07/08/2026
సామాజిక విప్లవం: రిజర్వేషన్ భారతదేశాన్ని శాశ్వతంగా ఎలా మార్చింది
మండల్ కమిషన్ కథ కేవలం ఒక చట్టపరమైన లేదా పరిపాలనా చరిత్ర మాత్రమే కాదు. అది ఆధునిక భారత ప్రజాస్వామ్యానికి ఒక కీలక మలుపు. ఇది భారత రాజకీయాలను ఒకే పార్టీ ఆధిపత్యం నుంచి ప్రాంతీయ శక్తుల ఎదుగుదల, సంకీర్ణ ప్రభుత్వాలు, దిగువ మరియు మధ్య తరగతి కులాల రాజకీయ సాధికారత వైపు మలిచింది.
మండల్ కమిషన్
1978 డిసెంబరులో ప్రధానమంత్రి మొరార్జీ దేశాయ్ వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్‌కు బి.పి. మండల్‌ను ఛైర్మన్‌గా నియమించారు.
ఈ కమిషన్ అధికారికంగా **సామాజికంగా మరియు విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్ (SEBC)**గా పిలువబడింది. ప్రజల్లో ఇది మండల్ కమిషన్గా ప్రసిద్ధి చెందింది.
పార్లమెంట్ సభ్యుడు, సామాజిక సంస్కర్త అయిన బి.పి. మండల్ నేతృత్వంలోని ఈ కమిషన్ దేశంలోని సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన వర్గాలను గుర్తించి, వారి అభివృద్ధికి చర్యలను సిఫారసు చేసే బాధ్యతను చేపట్టింది.
ఈ కమిషన్ ఇతర వెనుకబడిన తరగతులకు (OBCలకు) రిజర్వేషన్లు కల్పించాలని సిఫారసు చేసింది. అలాగే భారత కుల వ్యవస్థ సామాజిక, ఆర్థిక, విద్యా అసమానతలను ఎలా బలపరుస్తోందో సమగ్రంగా విశ్లేషించింది.
1980లో కమిషన్ తన నివేదికను సమర్పించినప్పుడు అందులోని వివరాలు అత్యంత ప్రాధాన్యత పొందాయి. సామాజిక, ఆర్థిక, విద్యాపరమైన 11 సూచికల ఆధారంగా దేశ జనాభాలో సుమారు 52 శాతం మంది OBCలకు చెందినవారని కమిషన్ నిర్ధారించింది.
వారికి ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, ఉన్నత విద్యలో 27 శాతం రిజర్వేషన్ కల్పించాలని సిఫారసు చేసింది.
అలాగే సంప్రదాయ అగ్రవర్ణాలకు చెందని, ఎస్సీ, ఎస్టీలలో కూడా లేని ఈ OBCలు దేశ జనాభాలో పెద్ద భాగంగా ఉన్నప్పటికీ ప్రభుత్వ సంస్థల్లో తీవ్రంగా ప్రాతినిధ్యం లేకుండా ఉన్నారని నివేదిక పేర్కొంది.
---
వీ.పీ. సింగ్ చారిత్రక నిర్ణయం
దాదాపు పదేళ్ల పాటు మండల్ కమిషన్ నివేదిక అమలుకాలేదు.
1990 ఆగస్టు 7న ప్రధానమంత్రి వీ.పీ. సింగ్ పార్లమెంట్‌లో తన నేషనల్ ఫ్రంట్ ప్రభుత్వం కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో OBCలకు 27 శాతం రిజర్వేషన్ అమలు చేయాలని నిర్ణయించిందని ప్రకటించారు.
వీ.పీ. సింగ్ నివాళి
ఈ నిర్ణయం గురించి మాట్లాడుతూ వీ.పీ. సింగ్ ఇలా అన్నారు:
> "ఇది భారతరత్న డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్, మహానేత పెరియార్ ఈ.వి. రామస్వామి మరియు డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా కలల సాకారం."
1990 ఆగస్టు 13న ప్రభుత్వం అధికారిక కార్యాలయ ఉత్తర్వు (Office Memorandum) జారీ చేసింది. దీంతో దేశవ్యాప్తంగా కోట్లాది OBCలకు సామాజిక న్యాయం, రాజకీయ సాధికారతకు కొత్త యుగం ప్రారంభమైంది.
---
కాలక్రమం
1979
బి.పి. మండల్ నేతృత్వంలో వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్ ఏర్పాటైంది.
1980
కమిషన్ నివేదికలో భారత జనాభాలో సుమారు 52% మంది OBCలేనని, వారికి ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో 27% రిజర్వేషన్ ఇవ్వాలని ప్రతిపాదించింది.
1980–1989
ఆ సమయంలో అధికారంలో ఉన్న ప్రభుత్వం ఈ సిఫారసులను అమలు చేయడానికి ముందుకు రాలేదు.
