30/08/2026
وڈی عمر انسان دے عقل مند ہون دی ضمانت نہیں
وڈی عمر انسان دے عقل مند ہون دی ضمانت نہیں
کئی وار انسان عمر وچ بہت وڈا ہو جاندا اے، پر سوچ، ظرف، برداشت تے اخلاق وچ اوہ چھوٹا ای رہ جاندا اے۔
29 اگست 2026ء نوں بابا بلھے شاہ دے سالانہ عرس دے موقع اُتے قصور دی اک پرانی تے وڈی ادبی تنظیم دیاں تنظیمی سرگرمیاں دے سلسلے وچ اک پنجابی کانفرنس منعقد کیتی گئی، جس وچ میں وی قدر دان ادبی کونسل پاکستان دے جنرل سیکرٹری جناب منظور شاہد ہوراں دے نال پروگرام دی دعوت ملن تے شرکت کیتی ۔
ایہہ دعوت میزبان تنظیم دے جنرل سیکرٹری صاحب ولوں دِتی گئی سی، تے اسی دعوت نوں عزت دِتی، وقت کڈھیا تے پروگرام وچ شرکت لئی پہنچے۔
ساڈا مقصد کسی اُتے تنقید کرنا، کسی دی محفل وچ کیڑے کڈھنا یا کسی دے انتظامات اُتے اعتراض کرنا نہیں سی۔ اسی تاں ادب نال جڑیاں محفلاں تے ایہناں محفلاں نوںسجاون والیاں نوں ہمیشہ عزت دی نگاہ نال ویکھدے آں، کیونکہ ساڈے نزدیک ادبی سرگرمیاں دا فروغ ہر ادیب، شاعر تے تنظیم دی مشترکہ ذمہ داری اے۔
پر جدویں اسی پروگرام وچ پہنچے، تاں انتظامات دی صورتحال ویکھ کے واقعی افسوس ہویا۔
جس جگہ کانفرنس رکھی گئی سی، اوتھے اک چھوٹا جیہا کمرہ سی، جس وچ بمشکل پندرہ ویہہ بندیاں لئی جگہ بن رہی سی۔ کرسیاں وی تقریباً اینیاں ہی لائیاں گئیاں سن۔ باقی جڑے مہمان آئے، اوہناں وچوں کئی لوکاں نوں پوری کانفرنس دوران کھڑے ہو کے پروگرام سننا پیا۔
کجھ مہمان ایسے وی سن جو پچھلے سال دے انتظامات تے سلوک توں نالاں ہو کے اس وار آئے ہی نہیں۔
پر جڑے لوگ پہلی واری آئے سن، اوہناں وچوں وی کئی معزز ادیب تے شاعر پوری محفل دوران کھڑے رہن اُتے مجبور رہے۔
اسی فیر وی خاموش رہے۔
اسی نہ کوئی اعتراض کیتا، نہ انتظامیہ نوں شرمندہ کیتا، نہ محفل وچ بیٹھ کے کسی نوں آکھیا کہ انتظامات خراب نیں۔
کیونکہ ساڈا خیال سی کہ پروگرام ہو رہیا اے، لوگ دور دور توں آئے نیں، سو محفل دی عزت رکھنی چاہیدی اے۔
ہور وی افسوس دی گل ایہہ سی کہ فیصل آباد، ، گوجرانوالہ تے ہور شہراں توں ادیب، شاعر تے دانشور بلائے گئے سن۔
جڑے لوک اپنے وقت، سفر تے اخراجات برداشت کرکے اینی دور توں آئے، اوہناں نوں اپنے خیالات دا اظہار کرن لئی مناسب وقت وی نہ دِتا گیا۔
کئی مہماناں نوں صرف پنج پنج منٹ دِتے گئے۔
ایہہ ساریاں گلاں اسی ویکھ رہے ساں، پر اسی سوچیا کہ چلو، ہر پروگرام وچ کمی بیشی ہوندی اے، اسی مہمان آں، ساڈا کم تنقید کرنا نہیں۔
پر اصل امتحان تاں پروگرام ختم ہون توں بعد شروع ہویا۔
---
گل پروگرام دی نہیں، رویے دی اے
پروگرام ختم ہویا تاں اسی میزبان تنظیم دے سرپرست اعلٰی صاحب دے کول کھڑے ساں۔
اونہاں نال ساڈی پہلے وی ملاقاتاں تے ادبی تعلقات رہے نیں۔
اسی اوہناں نوں **21 ستمبر 2025ء** نوں قدر دان ادبی کونسل پاکستان دے پہلے تعارفی اجلاس وچ شرکت دی دعوت وی دِتی سی۔
