03/10/2026
ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΟΥ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ
ΝΙΚΟΣ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ
Για την επέτειο θανάτου του Νίκου Πουλαντζά
Φέτος συμπληρώνονται 47 χρόνια από την πρόωρη απώλεια του Νίκου Πουλαντζά.
Η επέτειος αποτελεί μια νέα ευκαιρία μνήμης και αναβάπτισης στις ιδέες ενός από τους σημαντικότερους θεωρητικούς της πολιτικής θεωρίας και μαρξιστές διανοητές του 20ού αιώνα. Το κενό που άφησε η απουσία του παραμένει μεγάλο, όμως το θεωρητικό και πολιτικό του έργο αποδεικνύεται σήμερα πιο αναγκαίο από ποτέ.
Αντλούμε έμπνευση από τις διδασκαλίες του, επικαιροποιώντας τες στις συνεχώς μεταβαλλόμενες συνθήκες.
Αυτές που βιώνουμε σήμερα προσδίδουν μια ιδιαίτερη σημασία στις αναλύσεις του για τον φασισμό.
Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια βαθιά και παρατεταμένη κρίση της δημοκρατίας, η οποία συνδυάζεται με την ανησυχητική ενίσχυση των ακροδεξιών, νεο-αντιδραστικών και νεοφασιστικών τάσεων σε διεθνές επίπεδο. Από την Ευρώπη μέχρι την Αμερική, η συστηματική διάβρωση των κοινωνικών δικαιωμάτων και η αυταρχική θωράκιση του σύγχρονου κράτους στρώνουν το έδαφος για την κανονικοποίηση του ακραίου συντηρητισμού και του εθνικισμού.
Σε αυτό το ζοφερό σκηνικό, το έργο του Πουλαντζά — και ιδιαίτερα η μνημειώδης ανάλυσή του στο «Φασισμός και Δικτατορία» — μας προσφέρει απαραίτητα θεωρητικά εφόδια. Μας θυμίζει ότι ο φασισμός δεν αποτελεί μια ιστορική «παρέκκλιση» ή ένα τυχαίο φαινόμενο, αλλά μια οργανική, επιθετική απάντηση των κυρίαρχων τάξεων σε συνθήκες οξείας πολιτικής και οικονομικής κρίσης. Μας δείχνει πώς ο κρατικός αυταρχισμός μπορεί να ενσωματώνει αντιδραστικά στοιχεία, μετατρέποντας τον φόβο και την κοινωνική ανασφάλεια σε όπλο ενάντια στις δυνάμεις της προόδου και της χειραφέτησης.
Ο Νίκος Πουλαντζάς δεν υπήρξε ποτέ ένας αποστασιοποιημένος θεωρητικός. Συνέδεσε άρρηκτα τη θεωρητική αναζήτηση με την πολιτική πράξη και το όραμα για έναν σοσιαλισμό με δημοκρατία και ελευθερία. Μας κληροδότησε τη θεμελιώδη παρακαταθήκη ότι η απάντηση στην άνοδο της ακροδεξιάς και του φασισμού δεν μπορεί να είναι ούτε η παθητική αναμονή ούτε ο εγκλωβισμός σε διαχειριστικές λογικές. Απαιτεί έναν διμέτωπο, συνεχή αγώνα: για τον ριζικό εκδημοκρατισμό των θεσμών εκ των έσω και, ταυτόχρονα, για την οικοδόμηση ισχυρών, αυτόνομων κοινωνικών κινημάτων στη βάση.
Ως Ινστιτούτο που φέρει με τιμή το όνομά του, δεσμευόμαστε να συνεχίσουμε να υπηρετούμε αυτή την κληρονομιά εμπλουτίζοντάς την με νεότερες επεξεργασίες και σε συνομιλία με αυτές. Σήμερα, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, έχουμε χρέος να αποτελούμε χώρο κριτικής σκέψης, αντιφασιστικής εγρήγορσης και υποδοχής των
ριζοσπαστικών προοδευτικών ιδεών. Απέναντι στο σκοτάδι των αντιδραστικών τάσεων της εποχής μας, αντιτάσσουμε την αντιπαράθεση ιδεών με παρρησία, τη συλλογική δράση, την αλληλεγγύη και τη διεκδίκηση μιας κοινωνίας ισότητας και
δικαιοσύνης.
Αθήνα, 3 Οκτωβρίου 2026
Το Διοικητικό Συμβούλιο του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς
