Afghan Astronomy Association

Afghan Astronomy Association A group of young and enthusiastic Afghan scientists and amateurs who actively promote astronomy and s

جیمزویب ټیلسکوپ ثابته کړه چې له لمریز نظام ورهاخوا د نورو سیارو په اتموسفیرونو کې د ژوند نښې نښانې پلټلای شيپه کائناتو ک...
16/07/2022

جیمزویب ټیلسکوپ ثابته کړه چې له لمریز نظام ورهاخوا د نورو سیارو په اتموسفیرونو کې د ژوند نښې نښانې پلټلای شي

په کائناتو کې د ژوندانه مرکبات خواره واره ذي. دا چې تر دې دمه په پېژندل شویو کائناتو کې ځمکه د ژوندانه یوازینی ځای دی، نو په نوې ستورپوهنه او د سیارو په علم کې له دې ورهاخوا د ژوند پلټل اوس یو لوی هدف بلل کېږي.

موږ دوه ساینسپوهان یوو چې زموږ له لمریز نظام ورهاخوا نورې سیارې او ستوربیولوژي مطالعه کړو. د جیمزویب په څېر او د راتلونکو نسلونو له تلسکوپونو څخه ځکه مننه کوو چې زموږ په څېر څېړونکو سره د نورو ستورو پر شاوخوا د را تاوېدونکو سیارو په مطالعه کې مرسته کوي. دوی موږ ته دا وړتیا راکوي چې د اړوندو سیارو د اتموسفیرونو پر جوړښت پوه شوو او له هغوی څخه بیا دا مالومه کړو چې ایا هلته ژوند ممکن دی که نه. داسې هیله کېږې چې له دې سیارو څخه به یوه یا زیاتې په خپل ځان کې د ژوندانه کیمیاوي نښې نښانې لري.

زموږ له لمریز نظام ورهاخوا د اوسېدو وړ سیارې

په نورو لمریزو سیستمونو کې هم ممکن ژوند موجود وي چېرته چې د مریخ په څېر او د مشتري د سپوږمۍ، اروپا په شان تر خپله سطحه لاندې د اوبو سمندرونه موجود دي. خو بیا هم، په دغسې ځایونو کې د ژوندانه نښې نښانې پلټل خورا سخت کار دی، ځکه دوی بېخي لیرې پرتې سیمې دي او هلته باید پلټونکي روباټونه ور واستول شي تر څو له هغه ځایه نمونې راوړي.
زیاتره ستورپوهان باوري دي چې پر نورو ستورو را تاوېدونکې سیارې زیات چانس لري چې ژوند پکې موجود وي.
نظري محاسبې په ډاګه کوي چې یوازې زموږ په میلکي‌وې کهکشان کې ۳۰۰ میلیون داسې سیارې شته چې د ژوندانه لپاره مساعدې دي. له دغې ډلې څخه بېخي زیاتې ځمک‌ډوله سیارې زموږ په کهکشاني ګاونډ کې د ۳۰ نوري کالو په واټن کې پرتې دي.
تر دې دمه، ستورپوهانو زموږ له لمریز نظام ورهاخوا ۵۰۰۰ سیارې موندلې دي چې په دې کې سلګونه د ژوندانه لپاره مساعدې دي. د ژوندانه لپاره د یوې سیارې مساعدوالی یا نه مساعدوالی له دې څخه مالومېږي چې په خپل اړوند ستوري باندې څه ډول اغېز کوي. دغه نامستقیم میتود د سیارې په اړه موږ ته فقط د هغې د کتلې او سایز په اړه مالومات راکوي، تر دې ورهاخوا نور څه نشي راکولای.

