24/04/2026
Wykład już dziś u nas o 17.30 na Ogarnej 26! Zapraszamy serdecznie.
UWAGA: może być problem z ilością miejsc siedzących.
24.04.2026 prof. Jacek Friedrich "Nie tylko meble gdańskie. O kulturze wizualnej Gdańska w XIX i na początku XX wieku"
To, co nazywamy bardzo nieprecyzyjnym i bardzo pojemnym terminem „sztuka”: świątynie, grobowce, pałace, posągi, malowidła ścienne i tablicowe, iluminacje książkowe, tapiserie, ubrania, naczynia, meble, a z czasem odbitki fotograficzne, plakaty, banknoty czy znaczki pocztowe i wiele, wiele innych wytworów wizualnych, od tysięcy lat kształtowało wyobrażenia społeczności, w których owa sztuka powstawała. Wraz z nastaniem czasów nowoczesnych zmieniły się sposoby nauczania, wytwarzania i odbierania sztuki, a coraz liczniejsze wytwory wchodziły w różnorodne i często nieoczywiste związki, tworząc złożoną rzeczywistość, którą z kolei zwykliśmy nazywać kulturą wizualną. Równocześnie, wraz z rozwojem nowoczesnych idei i ideologii, w tym również – co dla naszego tematu szczególnie ważne – ideologii nacjonalistycznej, sztuki wizualne, a przynajmniej znaczna ich część, stały się nośnikiem propagandy. Niekiedy ów wymiar był oczywisty, wręcz ostentacyjny, w wielu jednak wypadkach propagandowe czy perswazyjne oddziaływanie sztuki było znacznie subtelniejsze.
Przywołane w tytule wykładu tak zwane meble gdańskie stanowią jeden z takich właśnie subtelniejszych przykładów. Warto tu zadać kilka pytań. Jaki był status owych mebli i ich funkcja, gdy je wytwarzano w gdańskich warsztatach w XVII czy XVIII wieku, a jaki w wieku XIX, gdy zaczęto je kolekcjonować – zarówno po niemieckiej, jak i po polskiej stronie? Dlaczego na przełomie XIX i XX wieku zaczęto tworzyć ich nowoczesne repliki? Czym owe repliki różniły się od swych prototypów? Co zostało z pierwotnego sensu owych mitycznych „mebli gdańskich”, a jakie nowe sensy im nadawano? Bo przecież w ciągu wieku XIX zaczęto je rozumieć inaczej niż dwa stulecia wcześniej. W epoce nowoczesnej, epoce – jak już mówiliśmy – intensyfikującego się nacjonalizmu, dla niemieckich gdańszczan te wspaniałe przedmioty stały się nośnikiem pamięci o wspaniałej kulturze niemieckiego mieszczaństwa w dawnym Gdańsku. Dla Polaków stanowiły z kolei dowód świetności miasta, które przez kilka stuleci było największym i najzamożniejszym miastem Rzeczpospolitej. To dwie odmienne ścieżki pamięci, choć dla obu punktem wyjścia była gdańska szafa czy wspaniałe kręcone schody z gdańskiej sieni.
Ten rodzaj odmiennego, rozbieżnego, często wprost konfliktowego widzenia dawnej gdańskiej kultury nie dotyczył przecież wyłącznie mebli gdańskich. Przeciwnie – właściwie każdy wytwór sztuki dawnej mógł się stać przedmiotem kontrowersji. Tym bardziej w owe spory wciągane były dzieła nowo powstające. Podczas wykładu spróbujemy się przyjrzeć temu, w jaki sposób dzieła sztuki, czy mówiąc szerzej: wytwory wizualne – zarówno nowe, jak i te dawniejsze, poddawane teraz stosownej interpretacji – współuczestniczyły w kształtowaniu się nowoczesnej wizji Gdańska (zarówno po niemieckiej, jak i polskiej stronie ideologicznego sporu) w okresie pomiędzy rozbiorami Polski a końcem I wojny światowej, a więc w czasach, gdy interesujący nas konflikt obrazowy dopiero zaczynał się zarysowywać. Z potężną siłą wybuchnie on w następnej epoce w dziejach Gdańska, a więc w czasach Wolnego Miasta. To już jednak nieco inna historia.
