26/09/2026
๐๐ฎ๐ต๐ฎ. ๐๐ผ๐ฟ๐ฎ๐ฝ๐๐๐ผ๐ป. ๐๐ฎ๐๐ฎ๐ต๐ถ๐บ๐ถ๐ธ๐ฎ๐ป. ๐๐ฎ๐ป๐ด๐ด๐ฎ๐ป๐ด ๐๐ฎ๐ถ๐น๐ฎ๐ป?
Limampu't apat na taon na ang nakalilipas mula nang idineklara ang Batas Militar noong 1972, isang panahong kilala sa sistematikong pananakop ng estado sa boses ng sambayanan, sa mga sapilitang pagkawala, at sa katiwaliang nagpayaman lamang sa iilan habang dumaranas ng matinding kahirapan ang nakararami. Gayunpaman, habang matagal na mula noong lumipas ang Batas Militar, ang takot at mga gawi nito ay patuloy pa rin na nananaig sa ating lipunan. Hangga't patuloy na may panunupil, hangga't ang karapatan ng mga mamamayan ay pilit na nakapiring sa mata ng mga namamahala, ang estado ay mananatiling huwad at manhid. Hindi na dapat maging paalala lamang ng nakaraan ang paggunita sa Batas Militar kundi ituring bilang isang panganganinag ng madilim na lente sa ating kasalukuyang lipunan.
Noong Agosto 31, nagkaisa ang mga mamamayan at kabataang Bulakenyo sa "Kilos Bulacan" Indignation Rally, kung saan mahigit 20 grupo mula sa iba't ibang sektor ang nagmartsa mula sa Motorlandia hanggang Malolos Capitol upang igiit ang agarang pagwawakas sa matagal nang pagbaha, korapsyon, at mapaminsalang reklamasyon sa lalawigan. Tatlong linggo na ang nagdaan mula nang matapos ang unang martsa, ngunit hindi ito natapos doon โ patuloy na dumadagundong ang mga kilos-protesta hanggang ngayon, buhay ang panawagan, at lalong lumalakas ang tinig ng mga Bulakenyong pinagsasawaan na sa parehong kuwento ng kapabayaan at pagtatakip-silim. Bagama't taon-taon nang dumarating ang Southwest Monsoon o Habagat sa bansa mula Mayo hanggang Oktubre, hindi ito dapat maging dahilan upang ituring na normal ang mga kalsadang nilulunod, mga tahanang pinapasok ng tubig, at mga komunidad na paulit-ulit na iniiwan sa peligro.
Bilang samahan ng mga Bulakenyong Iskolar ng Bayan, mariing pinupuna ng UP LAKAN Diliman ang paulit-ulit na pagbaha sa lalawigan bilang produkto ng sistematikong kapabayaan at katiwalian โ isang gawi na hindi bago, kundi patuloy na pinapatawad ng mga nasa poder mula noon hanggang ngayon. Naninindigan kaming ang tunay na sukatan ng mabisang pamamahala ay hindi ang laki ng badyet na inilalaan, kundi ang kakayahang maiwasan ang parehong trahedyang taon-taong nararanasan ng mga komunidad.
Nitong Agosto 20, 2026, muli tayong nasaksihan ng kalubhaang ito nang idineklara ang buong Bulacan sa ilalim ng state of calamity. Mahigit 11,000 residente ang napilitang lumikas, at umabot sa 116 barangay ang nanatiling lubog sa baha โ pinakamatindi ang Calumpit, Malolos, at lalo't higit ang Hagonoy, kung saan ang iba't ibang sulok sa lungsod ay nagpapang-abot na ng dibdib hanggang ulo ang lebel ng baha. Hindi na bago sa karanasan ng mga lokal na naninirahan ang balitang ito, sapagkat ito ay kondisyon na taunan nang kanilang itinitiis. Ngunit sa katagalan ng panahon ay bakit tila patuloy pa rin ang pag-iral ng naturang sistema, at pinamumukhang wala nang kalunos-lunos na katumbas?
Lalo pang nagpapatingkad sa sakit ang mga ulat hinggil sa flood control corruption. Sa loob ng apat na taon, umaabot sa โฑ41 bilyon ang naging kabuuang inilaang badyet para sa flood control projects sa Bulacan โ ngunit sa kabila nito, patuloy pa ring nalulunod ang lalawigan. Saan napunta ang โฑ41 bilyon, at bakit lubog pa rin sa baha ang Bulacan? Ayon mismo sa DPWH Bulacan First District Engineering Office, halos 200 sa 603 na proyekto nito ang nananatiling nakabinbin o natigil dahil sa patuloy na imbestigasyon sa eskandalong sumabog noong nakaraang taon. Saklaw nito ang mismong mga bayang pinaka-apektado ngayon: Hagonoy, Calumpit, Malolos, Paombong, Bulakan, Pulilan, Guiguinto, Balagtas, Bocaue, at Pandi. Ang panawagan natin ay simple lang: kung may pondong inilaan, dapat malinaw kung saan ito napupunta. Kung may proyektong ipinagawa, dapat malinaw kung saan ito isinasagawa. Kung may pondong nawala o napunta sa proyektong hindi naman napapakinabangan, dapat may managot.
