprzyj działalność Haus Oberschlesien.
Numer konta: PL 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728
Tytuł przelewu: darowizna HO

Jeśli chcesz przekazać śląskie pamiątki, fotografie, dokumenty lub książki, napisz do nas. Pomóż ocalić historie, które się za nimi kryją.

🇩🇪 Gleiwitz. Eine Übernachtung des Zaren auf dem Weg nach Troppau

Am 19. Oktober 1820, nach sieben Uhr abends, traf Alexander I. in Gleiwitz ein. Der russische Kaiser reiste von Warschau nach Troppau, wo Vertreter der europäischen Großmächte über ihre Antwort auf die Revolution im Königreich beider Sizilien beraten sollten. In der damals zu Preußen gehörenden oberschlesischen Stadt hatte man einen feierlichen Empfang und ein Nachtquartier für ihn vorbereitet.

An der Ehrenpforte in der Beuthener Vorstadt warteten Mitglieder des Magistrats, Stadtverordnete, Geistliche, die Bürgergarde und Einwohner. Der Aufbau war mit dem russischen Kaiserwappen geschmückt und beleuchtet. Glocken läuteten, Musik erklang und Böllerschüsse wurden abgefeuert. Auf dem Ring standen die Ulanen der örtlichen Garnison zu Pferde und begrüßten den Ankommenden mit dreifachem Hurra und Trompetenklang.

Am Abend zogen die Schüler des Gleiwitzer Gymnasiums mit Fackeln und Musik durch die Stadt. Zur Begrüßung des Monarchen hatten sie auch Gedichte vorbereitet. Entlang des Klodnitzkanals brannten an beiden Ufern Kohlenfeuer. Der Besuchsbericht erwähnt außerdem Boote und Bäume, die für diesen Anlass geschmückt worden waren.

Am nächsten Morgen um acht Uhr besichtigte Alexander die Ulanenschwadron und ließ sie vor sich paradieren. Anschließend besuchte er die Königliche Eisengießerei, um die dort gefertigten Kunstwerke zu sehen. Erst danach setzte er seine Reise über Rauden und Ratibor nach Troppau fort.

Die Beschreibung der Feierlichkeiten ist durch einen Bericht des Magistrats überliefert, den Benno Nietsche später in seiner Stadtgeschichte wiedergab. Vier Taler zahlte die Stadt für dessen Veröffentlichung in der vom Chronisten als „Schlesische Zeitung“ bezeichneten Zeitung. Der Empfang selbst kostete nach der von ihm angeführten Aufstellung 287 Taler, zwölf Silbergroschen und zehn Pfennige.

Der amtliche Bericht schilderte die Begrüßung als allgemeine Begeisterung. Dabei sollte man bedenken, dass hier die Stadtverwaltung sprach, die dem kaiserlichen Besuch einen angemessenen Rahmen geben wollte. Dennoch hinterließ sie ein anschauliches Zeugnis jenes Abends und Morgens: die beleuchtete Ehrenpforte, den Schülerzug, die Ulanen auf dem Ring und die Gießerei, die man einem der mächtigsten Herrscher Europas zeigte.

🤍 Helfen Sie uns, die Geschichte Oberschlesiens zu bewahren. Teilen Sie diesen Beitrag oder unterstützen Sie die Arbeit von Haus Oberschlesien.
IBAN: PL 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728
Verwendungszweck: Spende HO

Wenn Sie schlesische Erinnerungsstücke, Fotografien, Dokumente oder Bücher abgeben möchten, schreiben Sie uns. Helfen Sie mit, die Geschichten dahinter zu bewahren.

PLJęzyk, który pamięta dom. Nasz wybór z październikowego „Śląska”Dom można opuścić, a jego język zabrać ze sobą. Czasem...
18/10/2026

PL

Język, który pamięta dom. Nasz wybór z październikowego „Śląska”

Dom można opuścić, a jego język zabrać ze sobą. Czasem zostaje w sposobie zwracania się do bliskich, w nazwie codziennej czynności albo w zdaniu, którego nie potrafimy przełożyć bez utraty tonu. Dlatego z październikowego numeru miesięcznika „Śląsk” — 10/2026, numer 373 — dla Haus Oberschlesien wybieramy temat „Język, który pamięta dom” Moniki Fibic, wskazany w spisie treści na stronie 16. Już samo zestawienie języka, pamięci i domu otwiera pytanie o doświadczenie regionu.

To wybór redakcyjnego punktu wyjścia, nie streszczenie tez autorki. W udostępnionym spisie treści obok tekstu Fibic znajduje się „Liberalizm czy puryzm?” Jolanty Tambor, rozpoczynający się na stronie 14. Oba tytuły należą do działu „Język śląski”. Bez pełnej lektury artykułów nie przypisujemy im szczegółowych stanowisk. Dalsza refleksja jest naszą propozycją rozmowy, do której zachęca ten numer pisma.