د ژوندانه په نښو نښانو پسې لټون

د دې لپاره چې په یوه لیرې سیاره کې ژوند وپلټو، ستوربیولوجیستان د اړوند ستوري هغه رڼا مطالعه کوي چې د خپلې سیارې له سطحې یا اتموسفیر سره یې تعامل کړی وي. کله چې په اتموسفیر یا سطحه کې د ژوند امکان موجود وي نو دغه رڼا له ځان سره د ژوندانه نښې نښانې لېږدوي.
د ځمکې د اوسني عمر په نیمایي وخت کې د هغې اتموسفیر اکسیجن نه لاره، خو له دې سره سره یې بیا هم د ژوندانه وړې نښانې لرلې. په دغه دوره کې د ځمکې په اتموسفیر کې د ژوند نښې بېخي تتې وې. دغه هر څه ۲.۴ میلیارد کاله مخکې یو دم بدل شول او یوه نوې دوره پیل شوه.
په دغه دوره کې د فوتوساینتیزس په نوم پروسې رول ولوباوه چې مفت اکسیجن یې تولید کړ، داسې اکسیجن چې په کیمیاوي ډول له بل عنصر سره ګډ نه و. له دې وخت وروسته د ځمکې اتموسفیر له اکسیجنه ډک او ډېر اسانه د پلټلو وړ شو، چې کومه رڼا به ور سره ونښته نو له هغې څخه به د ژوندانه د مرکباتو نښې نښانې پکې ښکارېدې.
کله چې نور له ماده لرونکې سطحې یا ګازي ساحې څخه تېر شي، په هغه ځای کې د نور مالوم طول موجونه پاتېږي. د نور د څپو د طول موجونو دغه انتخابي پاتېدا د دې سب دی چې اجسام جلا جلا رنګونه خپلوي.
د ونو پاڼې ځکه زرغونې ښکاري چې کلوروفیل د نور ابي او سور رنګه طول موجونه په ځان کې جذبوي. کله چې په یوه پاڼه باندې نور ولګېږي، د هغه ابي او سوررنګه طول موجونه جذبوي او بېرته یې زموږ سترګو ته په زرغون رنګ را انتقالوي.
د مادې پر سطحه یا پر ګاز باندې د لګېدلی نور نښې نښانې د اړوندې مادې یا ګاز له هغه ترکیب څخه مالومېږي چې نور تعامل ورسره کړی وي. نو له همدې خاطره ستورپوهان زموږ له لمریز نظام ور هاخوا د نورو سیارو پر اتموسفیر پوهېږي.
له دغې تګلارې څخه په استفاده، موږ کولای شو چې د یوې سیارې په اتموسفیر کې داسې ګازات وپلټو چې ژوند ورپورې تړلی دی، لکه اکسیجن او متان. دا ځکه چې دغه ګازونه د نور په وړانګو کې مالومدارې نښې پرېږدي. آن دا چاره د اړوند سیارې د سطحې د رنګ پر پېژندلو کې لا مرسته کوي.
مثلاً د ځمکې پر مخ کلوروفیل او نور رنګداره بوټي د فوتوساینتیزس عملیې په وسیله د نور ځانګړي طول موجونه جذبوي.
دغسې رنګین شیان د رنګ ځانګړي خواص تولیدوي چې د حساسو انفراریډ کېمرو په وسیله پلټل کېدای شي. که تاسو د یوې لیرې سیارې له سطحې څخه منعکسېدونکي رنګونه لیدای شوای نو په دې سره به هلته په ډېر واضح شکل د کلوروفیل حضور لیدل کېدای.

په ځمکه او فضا کې ټیلسکوپونه

د دې لپاره چې د یوې باندنۍ سیارې په نور کې همدا ډېر وړوکي خواص وپلټو نو بېخي زورورو ټیبسکوپونو ته اړتیا ده. د اوس لپاره د دې دندې اجرا کولو ته جیمزویب فضایي ټیلسکوپ بېخي مناسب دی.
دا چې جیمزویب ټیلسکوپ د ۲۰۲۲ کال له جولای میاشتې څخه د باندنیو سیارو پر پلټنه پیل کړی دی، تر اوسه یې د WASP-96b په نوم د غټې ګازي سیارې طیف یو څه مطالعه کړی دی. د طیف له کتنې څخه یې مالومه شوه چې دغه سیاره ورېځې او اوبه لري، خو دا چې دغه سیاره ډېره غټه او ګازي ده، نو د ژوندانه مساعدوالی ناممکن پکې ښکاري.
خو بیا هم دغه مالومات ښیي چې جیمزویب ټیلسکوپ په باندنیو سیارو کې د نور له ډېرو کوچنیو کیمیاوي نښو نښانو او بدلونونو څخه خبرېدای شي.
په راتلونکو میاشتو کې به جیمزویب خپلې هندارې د TRAPPIST-1e په نوم د یوې داسې باندنۍ سیارې خوا ته واړوي چې اندازه یې له ځمکې سره برابره ده او تمه کېږي چې د ژوندانه امکانات هم پکې وي. دغه سیاره له موږ څخه ۳۹ نوري کاله واټن لري.
جیمزویب ټیلسکوپ د باندنیو سیارو د هغه نور له مطالعې څخه هلته د ژوندانه نښې پلټي چې له خپل ستوري څخه یې اخلي او بیا د هغې له اتموسفیر څخه بهر راوځي. دغه ټیلسکوپ په نزدې باندنیو سیارو کې د ژوندانه د امکاناتو د پلټلو لپاره هم ډیزاین شوی دی، د ډېرو لیرې هغو لپاره نه.
ویب ټیلسکوپ یوازې د سیارو په اتموسفیرونو کې د کاربن‌ډای‌اکسایډ، متان او اوبو له مطالعې څخه هلته د ژوند پر امکاناتو پلټنې کوي. دغه ټیلسکوپ د همدې ګازاتو له ترکیب څخه د ژوندانه د مساعدوالي وړاندوینه او غوښتنه کوي.

