24/08/2026
योगीराज डा. रामनाथ अघोरी बाबा
(नाथ–अघोरी परम्पराका महान् साधक र नेपालको पहिलो त्रिभुवन विश्वविद्यालय स्थापना का प्रेरक)
#साभार
योगीराज डा. रामनाथ अघोरी बाबा भारतका नाथ–अघोरी परम्परामा अत्यन्त प्रसिद्ध, प्रभावशाली र सम्मानित गुरु थिए। उहाँको जन्म पश्चिम बंगालको तारापीठ नजिक पर्ने पाहुर (Pahur) क्षेत्रको राजपरिवारमा भएको मानिन्छ। किशोरावस्थामै, करिब १६ वर्षको उमेरमा, उहाँले सांसारिक जीवन त्याग गरी संन्यास ग्रहण गर्नुभयो।
गम्भीरनाथ बाबाको कृपाबाट उहाँले पुरानो अञ्जिरको रुखमुनि दीक्षा प्राप्त गरी कानफटा गोरखनाथी नाथ सम्प्रदायमा प्रवेश गर्नुभयो। प्रारम्भदेखि नै उहाँको साधना, साहस, निर्भीकता र सामाजिक चेतनाले नाथ सम्प्रदायभित्र विशेष स्थान बनायो। रामनाथ अघोरी बाबा करिब ११७ वर्षसम्म जीवित रही दीर्घकालसम्म साधना र सेवा मार्गमा सक्रिय रहनुभएको उल्लेख पाइन्छ।
उहाँ करिब एक शताब्दीसम्म नाथ अखाडा, गोरखपुरका प्रमुख व्यक्तित्व रहनुभयो। आध्यात्मिक साधनासँगै सामाजिक उत्तरदायित्वमा समेत गहिरो रुचि राख्ने उहाँ हरेक वर्ष नेपाल आएर काठमाडौंको पशुपतिनाथ मन्दिरमा एक महिना बसेर महाशिवरात्रि पर्व मनाउनुहुन्थ्यो। नेपालका शैव साधु, योगी र भक्तजनहरूले उहाँलाई अत्यन्त श्रद्धा र सम्मानका साथ स्वीकार गर्थे।
पशुपतिनाथ क्षेत्रमै, बागमती नदीको किनारमा अवस्थित पहिलो नाथ धुनी नजिक उहाँको आसन थियो। यस स्थानबाट उहाँ नाथ सम्प्रदायको संरक्षण, साधना र विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभयो। नाथ सम्प्रदायका धेरै योगीहरू उहाँको असाधारण साधना र निर्भीक जीवनशैली देखेर प्रभावित र आश्चर्यचकित हुन्थे।
नेपालको पहिलो विश्वविद्यालयसँग सम्बन्ध योगीराज डा. रामनाथ अघोरी बाबाको योगदान केवल आध्यात्मिक क्षेत्रमा मात्र सीमित थिएन। सर्वसाधारण जनताको शिक्षा र चेतनाको स्तर उठाउन उहाँले गहिरो चिन्ता लिनुभएको थियो। यही उद्देश्यका लागि उहाँले एकपटक जनतालाई शिक्षित गरिनुपर्छ भन्ने मागसहित अनशन (भोक हड्ताल) समेत गर्नुभएको उल्लेख पाइन्छ।
यो कुरा थाहा पाएपछि तत्कालीन राजा त्रिभुवन स्वयं उहाँको दर्शनमा पुग्नुभयो। भेटका क्रममा बाबाले नेपालमा उच्च शिक्षाको केन्द्र—एक विश्वविद्यालय—स्थापना हुनुपर्ने इच्छा व्यक्त गर्नुभयो। राजा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको नाम रामनाथ अघोरी बाबाकै नाममा राख्न चाहन्थे, तर बाबाले ठूलो विनम्रता देखाउँदै विश्वविद्यालय राजाकै नाममा राखिनुपर्छ भन्नुभयो। यही ऐतिहासिक संवाद र प्रेरणाबाट नेपालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय स्थापना भएको जनश्रुति र परम्परागत इतिहासमा उल्लेख पाइन्छ।
यसका अतिरिक्त, योगीराज डा. रामनाथ अघोरी बाबाले पशुपतिनाथ घाट क्षेत्रमा निःशुल्क स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्ने कार्य पनि गर्नुभएको थियो। साधु–सन्त, गरिब, रोगी र सर्वसाधारणले उहाँको यस सेवाबाट लाभ लिएको भनाइ पाइन्छ।
उहाँका परम्परागत उत्तराधिकारी सरकरनाथ अघोरीका अनुसार, आजको समाजले योगीराज डा. रामनाथ अघोरी बाबाको आध्यात्मिक, सामाजिक र शैक्षिक योगदानलाई प्रायः बिर्सँदै गएको छ। तर नाथ–अघोरी परम्परा, पशुपतिनाथ क्षेत्र र नेपालको शैक्षिक इतिहासमा उहाँको नाम मौन तर गहिरो रूपमा अंकित छ।