Historia Górnego Śląska podpowiada, dlaczego dom jest tak ważną skalą opowiadania o języku. W 1922 roku granica polsko-niemiecka przecięła region, w którym więzi sąsiedzkie i rodzinne istniały wcześniej. W obu częściach używano niemieckiego oraz miejscowej mowy śląskiej. Podział państwowy nie stworzył nagle dwóch całkowicie odrębnych światów językowych. Ten sam krajobraz codzienności podlegał odtąd różnym instytucjom i oczekiwaniom.

Dzisiejsze nazwy Katowice, Gliwice i Opole spotykają się w źródłach z nazwami Kattowitz, Gleiwitz i Oppeln. Na rodzinnych fotografiach, pocztówkach czy dokumentach te warstwy mogą występować obok siebie. Umiejętność ich odczytania nie wymaga wyboru jednej części przeszłości i odrzucenia drugiej. Pozwala rozpoznać miejsce mimo zmiany języka zapisu. Właśnie dlatego w HO stosujemy historyczne nazwy: jako pomoc w rozumieniu ciągłości i zmian, a nie jako deklarację wyłącznego prawa do regionu.

Język domowy i język dokumentu nie muszą być tym samym. Metryka może powiedzieć, jak urząd zapisał imię, ale nie odtworzy sama głosu babci. Szkolne świadectwo potwierdza instytucjonalny porządek, lecz nie wyczerpuje historii rozmów prowadzonych w kuchni. Takie rozróżnienie chroni przed łatwym przypisywaniem ludziom gotowych tożsamości. Źródła pisane warto zestawiać z relacjami, pamięcią rodzinną i świadectwami użycia języka, zachowując także miejsce na niepewność.

Tytuł „Język, który pamięta dom” można więc potraktować jako pytanie skierowane do nas samych: które słowa przechodzą między pokoleniami, a które pozostają już tylko wspomnieniem? Czy pamiętamy znaczenie, czy również sytuację, osobę i emocję? To nasza lektura tytułu, nie cytat z artykułu. Zachowanie takiego słowa nie wymaga dowodzenia, że jest „czystsze” od innych. Może po prostu oznaczać troskę o doświadczenie konkretnej rodziny, z jego przemianami i wewnętrzną różnorodnością.

Październikowy „Śląsk” warto zatem wziąć do ręki jako początek rozmowy o pamięci żywej, używanej na co dzień. Na okładce numeru znalazł się „Pejzaż jesienny” Kathariny Przadki z 2026 roku; w środku czeka między innymi dział językowy. Nasz wybór pada na temat domu, ponieważ pozwala rozmawiać o regionie bez przemawiania w imieniu wszystkich jego mieszkańców. Jakie jedno słowo albo zdanie przypomina Wam dom — i czy potraficie jeszcze wskazać osobę, od której je usłyszeliście?

Źródła:
Górnośląskie Towarzystwo Literackie, „Śląsk” 10/2026 (373), spis treści / Inhaltsverzeichnis
https://slaskgtl.pl/miesiecznik-slask/pazdziernik-2026/
Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”, opis numeru i okładki / Heft- und Umschlagangaben
https://www.slaskwn.com.pl/sklep/slask-pazdziernik-2026-373
Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, „Na granicy”, wydarzenia / Ereignisse
https://muzeum.haus.pl/wystawa/na-granicy-rzecz-o-czasach-miejscach-ludziach/wydarzenia/



────────────────────────

DE

Die Sprache, die das Zuhause erinnert. Unsere Wahl aus der Oktober-Ausgabe von „Śląsk“

Man kann ein Zuhause verlassen und seine Sprache mitnehmen. Manchmal bleibt sie in einer Anrede, in der Bezeichnung einer alltäglichen Handlung oder in einem Satz, der sich nicht ohne Verlust seines Tons übersetzen lässt. Deshalb wählen wir für Haus Oberschlesien aus der Oktober-Ausgabe von „Śląsk“ — 10/2026, Gesamtnummer 373 — Monika Fibics Thema „Język, który pamięta dom“, die Sprache, die das Zuhause erinnert. Der Beitrag beginnt laut Inhaltsverzeichnis auf Seite 16. Schon die Verbindung von Sprache, Erinnerung und Zuhause eröffnet eine Frage nach der Erfahrung dieser Region.

Dies ist die Wahl eines redaktionellen Ausgangspunktes, keine Zusammenfassung der Thesen der Autorin. Neben Fibics Beitrag nennt das veröffentlichte Inhaltsverzeichnis Jolanta Tambors „Liberalizm czy puryzm?“ — Liberalismus oder Purismus? — ab Seite 14. Beide Texte stehen in der Rubrik „Język śląski“, Schlesische Sprache. Ohne die vollständigen Artikel zu kennen, schreiben wir ihnen keine detaillierten Positionen zu. Die folgenden Gedanken sind unser eigener Gesprächsvorschlag, zu dem die Ausgabe anregt.

