27/11/2025
राजथारू धिमाल बंशावली :
सामाजिक संरचना,
ऐतिहासिक निरन्तरता र सांस्कृतिक रूपान्तरण
शैक्षिक जर्नल लेख
अनुसन्धानकर्ता: मोहन कुमार धिमाल, राजथारू
दमक नगर पालिका वडा न -९, झापा सानाे अर्नाखाडी
Email: [email protected]
(वि.सं. २०५८–२०८१)
सारांश (Abstract)
यो अध्ययन “राजथारू धिमाल बंशावली” को पहिलो संस्करण (२०५८) र दोस्रो संस्करण (२०८०) मा आधारित भई धिमाल समुदायको ऐतिहासिक, सामाजिक, जनसांख्यिक तथा सांस्कृतिक संरचनाको विश्लेषण गर्दछ। कुल २८० घरधुरी र १३५३ जनसंख्या सहित पूर्वी नेपालको विभिन्न नगरपालिका र भारतका सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा बसोबास गर्ने राजथारू धिमाल समुदायको सामाजिक रूपान्तरण, तीन पुस्ताको नेतृत्व योगदान, संस्थागत संरचना (राजथारू धिमाल गाेत्या जागरण समाज, नेपाल), तथा समुदायभित्रको आधुनिक पहिचान निर्माणलाई यस अध्ययनले विश्लेषण गरेको छ। यस जर्नलले विशेष गरेर अग्रजदेखि तेस्रो पुस्तासम्मको वंशगत निरन्तरता, बसाइँसराइ, शिक्षा, भाषा, र सांस्कृतिक संरचनामा आएको परिवर्तनलाई ऐतिहासिक–समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट अध्ययन गर्दछ।
---
कुञ्जी शब्द (Keywords)
धिमाल जातिकाे एक बंशकाे एक हाँगा, राजथारू धिमाल बंशावली, सांस्कृतिक पहिचान, समाजशास्त्रीय अध्ययन, जनसांख्यिकी, ऐतिहासिक अभिलेख, तेस्रो पुस्ता ।
---
१. परिचय (Introduction)
बंशावली अध्ययन कुनै पनि समुदायको ऐतिहासिक वंश, सामाजिक संरचना, जनसांख्यिक तथ्य, तथा सांस्कृतिक पुनर्निर्माणको आधारभूत स्रोत हो। राजथारू धिमाल बंशावली (२०५८–२०८१) पूर्वी नेपालको धिमाल समुदायमा आधारित एक महत्त्वपूर्ण अभिलेख हो, जसले समुदायको तीन पुस्तासम्मको वंशगत निरन्तरता, सामाजिक गतिशीलता, र सांस्कृतिक चहलपहलको विस्तृत चित्र प्रस्तुत गर्दछ।
राजथारू धिमाल गाेत्या जागरण समाज नेपालको दर्ता नं. ४२५७/०८०/१४, पान नं. ६२०७११०९८ मार्फत बंशावलीलाई संस्थागत रूपमा संरक्षित गरिएको छ। बंशावलीका लेखक तथा अनुसन्धानकर्ता मोहन कुमार राजथारू धिमालले २०५८–२०८१ सम्म निरन्तर अनुसन्धान गर्दै समुदायको मौखिक इतिहास, सामाजिक संरचना, र वंशगत अभिलेख उजागर गरेका छन्।
---
२. पृष्ठभूमि (Background)
धिमाल समुदाय पूर्वी तराईको प्राचीन आदिवासी समूह हो, जसको बासस्थान प्रारम्भमा झापा–मोरङ केन्द्रित देखिन्छ। बंशावली अभिलेखमा उल्लेखित प्रमुख बसोबास क्षेत्रहरू—दमक, उर्लाबारी, बेलबारी, सुन्दरहरैचा, पथरी, कानेपोखरी, अर्जुनधारा, बिर्तामोड, मेचिनगर साथै इलाम, काठमाडौं, भक्तपुर, र भारतका दार्जिलिङ, सिक्किम, हरियाणा, पन्जाब र लुधियाना—समुदायको स्थानान्तरण र आर्थिक–सामाजिक विस्तारको प्रतीक हुन्।
समुदायको कुल जनसंख्या १३५३ (महिला ६५७, पुरुष ६९५) रहेको तथ्याङ्कले उच्च सामाजिक एकता, परिवारिक संरचना, र समुदायगत आत्मा पहिचानलाई पुष्टि गर्दछ।
---
३. साहित्य समीक्षा (Literature Review)