Lalo't higit na nakababahala ang kabalintunaang ipinakita ng mismong mga nasa puwesto sa kanilang kamangmangan sa kabila ng mga pasakit na nagdaan. Nang tanungin si Gob. Daniel Fernando hinggil sa mahigit P41 bilyong flood control projects sa lalawigan, ang isinagot niya ay "wala akong alam." Anong bisa pa ba ng ating pamahalaang panlalawigan kung pati ang pera ng taumbayan ay hindi pinangangalagaan? Hindi na dapat pang ikagulat na ganito ang nagiging reaksyon ng taumbayan kung tayo ay harap-harapan nang niloloko. Marapat lamang na higit pa nating igiit ang pananagutan at pagbayarin ang mga sangkot.
Hindi rin maikakait ang lumalalim na hinagpis ng mga mangingisda at magsasaka sa baybaying-dagat ng Bulakan, Bulacan, kung saan patuloy na kumakalat ang malawakang reklamasyon para sa New Manila International Airport. Isang proyektong nagkakahalaga ng daan-daang bilyong piso na pinagmumulan ng takot at pangambang pagkawasak para sa mahigit isang libong pamilyang umaasa sa dagat para sa kanilang kabuhayan. Tinatanggihan man ng kumpanyang responsable ang bawat alegasyong iniuugnay dito sa lumalalang pagbaha, hindi maikakait na ang sarili nilang environmental assessment ay kinikilalang tunay na magiging banta ang proyekto sa pagtaas ng upstream flooding kapag hindi ito sapat na napaghandaan. Kung ang kaunlarang ipinangangako ay nangangahulugan ng pagsasakripisyo sa buhay-buhay ng mga mangingisda, sa lupang pinagmulan nila ng kabuhayan, at sa kaligtasang dapat sanang tinitiyak ng mismong estado, hindi na ito kaunlaran kundi ay isang uri ng karahasang napapalamutian ng magagandang mga pangakong umaanib lamang para sa kapakinabangan ng iilan.
Ngunit ang katiwalian at kapabayaan ng estado ay hindi lamang tumutukoy sa pera at proyekto; ito rin ay tumutukoy sa mga buhay na winawalang-halaga sa ngalan ng katahimikan. Tatlong taon na ang lumipas mula nang sapilitang dukutin ang kapwa nating Bulakenyo na si Gene Roz Jamil "Bazoo" De Jesus at Dexter Capuyan noong Abril 28, 2023 sa Taytay, Rizal, na hanggang ngayon ay wala pa ring nalulutas. Noong Agosto 2025, opisyal nang kinilala ng Court of Appeals sina Bazoo at Dexter bilang mga biktima ng desaparecidos sa pamamagitan ng pag-isyu ng writ of amparo. Naninindigan ang buong samahan na ang katarungan para kay Bazoo at sa lahat na naging biktima ng pamamasista ay hindi maaaring maging buo at ganap hanggang hindi isinasagawa ang buong pananagutan ng Estado. Ang kawalan ng pananagutan ay hindi lamang patunay na hindi pa rin nananaig ang hustisya para sa mga nabiktima โ ito mismo ang patotoo na kahit limampu't apat na taon na ang lumipas, hindi pa rin nawawala ang mga taktika ng Batas Militar na nagpapanatili sa estado bilang huwad at manhid sa harap ng sigaw ng katarungan.
Tatlong linggo na ang nagdaan magmula nang matapos ang indignation rally, at ang panawagan namin ay lalo lamang umaalsa. Bilang mga Bulakenyong Iskolar ng Bayan, naninindigan kaming may karapatan ang bawat Bulakenyo sa maayos at pangmatagalang solusyon sa problemang dekada nang kinahaharap โ maging ito man ay tubig na bumabaha sa kanilang mga tahanan, o katahimikan at panunupil na binabalot ang kapalaran ng kanilang mga kababayan. Walang sinuman ang marapat na masanay na lang sa ganitong uri ng sistemang itinuturing na natural na lamang ang panggigipit at pagsalalay sa buhay ng tao.
Karapatan ng bawat Bulakenyo ang isang pamahalaang tunay na naglilingkod, hindi nagpapabaya, at hindi nagtatampisaw sa kanilang paghihirap. Kaya naman kami'y nananawagan: Panagutin ang lahat ng sangkot sa eskandalo ng flood control โ mga kontraktor, opisyal ng DPWH, at mambabatas na sangkot sa insersyon at kickback. Isulong ang agarang paglutas sa kaso nina Bazoo De Jesus, Dexter Capuyan, gayundin sa lahat ng iba pang desaparecidos na naparawal sa kasaysayan ng ating bansa. Ang bawat nawawalang Bulakenyo ay paalala sa atin na ang ating mga komunidad ay hindi maaaring ihiwalay sa karahasang pampolitika na sapilitang nagtutulak ng masalimuot at karumal-dumal na uri ng katahimikan bilang panunupil sa pagtatanggol ng ating karapatang pantao. Kalampagin ang DPWH, ang Provincial Government of Bulacan, at ang San Miguel Corporation upang makinig at dumaan sa malinaw na konsultasyon alang-alang sa mga komunidad na nakasalalay. Singilin ang Estado ng hustisya, katarungan, at pananagutan na hindi lamang masusukat sa mga agarang ayuda, kundi pagsusulong ng mga polisiyang tunay na umiintindi sa danas ng bawat Bulakenyo.
Hindi kami titigil hangga't hindi natutugunan ang ugat ng problema. Kilos Bulacan, kilos sambayanan. Never again, never forget.
Panulat nina: Lloyd Rovic Santos at Ails Macabbabad
