12/04/2026
په افغانستان کې د سرطان د کنترول لپاره اړین اقدامات او د حل لارې
سرطان نن سبا د نړۍ په کچه یو له خطرناکو ناروغیو څخه ګڼل کېږي، او له بده مرغه افغانستان هم له دې ستونزې څخه خوندي نه دی. د سرطان د پېښو زیاتوالی، د عامه پوهاوي کمښت، محدودې روغتیايي اسانتیاوې او اقتصادي ستونزې هغه مهم عوامل دي چې د دې ناروغۍ کنټرول یې ستونزمن کړی دی. د دې لپاره چې موږ وکولای شو د سرطان مخه ونیسو او یا یې اغېزې راکمې کړو، یو لړ عملي او بنسټیز اقدامات اړین دي.
۱. عامه پوهاوی او تعلیم
د سرطان د کنټرول لومړی ګام د خلکو پوهاوی دی. خلک باید د سرطان د نښو، خطر عواملو او د مخنیوي لارو په اړه معلومات ولري. د بېلګې په توګه، د سګرټو څکول، ناسالمه غذا، ککړ چاپېریال او فزیکي بېحرکتي د سرطان مهم لاملونه دي. د رسنیو، جوماتونو، ښوونځیو او ټولنیزو پروګرامونو له لارې د عامه پوهاوي لوړول ډېر اغېزناک تمامېدای شي.
۲. د مخنیوي پروګرامونه
مخنیوی تر درملنې غوره دی. حکومت او روغتیايي ادارې باید داسې پروګرامونه پلي کړي چې د سرطان د خطر کچه راټیټه کړي. دا پروګرامونه کېدای شي د واکسینونو تطبیق (لکه د HPV واکسین)، د سګرټو پر ضد کمپاینونه، او د صحي ژوند طرز ترویج شامل وي.
۳. وختي تشخیص (Early Detection)
د سرطان د بریالۍ درملنې لپاره وختي تشخیص ډېر مهم دی. د سکرینینګ پروګرامونو نشتوالی په افغانستان کې یوه جدي ستونزه ده. باید د سینې سرطان، د رحم د غاړې سرطان او نورو عامو سرطانونو لپاره منظم معاینات رواج شي، ترڅو ناروغي په لومړیو پړاوونو کې وپېژندل شي.
۴. د روغتیايي سیستم پیاوړتیا
په افغانستان کې د سرطان د تشخیص او درملنې مرکزونه محدود دي. اړتیا ده چې پرمختللي لابراتوارونه، د تشخیص وسایل، او متخصص ډاکټران زیات شي. همدارنګه د د روغتیا نړیوال سازمان او نورو نړیوالو ادارو سره همکاري کولی شي د روغتیايي سیستم په پیاوړتیا کې مهم رول ولوبوي.
۵. د درملنې اسانتیاوې او لاسرسی
د سرطان درملنه ډېره ګرانه ده، چې ډېری افغانان یې توان نه لري. حکومت باید د سرطان ناروغانو ته مالي ملاتړ برابر کړي او د درملنې لګښتونه راکم کړي. همدارنګه د کیموتراپي، رادیوتراپي او جراحي خدماتو پراختیا ته جدي اړتیا ده.
۶. د معلوماتو راټولول او څېړنه
په افغانستان کې د سرطان په اړه دقیق احصایوي معلومات کم دي. د سرطان د ثبت ملي سیستم جوړول کولی شي د ناروغۍ د کچې، ډولونو او جغرافیایي وېش په اړه مهم معلومات برابر کړي. دا معلومات به د پالیسیو جوړولو او پلان جوړونې کې مرسته وکړي.
۷. ټولنیز او رواني ملاتړ
سرطان یوازې فزیکي ناروغي نه ده، بلکې رواني او ټولنیزې اغېزې هم لري. ناروغانو ته مشورتي خدمات، د کورنۍ ملاتړ، او د ټولنې همکاري د هغوی د درملنې په بهیر کې مهم رول لري.
د سرطان کنټرول یو ګډ مسوولیت دی چې حکومت، روغتیايي ادارې، مدني ټولنې او عام خلک باید پکې ونډه واخلي. که چیرې په افغانستان کې پورته یاد شوي اقدامات په سمه توګه عملي شي، نو کولای شو د سرطان پېښې راکمې کړو او د خلکو ژوند وژغورو.
د پوهاوي لوړول، وختي تشخیص، او مناسب درملنه هغه درې بنسټیز ستنې دي چې د سرطان پر وړاندې د بریا تضمین کوي.