नेपालमा बंशावली अध्ययनका केही प्रारम्भिक कृतिहरू मुख्यतः राजवंश, जातीय समुदाय तथा कुटुम्ब संरचनामा केन्द्रित रहे पनि आदिवासी जनजाति समुदायमा व्यवस्थित बंशावली लेखन दुर्लभ छ। यस दृष्टिले राजथारू धिमाल बंशावली एक मौलिक योगदान हो।
धिमाल समुदाय सम्बन्धी साहित्य–
गौतम एवं अधिकारी (२०७१) ले धिमालको भाषा–संस्कृति र कृषि–आधारित जीवनशैलीलाई प्राथमिक विशेषता मानेका छन्।
ICSN (Indigenous Commission) रिपोर्ट (२०७५) ले धिमाल समुदायको पहिचान संरक्षण, भूमि–अधिकार, र सांस्कृतिक चुनौतीहरूलाई उल्लेख गरेको छ।
तर वंशगत अभिलेख, तीन पुस्ताको नेतृत्व योगदान, समुदायगत जनगणना, बसोबास संरचना तथा संस्थागत विकासमा केन्द्रित सामग्री दुर्लभ भेटिन्छ। यही खाडल पूर्ति गर्न राजथारू धिमाल बंशावली अध्ययनले महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
---
४. अध्ययन विधि (Methodology)
यो जर्नल अध्ययन—
प्राथमिक स्रोत : राजथारू धिमाल बंशावली (२०५८ र २०८१)
द्वितीयक स्रोत : मौखिक इतिहास, समुदायका अग्रजको अन्तर्वार्ता, संस्थागत अभिलेख
वर्णनात्मक (Descriptive) अनुसन्धान
ऐतिहासिक र समाजशास्त्रीय विश्लेषण
विधि मुख्यतः गुणात्मक (Qualitative) रहेको छ, जसले वंश, योगदानकर्ताहरू तथा सामाजिक रूपान्तरणका सूचकहरूको विश्लेषण गर्दछ।
---
५. वंशगत संरचना (Genealogical Structure Analysis)
५.१ अग्रज ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूको योगदान
समुदायको नेतृत्व, सामाजिक एकता र पहिचान संरक्षणमा अग्रजहरूको भूमिकाले आधारस्तम्भको काम गरेको छ।
स्व. पाल्टु धामी
स्व. ढालाे & स्व. डाठूल धामी
स्व. कामुरसिं धामी
स्व . अर्जुन धामी
स्व. ईन्द्र धामी, स्व. दुर्गा धामी, स्व. सेङकाई धामी
स्व. माेहन धामी,
स्व. बातरसिह धामी, स्व. पाेक्ला धामी
स्व . पुड्के धामी, प्रण धामी, खड्के धामी, पञ्च धामी
===============================
स्व. मुगुलाल धिमाल (१९६३–२०६८)
स्व. चौकिलाल धिमाल (१९८२–२०७७)
स्व. खड्ग बहादुर धिमाल (२००१–२०६७)
स्व. जयकर्ण धिमाल (२००३–२०८१)
======================
स्व. काशीराम धिमाल, झारसाँदी
स्व. जाेग बहादुर धिमाल, अामबारी
स्व. शिवकर्ण धिमाल, पथरीशनिश्वरे
स्व. पन्चलाल धिमाल, किर्तिपुर
स्व. अमित धिमाल, अामबारी
स्व. खगेन्द्र धिमाल, बेलबारी
चेजा धिमाल, माटिगाँउ
==========
कर्ण बहादुर धिमाल, कमल गाउँ पालिका ।
टंक बहादुर धिमाल, ईलाम
कन्टुलाल धिमाल, दमक -१०, नलबारी
चक बहादुर धिमाल, मेचिनगर पालिका, अायाबारी
अन्नलाल धिमाल, मेचिनगर पालिका, अायाबारी
दिल बहादुर धिमाल, कानेपाेखरी
तारा धिमाल, सालबारी
भक्तराम धिमाल, किर्तिपुर
टेकबहादुर धिमाल, बाह्राेघरे
गजेन्द्र धिमाल, ताराबारी
बनेराज धिमाल, ताराबारी
कनकलाल धिमाल, ताराबारी
===============
यी व्यक्तिहरूले—
सामुदायिक निर्णय
भूमिसम्बन्धी सचेतना
सांस्कृतिक परम्पराको संरक्षण
बंशावली पुस्तकको प्रारम्भिक अवधारणा
जस्ता क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।
---
५.२ दोस्रो पुस्ताको नेतृत्व र संस्थागत संरचना
हाल बंशावली संरक्षण, आर्थिक पारदर्शिता, सामुदायिक कार्यक्रम तथा सामाजिक अभियानमा सक्रिय—
