22/08/2023
οι ΦΙΛΟΙ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ ξαναφέρνουν την πρότασή τους:
Project «Γαία»
- η Ανανέωση των Αρχαίων Μυστηρίων - Carl A.P.Ruck*
Η αρχαία μαρτυρία σχετικά με τη θρησκευτική εμπειρία που βίωναν χιλιάδες προσκυνητές στο ιερό της Θεάς, στο μικρό χωριό της Ελευσίνας, δεκαέξι περίπου χιλιόμετρα δυτικά της Αθήνας, είναι ομόφωνη. Ο Ομηρικός Ύμνος προς τη Δήμητρα θεωρεί τις τελετές αυτές απαραίτητες για το ευ ζην: "Ευτυχής όποιος από τους θνητούς ανθρώπους τα'χει δει, ο αμύητος όμως στα ιερά και ο αμέτοχος δεν έχει όμοια μοίρα, ακόμα και νεκρός στο μουχλιασμένο σκότος". Τα Μυστήρια τελούνταν ετησίως επί δύο χιλιάδες χρόνια, από τα μέσα της δεύτερης χιλιετίας π.Χ., στον ίδιο περίπου χώρο, ο οποίος τροποποιούταν με την πάροδο του χρόνου, λόγω του ολοένα αυξανόμενου αριθμού των συμμετεχόντων. Η κατασκευή του ιερού κατέστρεψε οποιοδήποτε αρχαιολογικό στοιχείο σχετικά με την προηγούμενη χρήση του χώρου, αν και είναι πιθανό να επρόκειτο και πάλι για ιερό της Νεολιθικής εποχής, ή και προγενέστερης. Η τελετή όπως ασκούταν στην Κλασική και τη Ρωμαϊκή περίοδο, αντιπροσωπεύει τη μετάβαση από τη μητριαρχία στην πατριαρχική παράδοση.
Τον 6 ο αι. π.Χ. πέρασε στον έλεγχο των Αθηναίων και επηρέασε καθοριστικά τη νοοτροπία της Κλασικής περιόδου και του μετέπειτα ευρωπαϊκού πολιτισμού. Σχεδόν κάθε σημαντική προσωπικότητα, άντρας ή γυναίκα, ξένος ή Έλληνας, κάθε κοινωνικής θέσης, όφειλε να μυηθεί έστω μία φορά στη ζωή του. Κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο, ο ρήτορας και φιλόσοφος Κικέρων χαρακτήρισε τα Μυστήρια ως το μεγαλύτερο δώρο του κράτους της Αθήνας προς τον κόσμο, το βασικότερο κίνητρο της ανθρωπότητας για να απαλλαγεί από τη βαρβαρότητα, μαθαίνοντας όχι μόνο να ζούμε με χαρά, αλλά και να πεθαίνουμε με ελπίδα.
Η σχέση μεταξύ ζωής και θανάτου αποτελεί τον σπόρο που φυτεύεται στο χώμα, στο σκοτάδι της γης, με την προσδοκία ότι θα επιστρέψει πάλι και θα ανθίσει. Αυτό που βίωναν οι μύστες, ήταν ένα ταξίδι του πνεύματος σε μία πραγματικότητα μίας παράλληλης διάστασης, δημιουργώντας μονοπάτια επικοινωνίας της ανθρωπότητας με τη Γαία. Ήταν κάτι παραπάνω από μία απλή μεταφορά. Οι μύστες είχαν την ευκαιρία να ταυτιστούν με τους κύκλους της φύσης στο βαθύτερο επίπεδο της ύπαρξής τους.
Υπήρξα μέλος μίας ομάδας τη δεκαετία του ’70, που προσπάθησε να αποκαλύψει τι πραγματικά συνέβαινε στο ιερό, μιας και οι μυημένοι είχαν ορκιστεί απόλυτη εχεμύθεια, καλύπτοντας έτσι την τελετή με ένα πέπλο μυστηρίου. Ασχολήθηκα ξανά με το θέμα τη δεκαετία του ’90, συνοψίζοντας τα ευρήματά μας και τη μετέπειτα έρευνα. Όταν ρώτησα το συνάδελφό μου, τον Ελβετό χημικό Albert Hofmann, λίγο πριν το θάνατό του σε ηλικία 102 ετών για ένα σχόλιο, ακόμα και μόνο μία πρόταση, λόγω της αδυναμίας του έγραψε: «μόνο μία νέα Ελευσίνα θα μπορούσε να βοηθήσει την ανθρωπότητα να επιβιώσει από την επερχόμενη καταστροφή της Φύσης και της ανθρώπινης κοινωνίας και να φέρει μία νέα περίοδο ευτυχίας».
