14/07/2026
रविवार विशेष - II समाज चिंतन
आपल्या मुलांसाठी आपण कोणती दुनिया सोडून चाललो आहोत?
एक काळ असा होता की मला नेहमी वाटायचे — काहीही झाले तरी आपल्या पुढच्या पिढ्यांनी या देशातच राहावे. कितीही संकटे आली, कितीही कष्ट पडले, तरी आपल्या मातीत, आपल्या लोकांमध्ये, आपल्या हक्काच्या भूमीवर जगण्यात एक वेगळाच आत्मसन्मान असतो. आपल्या मुलांनी इथे शिकावे, वाढावे, कौशल्य मिळवावे आणि त्या कौशल्याचा उपयोग आपल्या देशाच्या उभारणीसाठी व्हावा, अशीच मनापासून इच्छा होती.
पण अलीकडच्या काही वर्षांत, विशेषतः गेल्या काही दिवसांत समाजातील बदलांचे जे चित्र समोर येत आहे, ते पाहून मनात अस्वस्थतेची एक खोल दरी निर्माण झाली आहे.
सोशल मीडियावर राजकीय विरोधकांचा अपमान करण्यासाठी ज्या प्रकारची भाषा, चित्रे आणि विकृत कल्पनांचा वापर केला जातो, ते पाहून मन सुन्न होते. मतभेद असू शकतात, विचारसरणी वेगळ्या असू शकतात, पण एखाद्या व्यक्तीचे, विशेषतः स्त्रीचे, मानवी अस्तित्वच नाकारेल अशा पातळीवर जाणारी घाणेरडी अभिव्यक्ती ही केवळ राजकीय भूमिका नसून सामाजिक अधःपतनाची निशाणी आहे. अशा गोष्टी तयार करणाऱ्यांपेक्षा त्याचे कौतुकाने स्वागत करणाऱ्यांची संख्या अधिक भयावह वाटते.
आज एखाद्या चिमुरड्यावर अत्याचार होतो, एखाद्या कुटुंबाचा संसार उद्ध्वस्त होतो, एखाद्या निरपराध व्यक्तीचा जीव जातो; पण समाजाचे लक्ष पीडितेकडे नसते. चर्चा सुरू होते ती आरोपीच्या जातीवर, धर्मावर, पक्षावर किंवा विचारसरणीवर. न्यायापेक्षा आपला गट मोठा की दुसऱ्याचा, यालाच महत्त्व उरले आहे. माणूस हरवत चालला आहे आणि ओळखींचे राजकारण जिंकत चालले आहे.
लोकशाही म्हणजे मतभेदांचा उत्सव. पण आज मतभेद शत्रुत्वात बदलले आहेत. निवडणुकीतील विजय हा लोकसेवेचा परवाना नसून विरोधकांना संपविण्याचा परवाना असल्यासारखा वापरला जात आहे. प्रत्येक निवडणुकीनंतर समाज आणखी विभागला जातो आहे. एका गावात, एका चौकात, एका सोसायटीत, अगदी एका घरातही वेगवेगळे गट निर्माण झाले आहेत. विचारभिन्नता आता संवादाने मिटत नाही; ती नातेसंबंध तोडते.
याहूनही मोठी चिंता म्हणजे झुंडशाहीचे वाढते साम्राज्य. पन्नास माणसे एकत्र आली की त्यांना कायदा, नियम किंवा सामाजिक जबाबदारीची भीती उरत नाही. सार्वजनिक जागा, सार्वजनिक साधनसंपत्ती आणि सार्वजनिक शिस्त यांचा आदर कमी होत चालला आहे. ज्याची संख्या जास्त, त्याचाच आवाज मोठा आणि त्यालाच सत्य मानले जाते.