१. अम्बर बहादुर धिमाल, २. खड्ग बहादुर धिमाल
३. भरत बहादुर धिमाल, ४. मोहन कुमार धिमाल
५. अजित कुमार धिमाल, ६. रत्निमाया धिमाल
७. सबिता धिमाल, ८. अष्ट नारायण धिमाल
दोस्रो पुस्ताले बंशावलीलाई पुस्तकबाट संस्थागत ढाँचातर्फ रूपान्तरण गर्दै डिजिटल अभिलेखनको आधार सिर्जना गरेको छ।
---
५.३ तेस्रो पुस्ताको पहिचान र अभिवृद्धि
राजेन्द्र धिमाल, भङ्ग धिमाल, बसन्त धिमाल, पविमाया धिमाल, अाेम धिमाल, सरस्वती धिमाल, दुर्गादेवी धिमाल, संन्जय धिमाल , दुर्गा बहादुर धिमाल, श्याम धिमाल, मनितलाल धिमाल, झर्कलाल धिमाल, अन्नलाल धिमाल, विकेन्द धिमाल र टेक ब. धिमाल, अन्चल धिमाल तेस्रो पुस्ताका प्रतिनिधि हुन्।
यो पुस्ता—
शिक्षा
प्रविधि
विदेश रोजगारी
आधुनिक बसोबास
डिजिटल अभिलेखन
मा अगाडि देखिन्छ, जसले समुदायको भविष्यलाई समकालीन विश्वको आवश्यकता अनुसार ढालिरहेको छ।
---
६. सामाजिक–सांस्कृतिक रूपान्तरण (Socio-Cultural Transformation)
६.१ भाषा र सांस्कृतिक अभ्यास
धिमाल भाषा “ ल्हाफा, चेराक & दियाे ”, दिरराङकाे पुजा धिमाल मुन्धुम, मौखिक परम्परा, पूजा–संस्कार, सामूहिक उत्सव तथा परम्परागत कृषि पद्धति बंशावली अभिलेखमार्फत व्यवस्थित रूपमा जोगिएको छ।
६.२ शिक्षा र चेतनाको स्तर :
२०५८–२०८० सम्मको अध्ययनले समुदायमा शिक्षा–दर उल्लेखनीय रूपमा बढेको देखिन्छ।
प्राथमिक विद्यालयदेखि स्नातकोत्तर तहसम्म धिमाल युवाहरूको पहुँच विस्तार भएको छ।
६.३ बसाइँसराइ र आर्थिक रूपान्तरण :-
कृषि–आधारित जीवनशैलीबाट—
सहर केन्द्रित रोजगार
साना उद्योग
व्यापार
प्रशासनिक काम
तर्फ बसाइँसराइ भएको छ।
भारत र नेपालका शहरमा बसोबास समुदायको आर्थिक विविधीकरणको सूचक हो।
---
७. छलफल (Discussion) :-
बंशावली केवल परिवारको सूची होइन;
यो समुदायको सामाजिक जीवनी (Social Biography) हो।
तीन पुस्ताको संरचना र नेतृत्वले—
पहिचान संरक्षण
सामूहिक एकता
सांस्कृतिक पुनरुत्थान
संस्थागत विकास
लाई मजबुत बनाएको छ।
समुदाय अब परम्परागत जीवनशैली मात्र होइन,
समकालीन मूल्य, शिक्षा, र प्रविधिमैत्री संरचनातर्फ रूपान्तरण भइरहेको छ।
---
८. निष्कर्ष (Conclusion) :-
यो अध्ययनले पुष्टि गर्छ कि राजथारू धिमाल बंशावली—
एक समुदायको ऐतिहासिक स्मृति, सामाजिक संरचना, र सांस्कृतिक निरन्तरता जोगाउने दस्तावेज हो।
अग्रजदेखि तेस्रो पुस्तासम्मको यात्रा—
नेतृत्व परम्परा
सांस्कृतिक संरक्षण
बसोबास विस्तार
संस्थागत विकास
शैक्षिक प्रगति
मा आधारित छ।
धिमाल समुदायले आफ्नो पहिचान जोगाउँदै आधुनिक समाजसँग सामञ्जस्य गर्ने क्षमता विकास गरेको छ।
---
९. सिफारिस (Recommendations) :-
१. डिजिटल बंशावली डेटाबेस निर्माण गर्नुपर्छ।
२. धिमाल अध्ययन केन्द्र (Research Centre) स्थापना गर्नुपर्छ।
३. मौखिक इतिहास तथा संस्कृतिलाई अडियो–भिडियो अभिलेख मार्फत सुरक्षित राख्नुपर्छ।
४. तेस्रो पुस्तालाई शोध तथा अभिलेखन तालिम प्रदान गरिनुपर्छ।
५. बंशावलीलाई विश्वविद्यालय पाठ्यक्रम–सहायक स्रोत का रूपमा समावेश गर्न सकिन्छ।