1990
వీ.పీ. సింగ్ ప్రభుత్వం ఆగస్టు 7న పార్లమెంట్‌లో ప్రకటన చేసింది.
ఆగస్టు 13న OBCలకు కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో 27% రిజర్వేషన్ అమలు చేస్తూ కార్యాలయ ఉత్తర్వు జారీ చేసింది.
స్వాతంత్ర్య దినోత్సవ ప్రసంగంలో కూడా వీ.పీ. సింగ్ ఈ నిర్ణయాన్ని సమర్థిస్తూ, దీనిని సామాజిక న్యాయం వైపు ఒక గొప్ప అడుగుగా అభివర్ణించారు.
అయితే దేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో ఈ నిర్ణయానికి వ్యతిరేకంగా తీవ్ర ఆందోళనలు జరిగాయి. కొంతమంది విద్యార్థులు ఆత్మాహుతి ప్రయత్నాలు కూడా చేశారు.
1992
ఇంద్రా సాహ్నీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో సుప్రీంకోర్టు OBCలకు 27% రిజర్వేషన్ రాజ్యాంగబద్ధమేనని, కొన్ని షరతులతో సమర్థించింది.
---
మండల్ కమిషన్ ఉద్యమం (1990)
1990లో మండల్ కమిషన్‌కు వ్యతిరేకంగా జరిగిన ఆందోళనలు భారత రాజకీయాల్లో పెద్ద మార్పుకు దారితీశాయి.
రాజీవ్ గోస్వామి అనే విద్యార్థి ఆత్మాహుతి ప్రయత్నం దేశవ్యాప్తంగా చర్చనీయాంశమైంది.
చరిత్రకారుడు రామచంద్ర గుహ ప్రకారం, ఆ కాలంలో సుమారు 200 ఆత్మాహుతి ప్రయత్నాలు, 60కు పైగా మరణాలు నమోదయ్యాయి.
ఈ "మండల్ క్షణం" ఉత్తర భారత రాజకీయాలను కుల ఆధారిత రాజకీయాల వైపు మళ్లించింది.
ఈ మార్పుతో లాలూ ప్రసాద్ యాదవ్, ములాయం సింగ్ యాదవ్ వంటి నాయకులు జాతీయ రాజకీయాల్లో ప్రభావవంతమైన స్థానాన్ని సంపాదించారు.
అలాగే ఈ దశలో మాయావతి వంటి నాయకులకు కూడా ఎదిగే అవకాశం లభించింది. 1995లో ఆమె ఉత్తరప్రదేశ్ తొలి దళిత మహిళా ముఖ్యమంత్రిగా చరిత్ర సృష్టించారు.
---
మండల్ కమిషన్ వారసత్వం
మండల్ కమిషన్ చరిత్ర అనేది భారత ప్రజాస్వామ్య ఆదర్శాలు మరియు సామాజిక వాస్తవాల మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని తగ్గించే ప్రయత్నం.
ఇది చారిత్రక అసమానతలకు తక్షణ పరిష్కారం కాదు. శతాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న సామాజిక వెలివేతను తగ్గించేందుకు రూపొందించిన నిర్మాణాత్మక సంస్కరణ.
---
ముందుకు సాగుతున్న ప్రయాణం
భారతదేశంలో రిజర్వేషన్లపై చర్చ ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది.
1990లలో వీధుల్లో జరిగిన పోరాటాల నుంచి నేటి కోర్టులు, సామాజిక మాధ్యమాల వరకు ఈ చర్చ విస్తరించింది.
మండల్ కమిషన్ భారత రాజకీయాల కేంద్రబిందువును మార్చింది. అణగారిన వర్గాల గొంతుకలను జాతీయ చర్చలో భాగం చేసింది.
దాని అసలు ప్రభావం కేవలం ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల సంఖ్యలో కాదు; భారత రాజకీయ చైతన్యంలో వచ్చిన శాశ్వత మార్పులో ఉంది.
ప్రజాస్వామ్యం నిజంగా విజయవంతం కావాలంటే చరిత్రపరంగా వెనుకబడిన వర్గాలను నిరంతరం ముందుకు తీసుకురావాల్సిన అవసరాన్ని మండల్ కమిషన్ గుర్తు చేస్తుంది.
ఆగస్టు 7 కేవలం OBC రిజర్వేషన్ దినోత్సవం మాత్రమే కాదు.
శతాబ్దాలుగా హక్కులకు దూరమైన మెజారిటీ ప్రజల హక్కులను భారతదేశం అధికారికంగా గుర్తించి, వారికి సామాజిక న్యాయం అందించే దిశగా చారిత్రాత్మక అడుగు వేసిన రోజు.
శివ శంకర్ యాదవ్ మ్యాకల
Mandal Army Telangana founder president
