08/05/2024
आमालाई चिट्ठी -सीता ओझा
आमा सादर प्रणाम !
आमा ! म आराम छु । सायद तपाईं पनि आरामै हुनु हुन्छ ।
हरेक वर्षको वसन्त ऋतुमा पर्ने मातातिर्थ औंसीमा हरेकले आमाको स्मरण गर्ने भएर होला मैले पनि यो उत्सवको दिन तपाईंलाई सम्झिएँ । विश्वका सबै धर्म,संस्कृति,रिती स्थिति भन्दा फरक हिन्दु धर्मसँग जोडिएका हरेकले यो दिनलाई विशेष दिनको रुपमा मान्ने गरेको सम्झिएँ । सायद,यसरी आमा सम्झँने पनि संसारभरका हिन्दुहरुले मात्रै होला । त्यो पनि हरेक बसन्त ऋतुसँगसगैं !
आमा शब्द,हिन्दु धर्म र संस्कृतिसँग जोडिएको जस्तै संसारका अरु मानिसहरुका पनि यस्ता दिन हुन्छन् हुन्नन ? कौतुहलता जोडियो । अरु देशका नागरिकहरुले पनि यसरी आमालाई सम्झँने दिनहरु हुँदा रहेछन् । खोजेँ,भेटेँ र पढें,खुसी लाग्यो ।
संसारका हेरक मानिससँग अनेकौं सपना र कल्पनाको तुना बुन्ने कुराको सुरुवात सायद आमा कोख भएको कारण मात्रै सम्भव भएको हो कि जस्तो लाग्यो । आमाको कोख नभइ दिएको भए हामी पनि हुने थियौं कि थिएनौं ? यो पक्षले दिमाग मन्थन गरायो ।
आमासँग जोडिएका सयौं कुराले सारा जगत विर्सिएर तिम्रो काखमा लटपुटिएको सम्झेँ । सुख,दुख र मनका कुरा खोलेर तिम्रो स्नेहले मिचिमिचि पखालिएको सम्झेँ ।तिमीले ममताको पोकोमा बाँधेको जस्तो महसुस भयो ।विकारहरु विर्साउन तिमीले गरेको स्पर्श र स्नेहको गहिराईमा डुबेको र तिमीले चोख्याउँदै नुहाइ दिएको जस्तो महसुस भयो ।
माताको ओत पिता,दाइ,छोराहरुमा गाँसिदिएको भए यो संसार कस्तो हुने थियो भन्ने कल्पना गरें ।
हरेक सन्तानको तनसँग जोडिएको आमाको मन र सन्तानको मनविच तुलना गर्न मन लाग्यो ।आमाको मनको मानवता र सन्तानको मनको मानवता विचको फरक भित्र आफुलाई उभ्याएँ र तौलें । आमा र सन्तान विचको लैङ्गिक चेतनाको तराजुको स्नेहमा आमाहरूलाई उभ्याएँ । त्यो तराजुमा तौलको होइन,मुल्यको मानंक भेटियो । म चुपचाप आमातिर फर्कें । ममताको ओत पिता,दाइ,छोराहरुमा गाँसिदिएको भए यो संसार कस्तो हुने थियो होला जस्तो लाग्यो । आमाको मानवरुपको भौतिक शरीर सन्तानमा लिन गराएर सन्तानको स्नेह आफ्नो हृदयमा रोपेर,आफुले नखाई गोडमेल गर्दै,फूल फुलाउने र फलको स्वरुप देख्न रमाउने आमाको मनको भेटें । त्यो खुसीले मन फुसफुसाउँदै मख्ख पर्ने साक्षात देवीहरुप्रति नमन गरें ।
आमा शब्दसँग जोडिएर आफ्नो बालापन सम्झेँ । आमाको दशधारा दुधले दुधे आन्द्रा भरिउँन्जेल आमाको लाम्टो चुस्न पाउँदा खुसी हुँदै आफू सरहका भन्दा आफू अर्कै भएको सम्झेँ र दङ्ग परें ।