Η Ελευσίνα είναι μια πόλη ιδιαιτέρως προικισμένη από τη φύση: η Ακρόπολη βρίσκεται στο κέντρο μίας εύφορης πεδιάδας, η οποία οριοθετείται από οροσειρές. Η αίθουσα της μύησης ήταν σκαλισμένη στα βράχια της νότιας πλαγιάς και αρχιτεκτονικά έμοιαζε με υπόγεια σπηλιά. Σε αυτήν εδώ την πεδιάδα πρωτοβλάστησε το σιτάρι, ο καρπός της ζωής. Την περιοχή στόλιζε ακόμη περισσότερο το νησί της Σαλαμίνας, που βρίσκεται σε κοντινή απόσταση από τις ακτές της πόλης, το οποίο παρείχε ένα εξαιρετικό καταφύγιο για τα πλοία στον κόλπο του. Οι περισσότεροι γνωρίζουν τη Σαλαμίνα από τη διάσημη ναυμαχία, όταν ο Αθηναίος ναύαρχος, επικεφαλής του συμμαχικού στόλου χρησιμοποίησε τις γνώσεις του για την περιοχή προς όφελός του, εναντίον των κατά πολύ ισχυρότερων δυνάμεων του βασιλιά Ξέρξη.
Η Ελευσίνα αποτελούσε ιερό τόπο της Θεάς και της κόρης της, τις δύο θηλυκές θεότητες, τη Μητέρα και την Κόρη, πριν από τη πατριαρχική επικράτηση, η οποία καθιέρωσε τα Μυστήρια για τη Δήμητρα και την Περσεφόνη. Ωστόσο, στο παρελθόν θεωρείτο ακόμη ιερότερο να μην τους αποδίδονται ονόματα. Ήταν απλώς οι δύο θεές, οι οποίες άλλαζαν ρόλο, από μητέρα σε κόρη και το αντίστροφο. Το αρσενικό στοιχείο των Μυστηρίων ταυτιζόταν με τον Άδη, τον άρχοντα του Κάτω Κόσμου, τον οποίο αποκαλούσαν «αόρατο».
Μία τρίτη θηλυκή θεότητα επισκίαζε τις δύο θεές, η γηραιά θηλάζουσα μητέρα, με το φοβερό όνομα «Εκάτη», προστάτιδα της μαγείας. Ωστόσο, πάλι και οι τρεις ρόλοι ήταν αλληλένδετοι, καθώς η μητέρα θα γινόταν η τροφός του παιδιού της κόρης και αυτή η τρίτη θεότητα συμπλήρωνε τις άλλες δύο, σχηματίζοντας μία θριαμβευτική τριάδα. Το μυστήριο του αναγεννηθέντος σπόρου προσωποποιούταν από το γιο αυτής της τριάδας, η οποία ονομαζόταν «Βριμώ», που σήμαινε τη «φρυάττουσα» ή «λυσσώσα». Το παιδί τους ονομαζόταν Βρίμος ή Ίακχος, αλλά είχε και άλλο, λιγότερο τρομακτικό όνομα, που άρμοζε στη γενναιοδωρία αυτής της Τριάδας. Ο τριπλός πολεμιστής, ο Τριπτόλεμος. Ήταν προστάτης της τέχνης της ζωής και ήταν εκείνος που έσπειρε τους πρώτους σπόρους στις γύρω περιοχές. Ήταν το ακριβώς αντίθετο από τους γονείς του. Το ειρηνοποιό αντίδοτο της ζωής έναντι του θανάτου. Οι μύστες τη νύχτα του μεγάλου Μυστηρίου ξεκινούσαν το πνευματικό τους ταξίδι στην ιερή σπηλιά, τη στιγμή της θαυματουργής γέννησης του Τριπτολέμου. Ένιωθαν σαν να ξαναγεννιόντουσαν, ακριβώς όπως εκείνος, ένα παιδί που δημιουργήθηκε και γεννήθηκε από το θάνατο. Το σθένος του θανάτου γίνεται θετικό μέσω της προσωπικής εμπειρίας και ο θεός Άδης αναγνωρίζεται ως ένας όμορφος νέος, αλλά και πηγή ευημερίας, τόσο σε αυτή τη ζωή, όσο και στην επόμενη.
Αυτές οι ευλογίες, καθώς και η ευημερία του Θριάσιου πεδίου, αποτελούσαν και μία εντολή-παρακίνηση για καταστροφή των φυσικών του χαρισμάτων όταν θα αφανιζόταν το ιερό και θα έκανε την εμφάνισή της η σύγχρονη θρησκεία. Πρόκειται για ένα μικρό παράδειγμα της ισοπέδωσης που έχει εξαπλωθεί σε όλο τον κόσμο – μία ισοπέδωση που απειλεί να αφανίσει την ανθρωπότητα. Ο κόλπος της Σαλαμίνας είναι φραγμένος από δεξαμενόπλοια που περιμένουν να ξεφορτώσουν το εμπόρευμά τους. Αργό πετρέλαιο για τα διυλιστήρια, που ρυπαίνουν και δηλητηριάζουν την ατμόσφαιρα. Η πεδιάδα είναι ξερή και έχει μετατραπεί σε έρημο. Εκτός από τα διυλιστήρια, υπάρχουν και άλλες βιομηχανίες επεξεργασίας ορυκτού πλούτου, που αρπάζουν ό,τι προσφέρει η γη, μαζί με εργοστάσια τσιμέντου και χυτήρια σιδήρου.