Prof. Jacek Friedrich – historyk sztuki, muzealnik. Od 1990 pracownik Zakładu Historii Sztuki (następnie Katedry Historii Sztuki i Instytutu Historii Sztuki) Uniwersytetu Gdańskiego. Od 2000, na podstawie rozprawy Problemy odbudowy gdańskiego Głównego Miasta w latach 1945–1956. Studium z dziejów mentalności społecznej, doktor w zakresie historii. Od 2019 doktor habilitowany i profesor uczelniany UG. Jednocześnie w latach 1990–2010 wykładowca historii sztuki w Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku, w 2013–2020 dyrektor Muzeum Miasta Gdyni, 2020–2024 dyrektor Muzeum Narodowego w Gdańsku.
Autor monografii Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII wieku (Gdańsk 1995, 1997), Neue Stadt in altem Gewand. Der Wiederaufbau von Danzig 1945-1960 (Nowe miasto w starej szacie. Odbudowa Gdańska 1945–1960; Köln-Weimar-Wien 2010; wydanie polskie: Odbudowa Głównego Miasta w Gdańsku w latach 1945-1960 (Gdańsk 2015), Walka obrazów. Przedstawienia wobec idei w Wolnym Mieście Gdańsku (Gdańsk 2018, nagroda główna ACADEMIA 2018 w ogólnopolskim konkursie na najlepszą książkę akademicką i naukową); książek o Gdańsku dla dzieci Gdańsk dla młodych podróżników (Gdańsk 2005), Srebrna łyżeczka (Gdańsk 2007), Z Brugii do Gdańska. Sąd Ostateczny Hansa Memlinga (Gdańsk 2017).
Autor i współautor wystaw, m.in. Niechciane dziedzictwo. Różne oblicza architektury nowoczesnej w Gdańsku i Sopocie w Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia w Gdańsku, Gdańsk 2005), Narodziny miasta. Gdyński modernizm w dwudziestoleciu międzywojennym (Muzeum Miasta Gdyni, Gdynia 2014), Gdynia, dzieło otwarte (Muzeum Miasta Gdyni, Gdynia 2017) i in.
Od 2011 współredaktor rocznika naukowego Instytutu Historii Sztuki UG „Porta Aurea”. Członek Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, Stowarzyszenia Historyków Sztuki (w latach 1997–2002 prezes oddziału gdańskiego), Grupy Roboczej Polskich i Niemieckich Historyków Sztuki, Polskiego Komitetu Narodowego ICOMOS (Międzynarodowa Rada Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych), członek Wojewódzkiej Rady Ochrony Zabytków przy Pomorskim Wojewódzkim Konserwatorze Zabytków w Gdańsku (w latach 2008–2011 jako jej przewodniczący). Członek (od 2018) Rady Muzeum II Wojny Światowej (zastępca przewodniczącego Rady), Rady Muzeum Stutthof w Sztutowie, Rady Kultury Gdańskiej (od 2009), Rady Programowej ds. Oddziału Głównego Muzeum Gdańska, Rady Programowej Narodowego Instytutu Dziedzictwa, Komitetu Nauk o Sztuce PAN (jako członek-specjalista); Rady Muzeum Sztuki w Łodzi, Rady Muzeum Narodowego w Gdańsku, Rady Muzeum Miasta Gdyni, Zespołu Doradców ds. wystawy głównej w Muzeum Stutthof w Sztutowie, Wojewódzkiej Komisji Urbanistyczno-Architektonicznej dla województwa pomorskiego, Rady Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Gdańska, Rady Programowej ds. rewaloryzacji ul. Długiej i Długiego Targu w Gdańsku, Rady Programowej Kongresu Kultury dla Dzieci. Od grudnia 2020 członek Rady Uczelni Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku.
Odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi (2008; za udział w ratowaniu zabytków podczas pożaru kościoła św. Katarzyny 22 VI 2006). Otrzymał Pomorską Nagrodę Muzealną (2015) za wystawę Narodziny Miasta. Gdyński modernizm w dwudziestoleciu międzywojennym. Wyróżniony Nagrodą Miasta Gdańska w Dziedzinie Kultury „Splendor Gedanensis” (2016) i Medalem 100-lecia Towarzystwa Przyjaciół Nauki i Sztuki w Gdańsku, Gdańskiego Towarzystwa Naukowego i Gdańskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuki (2022).