टुकुरटुकुर हिड्न सक्ने हुँदै गर्दा पुर्लुक लड्दै,चुरुक उठ्दै आमालाई सताएको सम्झेँ । अझै बढेपछि आकाशतिर हेरेर, आकाशको तारा टिप्न लगाएको,तारा नभेटिएर आमालाई सताएको,रोएको,चिच्याउँदै खुट्टा बजारेको,राल र सिंगान बगाउँदै आमाको हातै नसमाएर लडिबुडि गरेको सम्झें । आमाले भकाएर,राल सिंगान पुछ्दै गालामा चुप म्वाई खाएर छातीमा टाँसेको र मेरो नानी भनेर च्यापेको सम्झेँ । बालापनको हटको मनोबैज्ञानिक उपचार सहित मलाई फकाएको सम्झनाले आँखा रसाए तर तारा टिप्न सकिएन ।
कहिले हात समातेर त कहिले बुइँ चडेर पाठशाला जाँदा आमालाई सताएको सम्झँनाले पाठशाला र पाठशालाको पढाउने तौर तरिका सम्झाउन र आमाले पढाइप्रति चिन्ता गरेर शिक्षकसँग गरेको संवाद सम्झे । शिक्षक र आमालाई छलेर भागेको र कुखुरा बन्नु परेको पनि सम्झेँ ।पाठ्यपुस्तक र पाठ्यसामग्रीहरु लुकाएको पनि सम्झें र झसङ्ग भए । लाग्यो यो मेरै युगको कुरा हो र ? यस्ता अनेकौं सम्झनाहरु तरङ्गिए,आधुनिकताभित्रको साथी हातको मोबाइलमा घण्टी बज्यो तर मैले आमाले खाना खुवाउँदै लोहोरी गाएको विर्सन सकिन । अहिले पनि आमाको काखमा त्यै लोहोरी सुन्दै निदाउन मन लाग्छ तर कहाँ पाइन्छ र !
पहिले लाग्ने र अहिले लाग्नेमा फरक रहेछ, सानो छँदा आमाको हात समाएर रमाएको,घुमेको,मीठो मसिनो खोसेर खाएको,म भोकाएँ कि भनेर आमा हतारिएको सम्झेँ । सम्झँदा सम्झँदै सन्तानतिर फरक फर्कें, अहिलेका सन्तानले मातापितालाई मनबाटै सम्झँछन् त ? आमाको स्नेह जस्तै मान गर्छन ? मनमा अनेकौं तरङ्गहरु जन्मिए । तरङ्गसँग जोडिएका जवाफ भेटिँन । आमाको निस्वार्थ भावको व्यवहार कहिँ कतै भेटिँन ।
हातको मोबाइलमा घण्टी बज्दा, मैले त आमाले खाना खुवाउँदै लोहोरी गाएको सम्झेँ ।
जसजसले आमाको काख र साथ पाएका छन् तिनीहरूलाई भाग्यमानी ठाने ।
आमा शब्द सँग जोडिएका अनेकौं पक्ष सम्झँदा सम्झँदै मानिसले प्रसस्तै धन कमाएर,घरमा धानको ढुकुटी ,मकैको सुली राख्नु ठूलो कुरा लागेन । गोठभरी गाईबाख्राले भरिएको देखेर छक्क पनि परिन् । गाउँको खानदानी कहलाउन पनि मन लागेन ।
पदले ठूलो र प्रतिष्ठित जागिरमा पुगेर मान र पदवी पाएकाहरु सम्झेँ ,पैसा कमाउने,पैसा खेलाउने, मदिरामा मस्त भएर आनन्द लिने,दुइचार हजार फ्याट निकालेर दान गर्ने, गाडी,घोडा खोज्ने पनि गरीब नै लाग्यो ।
अरुको भन्दा फरक घर हुनु सम्पन्नता हो जस्तो लाग्थ्यो ।अलिपछि धनी हुनु भनेको घरजग्गा मात्रै होइन पढे,लेखेर देश विदेशको सयर गर्नु,भोज भतेरमा प्रसस्त पैसा खर्च गर्न सक्नु,प्रायः होटलमा लन्च र डिनर गर्नु हो जस्तो लाग्थ्यो । अहिले सम्झँदा त्यसो त होइन रहेछ । धनी हुनु भनेको त मातापिताको साथमा बस्न,हाँस्न र खान पाउँनु जस्तो धन अरु होइन रहेछ ।
अहिले त मलाई यस्तो पो लाग्छ त !
आमा हाँसी दिँदा आकासमा म उड्छु
आमा साथमा हुँदा चन्द्रमामा कुद्छु
म भोकै बसेरै पुन : आमा शब्द खोज्छु
एकैछिनमा आमा कुरि बस्या भेट्छु
ठुस्किएर बस्छु , बोल्दिन म फेरि
नहेरी कटाक्ष मर्डार्दै दुगर्छु म फेरि
ओइलाएर म फेरि विछौनामा सुत्छु
आतिएर दुगुरेकी तिनै आमा भेटेछु
न भन्ने कसैलाई,न कुर्ने अरुलाई
नहेरी,नखुवाइ सुख छैन तिनलाई
निदाइ मलाई र खुवाइन अरुलाई
अरु भन्दा ढिलै सुतिछिन सुस्ताइ
आमा ! आमा शब्द ! मेरो र तिम्रो लागि मात्रै होइन, संसारका सबै प्राणीहरूको लागि प्रिय शब्द रहेछ । आमा शब्दको उच्चारण सुनेर प्राणी जगत नै नतमस्तक हुदो रहेछ। त्यस्तो शब्दबाट परिभाषित आमा, आफू भोकै बसेर ,आफ्ना सम्पुर्ण खुशीहरू सन्तानको लागि त्याग्न सक्ने रहेछन् । सन्तानको सुख र सन्तुष्टिमा तृप्ति हुनु आमाको विशेषज्ञता हो रहेछ । “आमा ” सम्बन्धको पहिचानसँग जोडिएको स्नेह सबै सन्तानले बुझ्न सक्छन कि सक्दैनन् ? तिमीलाई नै सोध्न मन लाग्यो ? सांसारिक सुखभोगको आनन्दले सन्तानले आमालाई दु: ख दिने र विर्सने गर्छन कि गर्दैनन् ? सम्झन मन लाग्यो ।
आमाको धनसम्पती माथि अधीन जमाएर आमाको ममताको महत्त्वलाई लत्याउने,रूवाउने सन्तान सम्झेँ । आमालाई घरबासबाट अलग्याएर आश्रम पुर्याउने,आमालाई रुवाउने,गाली गर्ने,पिट्ने,अपमानजनक व्यवहार गरेर दुख दिने पनि सम्झेँ । सबै कष्ट छोडेर तिमीले तिम्रै ममताको प्रेममिलापमा उनीहरूलाई गलाएको देखेर छक्क परें ।
आमालाई रुवाएर आफू तिर्थ व्रत दान र धर्म गर्नु अपराध हो । अपराध गर्ने सन्तानहरु प्रति तिमीले छुट दिएपनि राज्य र कानुनले बोल्नु पर्ने हो तर अझै यस्ता विषयमा राज्य मौन छ।किन होला ? आफैंलाई प्रश्न गरें ।
यस्तो बेला आफ्ना सन्तानले मातापिताको जीवनको भोगाइ भित्रका पिडाको अनुभव सुन्ने,संकलन र अभिलेख गरिदिने,सके प्रकाशन गरि पुस्तक नै लोकमा अर्पण गरिदिन सक्यो भने नयाँ पुस्ताको लागि सिकाइ,पुरानो पुस्ताको लागि प्रेरण र हौसला सृजना गर्ने वातावरण बन्थ्यो होला । आफ्नो अभिभावकत्वमा चराचरको सम्झना र स्पर्षको मर्म जोडिएको त्यो क्षणले जन्म घरको त्याग, कर्म घर र नयाँ गृहस्थ सृजनाको लागि गरिएको रगत र पसिनाले सिञ्चित श्रम जोडिएको सम्झिएर उनीहरूको मनोविज्ञानमा जीवनका रङ्गहरू पोखिएर नयाँ तस्बिर कोरिन्थ्यो होला भन्ने सोचें तर तिमीले मलाई हेर्यौ मात्रै ।