اوہناں نے ساڈی دعوت قبول کیتی سی، پر پروگرام والے دن اوہ شرکت نہ کر سکے۔
اوہناں ولوں ایہہ وضاحت دِتی گئی سی کہ اوہ ایمرجنسی کم دی وجہ نال لاہور چلے گئے سن تے موبائل قصور وچ رہ گیا سی۔
بہرحال، اوہ اک وکھری گل اے۔
اج جدوں ملاقات ہوئی تاں منظور شاہد صاحب نے ڈاکٹر صاحب نال گل کردیاں ہنسی مذاق وچ آکھیا:
"تسی بڑے مصروف بندے او۔"
ڈاکٹر صاحب نے جواب دِتا:
"تسی چنگی شاعری کر رہے او۔"
منظور شاہد صاحب نے ادب نال آکھیا:
"تہاڈے سائے تھلے ایہہ سیکھ رہے آں۔"
میں وی اوتھے موجود سی تے میں وی مزاحاً اک عام جیہی گل آکھ دِتی:
"ایناں دا سایہ وی کدھرے میسر نہیں ہوندا، جتھے لوڑ ہووے اوتھے ایہہ نظر نہیں آؤندے۔"
ایہہ اک عام جیہی گل سی۔
نہ اسی کسی دی محفل دی تنقید کر رہے ساں۔
نہ اسی انتظامات بارے کوئی گل کر رہے ساں۔
نہ اسی کسی دی توہین کیتی۔
نہ اسی کسی دے خلاف کوئی شکایت کر رہے ساں۔
بلکہ گل صرف آپس دے تعلق، ملاقات تے ادبی سرگرمیاں بارے ہو رہی سی۔
ڈاکٹر صاحب نے وی میری گل نوں سمجھیا تے آکھیا:
"ایسی گل نہیں، میں تہاڈی گل سمجھدا واں تے قدر دان دی قدر کردا واں۔ کچھ مجبوریاں سن۔"
میرے خیال وچ گل اوتھے ہی ختم ہو گئی سی۔
پر شاید میزبان تنظیم دے صدر ڈاکٹر ریاض انجم صاحب نوں ایہہ محسوس ہویا کہ اسی انہاں دے پروگرام اُتے تنقید کر رہے آں۔
تے اوہناں نے ڈاکٹر صاحب(اپنی تنظیم دے سر پرست) نوں مخاطب کرکے اک ایسی گل کہہ دِتی، جس نے ساڈے لئی پوری محفل دا مزاج ہی بدل دِتا۔
اوہناں آکھیا:
"چھڈو جی ایناں دیاں گلاں تے۔ تسی کھانا کھاؤ۔ کچھ لوکاں دا شیوہ ہی تنقید کرنا تے کیڑے کڈھنا ہوندا اے۔ اللہ ولوں ایناں نوں ایہہ کم دِتا اے۔ ایناں دا ایہو کم اے۔ کوئی چنگی گل، کوئی مثبت گل کر ہی نہیں سکدے۔"
---
اے گل سدھی تِیر وانگر دل تے لگی
میں سچ آکھاں، مینوں ایہہ گل بہت زیادہ تکلیف دِتی۔
اس لئی نہیں کہ کسی نے میری تنقید کیتی۔
تنقید توں مینوں کوئی مسئلہ نہیں۔
میں سمجھدا آں کہ جڑا بندہ سماج وچ کم کردا اے، اوہنوں تنقید سنن دا حوصلہ وی رکھنا چاہیدا اے۔
پر بنا تنقید دے، بنا شکایت دے، بنا کسی اعتراض دے، اک مہمان نوں محفل وچ بیٹھے بیٹھے "تنقید کرن والا" قرار دینا، اوہ وی میزبان دی طرفوں، ایہہ گل ضرور تکلیف دہ اے۔
اسی تاں پروگرام دے دوران انتظامات دی حالت اُتے وی کوئی گل نہیں کیتی۔
اسی دوروں آئے ہوئے مہماناں دے کھڑے رہن اُتے وی کوئی اعتراض نہیں کیتا۔
اسی مقررین نوں پنج پنج منٹ ملن اُتے وی کوئی سوال نہیں چکیا۔
اسی کسی انتظامی کمی نوں محفل وچ موضوع نہیں بنایا۔
پھر ساڈے بارے ایہہ فیصلہ کس بنیاد اُتے کر لیا گیا کہ:
"کچھ لوکاں دا شیوہ ہی تنقید کرنا اے"؟
---
عزت صرف وڈی عمر نال نہیں آؤندی
میرے نزدیک اصل مسئلہ ایہہ نہیں کہ کسے دی عمر کنی اے۔
اصل مسئلہ ایہہ اے کہ اوہ بندہ عمر دے نال سکھیا کنا اے؟
