21/07/2026
ඩිමෙන්ෂියා (Dementia) යනු එක් රෝගයක් නොව, මතකය, සිතීම, තීරණ ගැනීම, භාෂාව සහ දෛනික කටයුතු කිරීමේ හැකියාව ක්රමයෙන් අඩු කරන රෝග ලක්ෂණ සමූහයකි. මෙය වැඩිහිටි පුද්ගලයන් අතර බහුලව දක්නට ලැබුවද, වයස වැඩිවීමේ සාමාන්ය කොටසක් නොවේ.
ඩිමෙන්ෂියා ඇතිවීමට ප්රධාන හේතු
* ඇල්සයිමර් රෝගය (Alzheimer’s disease) – බහුලම හේතුව.
* රුධිර නාල ආශ්රිත ඩිමෙන්ෂියා (Vascular dementia).
* Lewy body dementia.
* Frontotemporal dementia.
* සමහර අවස්ථාවල විටමින් B12 හිඟය, තයිරොයිඩ් ග්රන්ථි ගැටලු, හෝ මත්පැන් අධික භාවිතය වැනි ප්රතිකාර කළ හැකි හේතුද තිබිය හැක.
මුල් ලක්ෂණ
* නිතර දේවල් අමතක වීම.
* එකම ප්රශ්නය නැවත නැවත අසනවා.
* වචන සොයා ගැනීමට අපහසු වීම.
* දින, වේලාව හෝ ස්ථානය පිළිබඳ අවුල් වීම.
* මුදල් කළමනාකරණය හෝ සැලසුම් කිරීම අපහසු වීම.
* ස්වභාවය හෝ හැසිරීම වෙනස් වීම.
රෝගය ඉදිරියට යන විට
* පවුලේ අය හඳුනා නොගැනීම.
* ඇඳුම් ඇඳීම, ආහාර ගැනීම, නානවා වැනි දෛනික කටයුතු කිරීමට උපකාර අවශ්ය වීම.
* කතා කිරීමේ හැකියාව අඩුවීම.
* ඇවිදීමේ අපහසුතා සහ වැටීමේ අවදානම වැඩි වීම.
අවදානම් සාධක
* වයස වැඩි වීම.
* පවුල් ඉතිහාසය.
* අධි රුධිර පීඩනය.
* දියවැඩියාව.
* අධික කොලෙස්ටරෝල්.
* දුම්පානය.
* ව්යායාම නොකිරීම.
* සමාජයෙන් හුදෙකලා වීම.
රෝග විනිශ්චය
වෛද්යවරයා විසින්:
* මතක හා සිතීමේ පරීක්ෂණ.
* රුධිර පරීක්ෂණ.
* මොළයේ CT හෝ MRI ස්කෑන්.
* රෝග ඉතිහාසය සහ පවුලේ සාමාජිකයන්ගෙන් තොරතුරු ලබා ගැනීම.
ප්රතිකාර
දැනට ඩිමෙන්ෂියා සම්පූර්ණයෙන් සුව කරන ප්රතිකාරයක් නොමැත. එහෙත්:
* රෝගයේ ප්රගතිය මන්දගාමී කිරීමට සමහර ඖෂධ භාවිතා කළ හැක.
* මතකය සහ දෛනික ජීවිතය පවත්වා ගැනීමට පුහුණු වැඩසටහන්.
* පවුලේ සහ රැකබලා ගන්නන්ගේ සහාය.
* ආරක්ෂිත පරිසරයක් සකස් කිරීම.
රෝගය වළක්වා ගැනීමට හෝ අවදානම අඩු කිරීමට
* නිතිපතා ව්යායාම කරන්න.
* සෞඛ්ය සම්පන්න ආහාර (පලතුරු, එළවළු, මාළු, සම්පූර්ණ ධාන්ය) ගන්න.
* රුධිර පීඩනය, දියවැඩියාව සහ කොලෙස්ටරෝල් පාලනය කරන්න.
* දුම්පානය සහ අධික මත්පැන් භාවිතයෙන් වළකින්න.
* පොත් කියවීම, අලුත් දේවල් ඉගෙන ගැනීම, ප්රශ්න විසඳීම වැනි මොළය ක්රියාශීලී කරන ක්රියාකාරකම් කරන්න.
* ප්රමාණවත් නින්ද ලබාගන්න.
* පවුලේ අය සහ මිතුරන් සමඟ සමාජ සම්බන්ධතා පවත්වා ගන්න.
වෛද්ය උපදෙස් අවශ්ය වන්නේ කවදාද?
පවුලේ කෙනෙකුට හෝ ඔබට:
* මතකය වේගයෙන් අඩුවෙමින් පවතී නම්.
* දෛනික වැඩ කටයුතු කිරීමට අපහසු නම්.
* හදිසි ලෙස ව්යාකූල බව, කතා කිරීමේ අපහසුතාව හෝ හැසිරීමේ විශාල වෙනස්කම් ඇති වුවහොත්.
මෙවැනි අවස්ථාවල ඉක්මනින් වෛද්යවරයෙකු හෝ ස්නායු රෝග විශේෂඥවරයෙකු හමුවීම වැදගත්ය.
මුල් අවධියේදී රෝගය හඳුනාගෙන ප්රතිකාර හා සහාය ලබාගැනීමෙන් රෝගියාගේ ජීවන තත්ත්වය සහ ස්වාධීනත්වය වැඩි කාලයක් පවත්වා ගැනීමට උපකාරී විය හැක.