لیکوالان: کریس ایمپي او ډینېل اپای
ژباړه: وکیل احمد عزیزي

له سترې چاودنې وروستهد کائناتو د پیدایښت په اړه تر ټولو د باور وړ نظریه د سترې چاودنې تیوري ده. د دغې نظریې په اړه شواهد...
05/06/2022

له سترې چاودنې وروسته

د کائناتو د پیدایښت په اړه تر ټولو د باور وړ نظریه د سترې چاودنې تیوري ده. د دغې نظریې په اړه شواهد ورځ تر بلې قوي کېږي. د شواهدو قووت د انسانانو له ساینسي پرمختګ سره مستقیمه اړیکه لري. انسانانو د پخوانیو کائناتو داسې وړانګې موندلې دي چې د هغوی له تحلیل او تجزیې څخه د سترې چاودنې د نظریې حقانیت خړوبېږي. خو دلته نه غواړم د سترې چاودنې په اړه وغږېږم، بلکې غواړم په هغو جزیاتو لنډې خبرې وکړم چې له سترې چاودنې راوروسته پېښ شوي دي.

له سترې چاودنې وروسته کائناتو په خپل ۱۳.۸ میلیارد کلن ژوند کې یوه دوره وهلې او اوس په دویمه دوره کې قرار لري چې یوه وړانګیزه او بله د مادې دوره ده. د وړانګو دوره ۸ او د مادې دوره بیا خپل ۳ ځانګړې دورې لري.

د وړانګو ۸ دورې:

۱- د پلانک دوره:
د پلانک په دوره کې فقط انرژي موجوده وه، نور هیڅ نه و. په دغه موده کې د کائناتو د تودوخې درجه 10⁴⁰ کلوین وه. په دغه دوره کې د کائناتو څلور بنسټیزې قواوې، (جاذبه، کمزورې هستوي، زوروره هستوي او الکترومقناطسي قوه) سره یو ځای وې او په دغه موده کې د کائناتو اوږدوالی د پلانک د اوږدوالي په اندازه و. د پلانک د اوږدوالي ثابت قیمیت 1.616x10-³² کیلومیتره دی چې بې حده وړوکی دی. دغه دوره هله ختمه شوه چې جاذبه قوه ترې جلا شوه. دغه دوره په ستره چاودنه پسې بېخي پیوسته را منځ ته شوه.

۲- د لوی اتحاد دوره
په دغه دوره کې د کائناتو د تودوخې درجه لس په توان د شپږدېرش کلوین ته را ټیټه شوه او دا وخت د کائناتو عمر ⁴³-10 ثانیې و چې بېخي کمه موده ده. په دغه موده کې د کائناتو له څلورو قوو څخه درې قوې سره یو ځای وې خو یوازې جاذبه قوه ترې جلا وه. دغه دوره هله پای ته ورسېده چې زوروره هستوي قوه هم ترې جلا شوه.