Ο συμβολισμός δε θα μπορούσε να είναι εμφανέστερος. Ελάχιστοι άνθρωποι επισκέπτονται πλέον το ιερό ή γνωρίζουν καν για τα Ελευσίνια Μυστήρια. Η Ελευσίνα δεν αποτελεί επισήμως μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, αν και υπήρξε το κέντρο μίας θρησκείας, ηλικίας 2000 ετών. Το ανεπαρκές μουσείο χρονολογείται από το 19ο αι. και πολλοί από τους θησαυρούς του έχουν αντικατασταθεί με αντίγραφα. Μία προσπάθεια βρίσκεται σε εξέλιξη για τη βελτίωση της κατάστασης. Η εθνική οδός Αθήνας-Κορίνθου παρακάμπτει πλέον την πόλη και σε δημοτικό επίπεδο έχουν γίνει εργασίες αποκατάστασης της πόλης και πεζοδρόμησης των δρόμων γύρω από το ιερό. Στην προκυμαία έχουν φυτευτεί δέντρα και η θάλασσα είναι και πάλι ασφαλής για κολύμβηση. Μία μεγάλη περιοχή εγκαταλελειμμένων και ερειπωμένων εργοστασίων, δίπλα στο ιερό και κάτω από το σημερινό μουσείο έχει μετατραπεί σε κέντρο εργαστηρίων, τέχνης, θεατρικών παραστάσεων και προαγωγής του πολιτισμού.
Ας είναι αυτό το σύνθημά μας: «το μέλλον αρχίζει εδώ». Μιας και η Ελευσίνα αποτελεί το μέρος όπου η Γαία έχει βεβηλωθεί τόσο πολύ, προτείνουμε να γίνει αυτή η πόλη ένας παγκόσμιος πυρήνας για την επαναδιαπραγμάτευση της ανθρωπότητας με τον πλανήτη Γη. Για αυτό το λόγο, επιδιώκουμε την αναγνώριση της πόλης και των αρχαιολογικών της ευρημάτων ως μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, με στόχο την προσέλκυση χρηματοδότησης από διεθνείς και Έλληνες δωρητές, με σκοπό την κατασκευή νέου μουσείου, το οποίο θα ενσωματώνει τη γύρω περιοχή και κάποια από τα εγκαταλελειμμένα βιομηχανικά ερείπια του υπάρχοντος κέντρου πολιτισμού. Ο συμβολισμός είναι απλός. Δεν προτείνουμε την αποκατάσταση της αρχαίας λατρείας, ή την αντιστροφή του χρόνου, αλλά τη σύναψη ενός νέου συμβολαίου με τη Γαία. Τα υπάρχοντα εργοστάσια δε θα αφαιρεθούν, δεδομένου ότι έτσι θα μεταφερθούν απλώς σε άλλη περιοχή. Όπως και στην αρχαιότητα, η ευημερία μας θα εξαρτηθεί από τη γενναιοδωρία της Γαίας.
Το μουσειακό συγκρότημα θα είναι πολυδιάστατο. Ένα από τα καθήκοντά του θα είναι να διερευνήσει τρόπους για την άμβλυνση των βλαβερών επιδράσεων της εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων. Στη νέα Ελευσίνα οι βιομηχανίες θα περιβάλλονται από πάρκα, θα λειτουργούν με καθαρό για το περιβάλλον τρόπο και θα αποτελούν μνημεία. Γιγάντια γλυπτά- μαρτυρία που θα είναι αποτελεσματικά, όσο και όμορφα, εμπνευσμένα από σύγχρονους αρχιτέκτονες. Κάτι παρόμοιο έχει ήδη γίνει στη μεξικανική πόλη Monterrey, όπου άλλοτε περήφανα, αλλά πλέον εγκαταλελειμμένα εργοστάσια του 19ου αι. ενσωματώθηκαν στην πολιτιστική ταυτότητα της πόλης, ως έργα τέχνης.
Εκτός από την προώθηση της έρευνας του παρελθόντος και τη μελέτη των Ελευσίνιων Μυστηρίων μέσω συνεδρίων και σεμιναρίων, το μουσείο θα βλέπει και προς το μέλλον. Ανάμεσα στις επιχορηγούμενες δραστηριότητες θα είναι και δραστηριότητες προώθησης του συμβολαίου μας με την Γαία, όπως εκμάθηση τεχνικών διαλογισμού, πνευματικής άσκησης, εναλλακτικής ιατρικής και καλλιτεχνικών εργαστηρίων. Επίσης, θα υποστηρίζονται έρευνες στον τομέα της περιβαλλοντικής αποκατάστασης, των νέων πηγών ενέργειας και των ασφαλών μεθόδων εκμετάλλευσης των δώρων του πλανήτη μας.
Ελπίζουμε στο τέλος, να δούμε την επιστροφή της γεωργίας στο Θριάσιο πεδίο και να καταστήσουμε το νέο μουσείο προορισμό προσκυνήματος για το σύγχρονο κόσμο.
*Ο Carl A.P.Ruck είναι καθηγητής στο τμήμα Κλασικών Σπουδών του Boston University