आमाहरु महिला हुन । महिलाहरुको न धर्ती छ न आकाश ! विना धर्ती र आकाश लाखौंलाख वर्ष जिउन बाध्य महिलाहरु साक्षर हुनु,साक्षर भएर थोरै अवसर खोज्नु,अवसरको भुमिकाले पहिचान बनाउनु,पहिचान पछि अधिकार बुझ्दै स्वतन्त्र अस्तित्व सहित हिडडुल गर्न खोज्नु अपराध होइन ।
निराकार,निरञ्जनको संसारभित्र गुमनाम आमाहरुले गुनगुनाउनु,कोरकार गर्नु ,लहराउनु,वायुको गतिसँग यति मिलाउन खोज्नु अराजकता पनि होइन । आमाहरूले आफुसँग भएको विलक्षण प्रतिभाको प्रस्फुटन गराउने वातावरण पाउनु नै आमाहरुको अहिलेको परिकल्पना हो । हो,आमाको स्मरणसँग सन्तानले यस्ता पर्वहरुमा आमामा भएका विषयलाई सगाल्न खोज्नु ,सोध्नु र प्रकाशनमा ल्याउनु आमाप्रतिको आदर र सम्मानको उदाहरणीय कार्य हो ।तर सन्तानलाई यसो गर्न फुर्सद कहाँ छ र ?
आमाहरूले आफुसँग भएको विलक्षण प्रतिभाको प्रस्फुटन गराउने वातावरण पाउनु नै आमाहरुको अहिलेको परिकल्पना हो ।
यस्ता पुन्य कार्यले मातृऋणबाट मुक्ति पाउन सकिन्छ । अब सन्तानहरुले मातापिताको यस्तो विषयसँग जोडिनु पर्दछ भनेर तिमीले सम्झाएको कुराले मलाई लोभ्यायो। धर्म प्राप्तिका चारधाम जाने, नानाथरीका पुजापाठ गर्ने, अनाथ असक्तलाई खाना खुवाउने र पुन्य देखाएर घरका मातापिताको अपमान , तिरस्कार गरेर रूवाउने सयौं कुपात्रहरूको लागि मातातिर्थको महत्त्व नै छैन भन्थ्यो नि आमा ! अहिले आफ्ना सबै खुसी सन्तानका लागि बलिमा चडाउन तयार आमाहरूको स्मरण गर त ? तिमीले गरेको त्याग सहि रहेछ त ? सन्तानले मातापिता खोज्नु,भेट्नु सन्तानले पुन्य कमाउनु हो। अहिले यस्तो भन्ने सन्तान कति प्रतिशत होलान् ? तिमीलाई थाहा छ र ? थाहा नभएपनि तिमीलाई फरक पर्दैन तर मलाई त फरक पर्छ । सायद यहि फरक छ तिमी र म मा ।
मातृत्वप्रतिको यो सम्मान संसारका सबै सन्तानका लागि सिकाइ बन्न सकोस । संसारका सबै आमाहरुले सदासर्वदा सुपात्र सन्तान जन्माउन सकुन् । आमा ! यो वर्ष यति नै लेखें ।आमा ! तिमीलाई पनि मातातिर्थको शुभकामना !
सीता ओझा
२०८१-०१-२५
