Uyghur Culture and Heritage Association of Australia

20/11/2025

Our Uyghur Art Exhibition on 8 November was a wonderful success, bringing together community members, artists, and leaders to celebrate Uyghur culture, heritage, and artistic talent.

We warmly thank all participating artists whose talent and creativity made the exhibition truly special; our dedicated volunteers, whose hard work ensured a smooth and vibrant event; and our supportive community members, whose presence and encouragement mean so much to us.

This event was made possible by Multicultural NSW, and on behalf of the Uyghur Culture and Heritage Association, we extend our heartfelt gratitude to all our distinguished guests whose presence greatly contributed to the success of this event.

We sincerely thank:

Mayor Ned Mannoun, Liverpool City Council Australia

Charishma Kaliyanda, MP, Member of the Legislative Assembly and Member for Liverpool; Parliamentary Secretary for Customer Service and Digital Government, Parliamentary Secretary for Emergency Services, and Parliamentary Secretary for Youth Justice

Ms Dai Le, Federal Member for Fowler; Councillor for Fairfield/Cabravale Ward; Deputy Mayor of Fairfield City Council

Anne Stanley MP, Government Whip; Chair of the Joint Standing Committee on the Parliamentary Library; Chair of the Parliamentary Joint Committee on Parliamentary Standards

Dr. James Cockayne, Anti-Slavery Commissioner, Office of the NSW Anti-Slavery Commissioner

Thank you all for helping make this event memorable and meaningful.
🌿✨

19/11/2025

17/11/2025

First time ever in Adelaide Uyghur Art Exhibition with international Uyghur Artists in attendance

Open to the public from 1pm to 5pm
Looking forward to seeing you all 💐🙌

17/11/2025

17/11/2025

12/11/2025

Join us for our upcoming Art Exhibition in Melbourne! Everyone is welcome to come and enjoy a vibrant showcase of creativity and culture. Don't miss this special event.

21/09/2025

18/09/2025

ھۆرمەتلىك ئەخمەت ئىگەمبەردىنىڭ ئىجادىيەت ۋە مىللىي كۈرەشلىرىنى خاتىرىلەش پائالىيىتىدىن كۆرۈنۈشلەر
2025 - يىل 13 - سىنتەبىر، ئەدېلەيد، ئاۋسترالىيە

21/08/2025

12/08/2025

بوغدا ئابدۇللا: مۇقامنىڭ ساقلىنپ قېلىشىدىكى چىنلىق

يېڭىسارلىقلار ئېتنىك مەنبە جەھەتتە ياغما قەبىلىسىدىن دەپ قارىلىدۇ. ياغمىلار ئۆز ئىچىدىن 1700 نەسەبكە بۆلۈنگەن. ياغما توققۇز ئوغۇز قەبىلىسى باشلىقىنىڭ ئىسمىدۇر. 10-ئەسىردە ئوتتۇرا ئاسىيادا ساياھەتتە بولغان سەيياھلاردىن ئىبنى فەزلان «ئىبنى فەزلان ساياھەتنامىسى»دە، توققۇز ئوغۇزلار «پاختا رەخت ۋە يۇڭ رەختتىن تىكىلگەن كىيىملەرنى كېيىدىكەن. ئۇلار ئاتنى ناھايىتى قەدىرلەيدىكەن، ناھايىتى ياخشى ئات يېتىشتۈرىدىكەن» دەپ مەلۇمات بېرىدۇ. «ھۇددۇدۇل ئالەم»دە ياغمىلارنىڭ قەشقەردىن تارتىپ خوتەنگىچە بولغان ئارىلىقلاردا ياشايدىغانلىقى، ئۇلارنىڭ قاتتىق، كۈچلۈك، باتۇر ئىكەنلىكى، قولىدا قوي، ئات بولۇپ، تېرە ئىشلەپچىقىرىدىغانلىقى، يېڭىسارنىڭ تۇماقلىرى ھەممىسى خاتىرىلەنگەن. يېڭىسار قەدىمقى يېپەك يولى، كارۋان يوللىرى، كېسىپ ئۆتكەن، شەرق، غەرب مەدەنىيىتى شاللانغان، قوبۇل قىلىنغان، تەرەققىي قىلغان دىيار.
ئۇيغۇرلار تارىختا كۆپ قېتىم يېزىق ئالماشتۇرغان بولسىمۇ، لېكىن مۇقامنى ئۆزگەرتمىگەن، ئالماشتۇرمىغان. چەكسىز قىممەتكە ئىگە مۇقامدىن ئىبارەت بۇ مىراسنى مۇۋەپپەقىيەتلىك داۋاملاشتۇرغان ھەمدە ساقلىغان. ئۇيغۇرلار ئاھاڭ، ناخشا جەھەتتە سۈكۈتتە تۇرغان خەلق ئەمەس. يېڭىساردا مۇقامچىلاردىن ئۈچ چوڭ جەمەت ئۆتكەن: ئۇنىڭ ئىچىدە مەشھۇر جەمەتتىن تەۋەككۈل ئاخۇن جەمەتىنى كۆرسىتىش مۇمكىن، ئۇ بىرىنچى جەمەت؛ ئىككىنچى مۇقامچى جەمەت ئابباس سەمەت جەمەتى؛ ئۈچىنچى مۇقامچى جەمەت ئۇچار يېزا تىۋىزدىن تۇرداخۇن گۇگۇت جەمەتى.
ئۇلۇغ پېشىۋا تۇرداخۇن 1881-يىلى يېڭىسار شەھەر ئىچى ئوردا ئالدى مەھەللىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇلار ئىككى ئوغۇل بولۇپ، ئۇ چوڭى. تۇرداخۇن زاكا مۇقامچى، ئۇنىڭ ئۇستازى ئاتىسى تەۋەككۈل ئاخۇن بولغان. ئۇ ئىچكى دۇنيانىڭ ئاۋازى ياكى بىۋاستە سېزىمگە ئاقىلانىلىك بىلەن يېتەكچىلىك قىلىدۇ. شاگىرت تۇرداخۇن مۇقام ئۆگىنىش جەريانىدا ئۆزىنى ئازادە تۇتۇپ، ئەقلىنى سىرتقى ئىشلاردىن يىغىۋېلىپ، ھەممىنى قوبۇل قىلىش نىيىتىدە بولىدۇ. نەتىجىدە ئۇنىڭ ئادەتتىن تاشقىرىي ئەقلى ئايان بولىدۇ ھەم ئاكتىپلىشىدۇ، رۇسلىشىدۇ، تەجرىبىگە ئىگە بولىدۇ، يېتىلىدۇ ۋە راۋاجلىنىدۇ. ئۇ 20 ياشقا كىرگۈچە بىر تەرەپتىن مۇقام ئۆگىنىپ، يەنە بىر تەرەپتىن داپ چېلىپ دادىسىغا ماسلىشىپ بېرىدۇ. 1900-يىلدىن 1938-يىلغىچە مۇقام ئوقۇش بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.

