17/08/2026
मुकर्रबखान – संभाजी महाराजांना संगमेश्वर येथे पकडणारा मुघल सरदार
छत्रपती संभाजी महाराजांच्या इतिहासातील सर्वात दुर्दैवी घटनांपैकी एक म्हणजे इ.स. १६८९ मध्ये त्यांना मुघलांच्या ताब्यात जाणे. या कारवाईचे नेतृत्व करणारा प्रमुख मुघल अधिकारी म्हणजे मुकर्रबखान. त्याने अत्यंत वेगाने आणि गुप्त हालचाली करत संगमेश्वर येथे छापा घालून संभाजी महाराज आणि कवी कलश यांना पकडले. ही घटना स्वराज्याच्या इतिहासातील एक निर्णायक वळण ठरली.
औरंगजेबाने इ.स. १६८१ मध्ये स्वतः दख्खनमध्ये प्रवेश केला तेव्हा त्याचे प्रमुख उद्दिष्ट मराठा सत्ता नष्ट करणे हे होते. संभाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली मराठे सतत मुघल सैन्याला आव्हान देत होते. अनेक वर्षांच्या संघर्षानंतरही औरंगजेबाला निर्णायक विजय मिळत नव्हता.
मुघल सैन्याने अनेक किल्ल्यांना वेढे दिले, मराठा प्रदेशांवर आक्रमणे केली आणि मोठ्या प्रमाणावर सैन्य दख्खनमध्ये उतरवले. मात्र संभाजी महाराज जलद हालचाली, अचानक हल्ले आणि शत्रूच्या हालचालींवर लक्ष ठेवून मुघलांना सतत त्रास देत होते.
या परिस्थितीत संभाजी महाराजांना थेट रणांगणावर पराभूत करण्याऐवजी त्यांना अचानक पकडण्याची योजना मुघलांनी आखली.
मुकर्रबखान हा मुघल सैन्यातील अनुभवी अधिकारी होता. त्याला संभाजी महाराजांच्या हालचालींची माहिती मिळवण्याची जबाबदारी देण्यात आली. काही स्रोतांमध्ये त्याचे नाव शेख निजाम असेही आढळते; पुढे तो मुकर्रबखान या पदवीने ओळखला गेला.
इ.स. १६८९ च्या सुरुवातीला संभाजी महाराज संगमेश्वर येथे आले होते. त्यांच्या सोबत कवी कलश आणि मर्यादित संख्येतील सहकारी होते. संभाजी महाराजांचा मुक्काम संगमेश्वर येथे असल्याची माहिती मुघलांना मिळाली.
ही माहिती मिळताच मुकर्रबखानाने मोठ्या सैन्यासह संथपणे पुढे जाण्याऐवजी अत्यंत वेगाने संगमेश्वरच्या दिशेने कूच केले.
मुघल सैन्याने कठीण भौगोलिक प्रदेशातून हालचाल करत अचानक संगमेश्वरवर धाड टाकली. संभाजी महाराजांच्या छावणीला या हल्ल्याची पूर्ण तयारी करण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळाला नाही.
संभाजी महाराजांनी परिस्थिती ओळखून प्रतिकार करण्याचा प्रयत्न केला. मराठ्यांनी मुघल सैन्याशी संघर्ष केला. या चकमकीत म्हाळोजी घोरपडे यांसारख्या स्वराज्यनिष्ठ योद्ध्यांनी प्रतिकार केला आणि ते मारले गेले, अशी नोंद आढळते.
मात्र मुघल सैन्याची संख्या मोठी होती आणि हल्ला अचानक झाला होता. परिणामी संभाजी महाराज आणि कवी कलश मुघलांच्या ताब्यात गेले.
ही घटना मुघलांसाठी मोठे यश होते. औरंगजेब अनेक वर्षांपासून संभाजी महाराजांचा पराभव करण्याचा प्रयत्न करत होता. आता त्याच्या हाती स्वराज्याचा छत्रपती लागला होता.
संभाजी महाराजांना पकडल्यानंतर त्यांना बहादूरगड परिसरात औरंगजेबासमोर आणण्यात आले, असे अनेक ऐतिहासिक स्रोत सांगतात. त्यानंतर त्यांच्यावर कठोर अत्याचार करण्यात आले आणि अखेरीस ११ मार्च १६८९ रोजी त्यांची हत्या करण्यात आली.
मुकर्रबखानाच्या दृष्टीने ही कारवाई त्याच्या कारकिर्दीतील अत्यंत महत्त्वाची लष्करी कामगिरी ठरली. त्याने संभाजी महाराजांना मोठ्या खुल्या युद्धात पराभूत केले नव्हते; त्याऐवजी गुप्तवार्ता, अचानक हल्ला आणि वेगवान सैन्य हालचाल यांचा वापर करून त्यांना पकडण्यात यश मिळवले.
याच कारणामुळे संगमेश्वरची घटना लष्करी इतिहासाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची ठरते. मुघल सैन्याला संभाजी महाराजांच्या मोठ्या सैन्याचा सामना करून विजय मिळवणे कठीण जात होते. त्यामुळे त्यांच्या हालचालींची माहिती मिळवणे आणि योग्य क्षणी अचानक हल्ला करणे ही अधिक प्रभावी रणनीती ठरली.
परंतु संभाजी महाराजांना पकडल्याने स्वराज्याचा संघर्ष संपला नाही.
औरंगजेबाला वाटले होते की छत्रपतीला पकडल्यानंतर मराठा सत्ता कोसळेल. परंतु प्रत्यक्षात याच्या उलट झाले. संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर छत्रपती राजाराम महाराजांनी संघर्षाची धुरा स्वीकारली, तर संताजी घोरपडे, धनाजी जाधव, रामचंद्रपंत अमात्य आणि इतर सरदारांनी मुघलांविरुद्ध संघर्ष तीव्र केला.
पुढील अनेक वर्षे मुघल सैन्याला मराठ्यांचा प्रखर प्रतिकार सहन करावा लागला. त्यामुळे मुकर्रबखानाने संभाजी महाराजांना पकडले, पण तो स्वराज्याचा अंत घडवून आणू शकला नाही.
इतिहासात मुकर्रबखानाचे नाव प्रामुख्याने संगमेश्वरच्या कारवाईमुळे लक्षात राहते. त्याच्या लष्करी मोहिमेने संभाजी महाराजांच्या जीवनाचा शेवटचा अध्याय सुरू केला; पण त्याच घटनेनंतर मराठा संघर्ष अधिक व्यापक झाला.
म्हणूनच मुकर्रबखानाची संगमेश्वर मोहीम ही मुघलांच्या दृष्टीने मोठी लष्करी कामगिरी असली, तरी तिचा दीर्घकालीन परिणाम मुघलांच्या अपेक्षेप्रमाणे झाला नाही.
संभाजी महाराज पकडले गेले, पण स्वराज्य पकडले गेले नाही.
हीच संगमेश्वरच्या घटनेची सर्वात मोठी ऐतिहासिक शिकवण आहे—
एका छत्रपतीला कैद करता आले, पण त्याने पेटवलेली स्वराज्याची ज्वाला विझवता आली नाही.
#स्वराज्यरक्षक #धर्मवीर #छत्रपती #संभाजीमहाराज #छत्रपती_श्री_संभाजी_महाराज #मराठा_साम्राज्य #खूबलढा_मरहाट्टे #गडकिल्ले_महाराष्ट्राचे #रणमार्तंड_मरहाट्टे #रायगड #शिवछत्रपतींचे_सेवक #स्वराज्य #मराठे #महाराष्ट्र #भारत
तिरळे कुणबी पाटील समाज