दरम्यान, निसर्गावरचा हल्ला सतत सुरू आहे. नद्या, जंगलं, डोंगर, जमीन, हवा आणि पाणी यांची लूट करणाऱ्या संघटित टोळ्या समाजाच्या प्रत्येक स्तरावर तयार झाल्या आहेत. विकासाच्या नावाखाली आपण आपल्या मुलांच्या भविष्याचीच माती करत आहोत. हवा प्रदूषित आहे, पाणी प्रदूषित आहे, अन्न प्रदूषित आहे. नफा मिळविण्यासाठी निकृष्ट वस्तू विकणे, भेसळ करणे किंवा लोकांच्या आरोग्याशी खेळणे हे अनेकांसाठी सामान्य झाले आहे.
याचबरोबर लोकसंख्येचा प्रचंड ताण, शहरी गर्दी, कमी होत चाललेली मोकळी जागा आणि वाढती स्पर्धा यामुळे मानसिक शांतता दुर्मिळ झाली आहे. घराच्या चौकटीबाहेर पाऊल टाकले की गोंधळ, गर्दी, आवाज आणि तणाव यांचे साम्राज्य दिसते. शांतपणे विचार करता येईल, निसर्ग अनुभवता येईल, अशी जागा दिवसेंदिवस कमी होत चालली आहे.
सर्वात वेदनादायक बदल मात्र मानवी नात्यांमध्ये दिसतो. प्रेम, माया, मैत्री, आस्था, कृतज्ञता, माणुसकी — या मूल्यांची जागा हळूहळू पैशाने घेतली आहे. वरवर धर्म, संस्कृती आणि परंपरांचे प्रदर्शन दिसते; पण प्रत्यक्ष व्यवहारात पैसा हा नव्या युगाचा देव बनला आहे. तो मिळविण्यासाठी कोणताही मार्ग योग्य मानण्याची प्रवृत्ती वाढत आहे. नैतिकता, संवेदनशीलता आणि सामाजिक जबाबदारी या गोष्टी दुय्यम ठरत आहेत.
हे सगळे पाहताना एक प्रश्न वारंवार मनात येतो. आपण ज्या समाजात वाढलो, तो परिपूर्ण नव्हता. त्यातही समस्या होत्या. पण त्यात काही प्रमाणात विश्वास होता, काही प्रमाणात संयम होता, काही प्रमाणात माणुसकी होती. आज तंत्रज्ञान प्रगत झाले, उत्पन्न वाढले, सुविधा वाढल्या; पण मनुष्य अधिक सुखी, अधिक शांत आणि अधिक संवेदनशील झाला का?
कदाचित आपल्या पिढीने तुलनेने समृद्ध आयुष्य जगले. आम्हाला बदलाचा काळ अनुभवायला मिळाला. पण आज आपल्या मुलांकडे पाहताना चिंता वाटते. ते ज्या जगात मोठे होत आहेत, त्या जगात माहिती प्रचंड आहे पण शहाणपण कमी आहे; संपर्क अमर्याद आहे पण नाती कमकुवत आहेत; संपत्ती वाढत आहे पण समाधान कमी होत आहे.
आपल्या पुढच्या पिढ्यांनी कुठे राहावे हा प्रश्न महत्त्वाचा आहेच. पण त्याहून मोठा प्रश्न असा आहे की आपण त्यांच्यासाठी कसा समाज, कोणती संस्कृती आणि कोणती मूल्यव्यवस्था मागे ठेवून जाणार आहोत?
कारण शेवटी देश फक्त सीमांनी बनत नाही. देश बनतो माणसांनी, त्यांच्या विचारांनी, त्यांच्या परस्पर आदराने आणि त्यांच्या माणुसकीने.
आणि जर हेच हरवले, तर कितीही आर्थिक प्रगती झाली तरी पुढच्या पिढ्यांसाठी आपण खऱ्या अर्थाने समृद्ध वारसा सोडून जाणार नाही.
Narendra Patil
#समाजचिंतन #पुढचीपिढी #माणुसकी #लोकशाही #सामाजिकवास्तव #विचारमंथन #युवाभविष्य #मानवीमूल्ये #पर्यावरण #सामाजिकजबाबदारी