تۇرداخۇن ئاكا يېڭىساردا مۇستەقىل، ئۆز ئالدىغا ئون ئىككى مۇقامنى 38 يىل ئوقۇدى ۋە تارقاتتى، ھەمدە «ئابى چەشمە» مۇقامىنى ئۆزى ئىجاد قىلىپ ئەۋلادقا مىراس قالدۇردى. مۇقام تېكىستلىرى ئىنسانىيەت، مۇھەببەت، ئەمگەك، ۋاپادارلىق، تىنچلىق، ئارزۇ-ئۈمىدلەرنى ئاساس قىلغان. تۇرداخۇن ئەلىشىر نەۋائى غەزەللىرىدىن 1169 مىسىرانى بەخۇدۈك ئوقۇيالايتتى. شۇ يىللاردا يېڭىساردا ھۈنەرۋەنلەر-كاسىپلار ئارىسىدىمۇ داۋاملىق دېگۈدەك مەشرەپ بولۇپ تۇراتتى. ھەر كۈنى دېگۈدەك بىر سورۇندا مەشرەپ ئۆتكۈزۈلەتتى. بۇنداق سەھنىلەردە تۇرداخۇن ئاكا قولىغا ساتارنى ئېلىپ ئۆز يۇرتنى كۈيلەيدىغان مۇقامنى ئېيتىپ، ئۇنىڭغا بولغان چوڭقۇر مېھىر-مۇھەببىتىنى ئىپادىلىگەن. شۇنداق قىلىپ بۇ تەرىقىدە مۇقام ئوقۇلۇش داۋام قىلغان، ئۈزۈلۈپ قالمىغان.
1882-يىلىدىن 1900-يىلغىچە يېڭىساردا تىنچلىق يىللىرى بولدى. مۇشۇ ۋاقىتتا يېڭىساردا ھەر قايسى ھۈنەر كەسىپتىكىلەرنىڭ، مەسىلەن، موزدۇز، ناۋاي، ئاشپەز، ياغاچچى، تامچىلارنىڭ مەلۇم كۈندە ئايرىم - ئايرىم باغ مەشرىپى ئۆتكۈزىلەتتى. بۇ مەشرەپلەر قاتارىدا ئىلمىي ئۆلىمالارنىڭ كىتابخانلىق مەشرىپى بولغان، تەۋەككۈل ئاكا 20 ياشلىق ئوغلى تۇرداخۇننى ئېلىپ مەشرەپ سورۇنىنىڭ تۆرىدە ئولتۇرۇپ، ھەممە كىشىلەرنىڭ كۆزىدىن ياش چىقىرىۋەتكەن. مۇشۇ مەزگىللىرى شەھەر ئىچىدە 90 كىشىلىك ئەھلى ئىلىم قازانچى ئېرىقتىكى شەمشىدىن بەگنىڭ بېغىغا چىقىپ، باغ مەشرىپى، «كىتابخانلىق مەشرىپى»گە قاتنىشىدۇ.
مۇقام تېكستلىرى فۇزۇلى 72 مىسرا، نەۋائى 1169 مىسرا، زەلىلى 30 مىسرا، مەشرەپ 208 مىسرا، ھۇۋەيدا 174 مىسرا، بىلال نازىم 22 مىسرا، لۇتفى 4 مىسرا، نەۋبىتى 36 مىسرا، سوپى يار 20 مىسرا، ئەمرى 8 مىسرا، كەمىنى 24 مىسرا، ۋاپايى 2 مىسرا، خەلق 246 مىسرا، ئەھمەد يەسسەۋى 43 مىسرا، سەبۇرى 18 مىسرا، ناقىس 10 مىسرا، غېرىب-سەنەم 140 مىسرا، ھۆرلىقا-ھەمراجان 48 مىسرا، يۈسۈپ-زىلەيخا 140 مىسرا، بابايى روشەن 84 مىسرا، مەلىكە دىلئارام 48 مىسرا، سەنۇبەر 38 مىسرادىن تەركىبلەنگەن. ئۇستاز تۇرداخۇن ئاكا ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىنىڭ تولۇق تېكستى بىلەن 3000 دىن ئارتۇق مىسىرانى يادقا ئېلىپ، پۈتكۈل خەلققە يەتكۈزگەن.