Die Geschichte Oberschlesiens zeigt, weshalb das Zuhause ein so wichtiger Maßstab für Sprachgeschichte ist. 1922 durchschnitt die deutsch-polnische Grenze eine Region mit längst bestehenden familiären und nachbarschaftlichen Beziehungen. Auf beiden Seiten wurden Deutsch und die örtliche schlesische Sprache gesprochen. Die staatliche Teilung schuf nicht plötzlich zwei vollständig getrennte Sprachwelten. Die vertraute Landschaft des Alltags unterlag fortan unterschiedlichen Institutionen und Erwartungen.

Die heutigen Ortsnamen Katowice, Gliwice und Opole begegnen in den Quellen den Namen Kattowitz, Gleiwitz und Oppeln. Auf Familienfotografien, Postkarten oder Dokumenten können diese Schichten nebeneinanderstehen. Sie lesen zu können verlangt nicht, einen Teil der Vergangenheit auszuwählen und den anderen abzuweisen. Es hilft vielmehr, einen Ort trotz veränderter Schriftsprache wiederzuerkennen. Deshalb verwendet HO historische Ortsnamen: um Kontinuitäten und Veränderungen verständlich zu machen, nicht um einen ausschließlichen Anspruch auf die Region auszudrücken.

Die Sprache zu Hause und die Sprache eines Dokuments müssen nicht dieselbe sein. Ein Registereintrag kann zeigen, wie eine Behörde einen Vornamen schrieb; die Stimme der Großmutter gibt er allein nicht wieder. Ein Schulzeugnis belegt eine institutionelle Ordnung, erzählt aber noch nicht die Geschichte der Gespräche am Küchentisch. Diese Unterscheidung schützt davor, Menschen vorschnell fertige Identitäten zuzuschreiben. Schriftliche Quellen sollten mit Erzählungen, Familienerinnerungen und Zeugnissen des tatsächlichen Sprachgebrauchs verglichen werden. Auch Unsicherheit muss dabei ihren Platz behalten.

Den Titel „Język, który pamięta dom“ können wir deshalb als Frage an uns selbst verstehen: Welche Wörter wandern von einer Generation zur nächsten, welche bleiben nur noch Erinnerung? Erinnern wir allein die Bedeutung oder auch die Situation, den Menschen und das Gefühl? Das ist unsere Lesart des Titels, kein Zitat aus dem Artikel. Ein solches Wort zu bewahren verlangt nicht den Nachweis, es sei „reiner“ als andere. Es kann schlicht bedeuten, die Erfahrung einer bestimmten Familie ernst zu nehmen — einschließlich ihres Wandels und ihrer inneren Vielfalt.

Die Oktober-Ausgabe von „Śląsk“ bietet somit einen Anlass für ein Gespräch über lebendige, im Alltag gebrauchte Erinnerung. Ihr Umschlag zeigt Katharina Przadkas „Pejzaż jesienny“, Herbstlandschaft, von 2026; im Heft wartet unter anderem die Sprachrubrik. Wir wählen das Thema Zuhause, weil sich damit über die Region sprechen lässt, ohne für alle ihre Bewohner zu sprechen. Welches einzelne Wort oder welcher Satz erinnert Euch an zu Hause — und wisst Ihr noch, von wem Ihr ihn zuerst gehört habt?

Quellen:
Górnośląskie Towarzystwo Literackie, „Śląsk” 10/2026 (373), spis treści / Inhaltsverzeichnis
https://slaskgtl.pl/miesiecznik-slask/pazdziernik-2026/
Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”, opis numeru i okładki / Heft- und Umschlagangaben
https://www.slaskwn.com.pl/sklep/slask-pazdziernik-2026-373
Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, „Na granicy”, wydarzenia / Ereignisse
https://muzeum.haus.pl/wystawa/na-granicy-rzecz-o-czasach-miejscach-ludziach/wydarzenia/



Ilustracja / Abbildung: Cała, niekadrowana okładka miesięcznika Śląsk 10/2026 (373), z pracą Kathariny Przadki „Pejzaż jesienny”.
Katharina Przadka — autorka pracy na okładce. Projektant całego układu okładki i autor reprodukcji niepodani.
Październik 2026, nr 10 (373). Dzieło okładkowe: 2026, collage i akryl na płycie, 20 × 20 cm według wydawcy.
Górnośląskie Towarzystwo Literackie; plik reprodukcji ze strony Wydawnictwa Naukowego „Śląsk”.
Źródło / Quelle: https://www.slaskwn.com.pl/sklep/slask-pazdziernik-2026-373
Wykorzystanie za zgodą posiadaną przez HO. / Nutzung mit der HO vorliegenden Genehmigung.

Adres

Gliwice
44-100

Strona internetowa

,

Powiadomienia

Bądź na bieżąco: wyślemy Ci e-mail, gdy Haus Oberschlesien opublikuje nowości i promocje. Twój adres e-mail nie zostanie wykorzystany do żadnego innego celu, a subskrypcję możesz anulować w dowolnym momencie.

Skróty

Udostępnij

Kategoria