عمر وڈی ہو سکدی اے۔
عہدہ وڈا ہو سکدا اے۔
ادبی مقام وڈا ہو سکدا اے۔
لوکاں وچ عزت وی ہو سکدی اے۔
پر جے بندہ اک مہمان دی گل نوں سمجھن توں پہلے اوہنوں نیواں دکھاؤن لگ پئے، تاں پھر سوال عمر اُتے نہیں، تربیت اُتے اٹھدا اے۔
بلھے شاہ دی دھرتی اُتے بیٹھ کے ادب دیاں گلاں کرنیاں آسان نیں۔
بلھے شاہ دے ناں اُتے کانفرنس کر لینا وی آسان اے۔
پر بلھے شاہ دے پیغام نوں اپنے رویے وچ لے کے آنا اوکھا اے۔
بلھے شاہ نے انسان نوں انسان سمجھیا۔
محبت، عاجزی، برداشت تے انسانیت دی گل کیتی۔
اس لئی جے اسی بلھے شاہ دے ناں اُتے اکٹھے ہوندے آں، تاں ساڈے کولوں سب توں پہلے **اخلاق تے ظرف** دی امید کیتی جانی چاہیدی اے۔
---
اسی کھانا کیوں نہیں کھادا؟
پروگرام توں بعد ساڈے لئی کھانا لگیا ہویا سی۔
ڈاکٹر ریاض انجم صاحب نے وی آکھیا کہ:
"کھانا کھاؤ۔"
میں عرض کیتا:
"جی، کھانا اسی نہیں کھاواں گے۔"
کیونکہ میرے نزدیک مسئلہ کھانے دا نہیں سی۔
مسئلہ عزتِ نفس دا سی۔
میں ڈاکٹر صاحب نوں اوتھے ہی آکھیا:
"تسی ساڈی جڑی عزت افزائی کیتی اے، ساڈے نوں گھر بلا کے جیہڑا سلوک کیتا اے، اسی اوہ نہیں بھلّاں گے۔"
تے میں فیصلہ کیتا کہ ایس حالت وچ کھانا کھانا میرے ضمیر نوں گوارا نہیں۔
اسی نہ شور کیتا۔
نہ کوئی بدتمیزی کیتی۔
نہ محفل خراب کیتی۔
نہ کسی نال لڑائی کیتی۔
بس خاموشی نال واپس آ گئے۔
کیونکہ کئی وار بندے کول سب توں وڈا جواب ایہہ ہوندا اے کہ اوہ اوتھوں خاموشی نال نکل آوے جتھے اوہدی عزت نوں عزت نہ سمجھیا جا رہیا ہووے۔
---
آخر وچ اک گل
میں ایہہ تحریر کسی نوں ذلیل کرن لئی نہیں لکھ رہیا۔
نہ مینوں کسی دی ذات نال دشمنی اے۔
نہ مینوں کسے دے عہدے توں کوئی مسئلہ اے۔
نہ مینوں تنقید توں ڈر لگدا اے۔
پر ادب دے ناں اُتے ہون والی محفل وچ ادب نوں سب توں پہلے رویے وچ نظر آنا چاہیدا اے۔
جے کوئی مہمان ساڈے کول آوے، چاہے اوہ ساڈے نال متفق ہووے یا نہ ہووے، ساڈی تعریف کرے یا ساڈی خامی دسّے،
اوہ مہمان اے تے اوہدی عزت ساڈی ذمہ داری اے۔
تنقید نوں برداشت کرنا وی ادب اے۔
اختلاف نوں برداشت کرنا وی ادب اے۔
مذاق نوں مذاق سمجھ لینا وی ظرف اے۔
تے جے ہر گل وچ اپنی توہین لبھن لگ پئیے، تاں پھر مسئلہ گل کرن والے دا نہیں،
گل نوں سمجھّن والے دی برداشت دا ہوندا اے۔
اس لئی اج دی رات میں صرف ایہہ سوچ رہیا واں:
وڈی عمر واقعی انسان دے عقل مند ہون دی ضمانت نہیں۔
کجھ لوک عمر وچ بہت وڈے ہو جاندے نیں،
پر سوچ وچ چھوٹے رہ جاندے نیں۔
کجھ لوک عہدیاں وچ بہت اوتے چلے جاندے نیں،
پر ظرف وچ اوتھے دے اوتھے رہ جاندے نیں۔
تے کجھ لوک ادب دیاں کتاباں بہت پڑھ لیندے نیں،
پر
ادب نال پیش آنا نہیں سکھ سکدے۔
عمر سالاں نال ودھدی اے،
عقل تجربے نال،
تے عزت کردار نال۔
تے یاد رکھو:
"وڈی عمر دا ہونا فخر ہو سکدا اے،
پر وڈا ظرف رکھنا اصل کمال اے۔"
— جے کسے نوں بُرا لگیا ہووے تے معذرت