مەشرەپلەردە تەۋەككۈل ئاكا مۇقام ئوقۇشتىن ئىلگىرى ئالدى بىلەن بوي تەرەت ئېلىپ تىنىنى پاكىزلاپ، ئاندىن ئوقاتتى. مۇقام ئاخىرلاشقاندا ھەر پەيشەنبە كۈنى ئىلىم ئەھلىلىرى ئۇنىڭغا تەشەككۈر ئېيتىپ، بىردىن تون ھەدىيە قىلاتتى.
ئاتا-بالا مۇقامچىلارنى يېڭىساردا ھەر قايسى كەسپتىكىلەر ئەزىزلىگەن، ئىززەت-ئابرويىنى قىلغان. سورۇنلاردا تۆرگە چىقارغان. ئەھلى ئىلىمدە كىتابخانلىق قىلىپ چارچىغاندا ئۇلار مۇقام ئوقۇپ ھاردۇقىنى چىقىراتتى.

يېڭىساردا تارىختىن بۇيان ئىلىم-ئىرپان ھاۋاسى قويۇق بولغان. ئوقۇش يۇرتلىرىدا تەبىئىي پەنلەردىن تا ئاسترونومىيەگىچە ساۋاقلار بېرىلەتتى. ئەدىب سابىراخۇن (تەخەللۇسى ناقىس) ئوقۇغۇچىلارغا دەرس بەرگەندىن تاشقىرى مۇقام بىلەنمۇ مەشغۇل بولۇپ، دۇتار، تەمبۇر، ساتار چالاتتى. بۇنىڭ بىلەن يېزىلاردا قوناق شېخىنى ساز قىلىپ مۇقام ئوقۇشنى مەشق قىلغان ئوقۇغۇچىلارغا مۇقام ئۆگىنىشنىڭ ياخشى پۇرسىتى يارىتىلىپ بېرىلگەن. ناقىسقا تەۋەككۈل ئاكا ياردەملشىىپ دەرس بېرەتتى. شۇ ۋاقىتلاردا سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ مەشھۇر ئارتىسى تامارا خانىم قاتارلىقلار تۇرداخۇن ئاكىنى ئۆزبېكىستانغا ئالاھىدە مېھمان سۈپىتىدە تەكلىپ قىلغان.
مۇزىكا بىر خىل يورۇقلۇق، ئادەمنىڭ ئىچكى دۇنياسى بەزىدە بىرخىل يورۇقلۇقنى تەلەپ قىلىدۇ. خەلق كومپوزىتورلىرى ئۆز ئىدىيەسىىنىڭ ئالىيجانابلىقى، دەبدەبىلىك ئىكەنلىكىنى پەقەت ئاھاڭ ئارقىلىقلا ئىپادىلەيدۇ. ھەر قانداق بىر لەزران ئاھاڭ ئەرزان باھالىق جاۋابنى قوبۇل قىلمايدۇ. ئەينى ۋاقىتتا كۈي ئىجرا قىلىنغاندا چالغۇچىمۇ، تىڭشىغۇچىمۇ ئۆز ئالدىغا خىيالىي تۇيغۇ ئىچىگە غەرق بولۇپ كېتىدۇ. دۇنيادا خەلقلەرنىڭ قايغۇ-ھەسرىتى، خۇشاللىقى، ئارزۇ-ئارمانلىرىدا مەلۇم جەھەتتە ئوخشاشلىقمۇ بار، پەرقمۇ بار. بولۇپمۇ ئۇيغۇرلار ئىپتىدائىيلىقتىن كۆچمەنلىككە بىر قەدەر بۇرۇن ئۆتۈپ دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق، ئاندىن شەھەر بەرپا قىلىش تارىخىي جەريانىدا قايغۇ-مۇڭلارنى، تىلەك-ئۈمىدلەرنى ناخشا-ئۇسسۇل ئارقىلىق ئىپادىلەشكە ئادەتلەنگەن خەلق. مۇقام ئۆزلۈكىدىن شەكىللىنىپ قالغان مۇزىكىلىق ژانىر ئەمەس. ئۇ بولسا ئۇزۇن داۋاملىشىپ كەلگەن تارىخىي شارائىت، تەبىئىي مۇھىت ۋە شۇ زاماندا ئۆز تەسىرىنى شۇ يۇرت ۋە ئەتراپىدىكى ئىلىم-ئەھلىلىرى ئەمگەكچى خەلقنىڭ قەلبىنى ھاياجانغا سالغۇدەك ئاھاڭ ۋە مەزمۇن بىلەن تەسىر كۆرسىتىپ تەدرىجىي جۇغلانغان، ئۇزۇن تارىخىي جەرياننى ئۆز ئىچىگە ئالغان بەدىئىي قۇرۇلما. دۇنيادا بىر قانچە مىللەتنىڭ ئۆز ئالدىغا مۇقامى بولغان. لېكىن ئۇيغۇر كىلاسسىك ئون ئىككى مۇقامى مەيلى ئاھاڭ جەھەتتە، مەيلى ئىچكى ھېسسىياتنى ئىپادىلەش جەھەتتە ياكى ئورۇنلاش جەھەتتە بولسۇن، باشقىلاردىن كۆرۈنەرلىك پەرقلىنىپ تۇرىدۇ.
تۇرداخۇن ئاكا 58 يېشىغا قەدەر يېڭىساردا مۇقام ئوقۇدى، ھەم ئۆز يۇرتىدىن ئايرىلمىدى. 1950-يىلى 7-ئايدا تۇرداخۇن بىرىنجى قېتىم ئۈرۈمچىگە تەكلىپ قىلىنىپ، چوڭ ئوغلى ھوشۇراخۇننىڭ داپنى تەڭكەش قىلىپ بېرىشى بىلەن 1951-يىلى 12-ئايغىچە بولغان بىر يېرىم يىل ۋاقىت ئىچىدە ئون ئىككى مۇقامنىڭ ئاساسىي قىسىملىرىنى ۋە يۈزدىن ئارتۇق خەلق ناخشلىرىنى دەسلەپكى قەدەمدە ئۈنئالغۇغا ئېلىپ بەردى. ئۇ 1951-يىلى 12-ئايدا ئۈرۈمچىدىن قايتىپ كېلىپ يەكەن ۋىلايەتلىك سەنئەت ئۆمىكىدە مۇقام ئۇستازى بولۇپ، خېلى كۆپ ياش مۇزىكانتلارنى ۋە مۇقام ئېيتقۇچىلارنى تەربىيەلەپ يېتىشتۈرۈپ چىقتى.

1954-يىلنىڭ بېشىدا تۇرداخۇن بىلەن چوڭ ئوغلى ھوشۇراخۇن ئىككىنچى قېتىم ئۈرۈمچىگە تەكلىپ قىلىندى. 1955-يىلنىڭ ئاخىرىغىچە بولغان ئىككى يىل ۋاقىت ئىچىدە ئۆزىنىڭ ئۆمۈرلۈك ئىپتىخارى ۋە جۇشقۇن جاسارىتى بىلەن چوڭ ئوغلى ھوشۇراخۇننىڭ داپنى تەڭكەش قىلىشى ئارقىلىق پۈتۈن ئون ئىككى مۇقامنى ئۈنئالغۇغا تولۇق ئېلىپ بېرىپ يۇرتنى خۇشاللىققا چۆمدۈردى ھەم خەلق ۋە تارىخقا تەقدىم قىلدى.