۳- د پړسوب دوره
د پړسوب په دوره کې کائناتو عمر لس په توان د منفي شپږدېرش ثانیې و او د تودوخې درجه یې 10³³ کلوین وه. په دغه ډېره کمه موده کې کائنات په یو فوق العاده چټکتیا سره پراخ شول، د دغې پراختیا چټکتیا دومره ډېره وه چې هر اتوم د یوه نارنج په اندازه غټ شو. د دغې دورې کائنات هم خورا ګرم ول او له الکترونونو، کوارکونو، انتي کوارکونو او نورو ذراتو څخه ډک ول.

۴- الکټروویک دوره
په دغه دوره کې د کائناتو د تودوخې درجه 10²⁰ کلوین ته را ولوېده او عمر یې ³²-10 ثانیې و. په دغه دوره کې یوازې کمزورې هستوي قوه او الکترومقناطسي قوه سره یو ځای وې او چې دغه قوې هم سره جلا شوې دغه دوره ختمه شوه.

۵- د کوارک دوره
د کوارک په دوره کې د کائناتو عمر ¹²-10 ثانیې و او تودوخه یې لس په توان د شپاړس کلوین ته راولوېده. خو دا مهال لا هم کائنات ډېر ګرم او درانده ول چې تر اتوم د وړو ذرو تولید ته یې زمینه برابره کړله.

۶- د هاډرون دوره
په دغه دوره کې کائنات یو څه یخ شول، د تودوخې درجه یې 10¹⁰ کلوین ته را ټیټه شوه او عمر یې 0.0000001666 ثانیې و. په دغه دوره کې کوارکونو د پروتونونو او نیوترونونو د جوړولو په پار یووالی پیل کړ.

۷- د لیپټون دوره
په دغه دوره کې د کائناتو تودوخه 10¹² کلوین وه او عمر یې فقط یوه ثانیه و. د لیپټون په دوره کې پروتونونو او نیوترونونو په یو ځای کېدا پیل وکړ.

۸- د هستې دوره
د هستې په دوره کې کائناتو ۱۰۰ ثانیې عمر لاره او تودوخه یې یو میلیارد کلوین وه. په دغه دوره کې پروتونونو او نیوترونونو په یو ځای کېدا شروع وکړه او هسته یې جوړه کړه. په دې کار سره په کائناتو کې لومړنی عنصر، هیلیوم تولید شو.

د مادې دوره بیا جلا درې نورې دورې لري:

۱- د اتوم دوره
په دغه دوره کې د کائناتو د تودوخې درجه ۳۰۰۰ کلوین ته راولوېده او ساړه شول. د مادې په دوره کې الکترونونو د هستې پر شاوخوا څرخېدا پیل کړه او په کائناتو کې دویم عنصر، هایډروجن تولید شو. دغې دورې ۵۰۰۰۰ پنځوس زره کاله وخت ونیو.

۲- کهکشاني دوره
په دغه دوره کې هایډروجنونو او هیلیوم اتومي ورېځې جوړې کړې، د دغو ورېځو په منځ کې د ګازو پاکټونه جوړ شول چې جاذبه یې لرله او د اتومونو د ړنګېدو سبب شول. په دغه ډول کهکشانونه جوړ شول. دا مهال کائناتو ۲۰۰ میلیون کاله عمر لاره.

۳- ستوریزه دوره
په دغه دوره کې ستوري جوړ شول. دا مهال کائناتو ۳ میلیارد کاله عمر لاره. د ځوانو کائناتو په ستورو کې په نورو عناصرو د هایدروجن او هیلیوم د بدلېدا له لاسه نور کیمیاوي عناصر تولید شول. دغه عناصر د سیارو، سپوږمیو، ژوند او ټولو موجوداتو د جوړښت بنسټیزې برخې شوې.

کائنات په خپل ۱۳.۸ میلیارد کلن عمر کې هره لحظه زاړه ستوري له منځه وړي او نوي تولیدوي. دغه پروسه همدا اوس هم جریان لري.

لیکنه: وکیل احمد عزیزي

ماهیت زمان زمان یک بُعد مهم و چهارم در جهان ما است. هدف ابعاد، ظرفیت فضا است. یعنی فضای ما قادر است ۳ابعاد (طول، عرض و ا...
01/06/2022

ماهیت زمان

زمان یک بُعد مهم و چهارم در جهان ما است. هدف ابعاد، ظرفیت فضا است. یعنی فضای ما قادر است ۳ابعاد (طول، عرض و ارتفاع) را به تصویر بکشد.
( زمانی که به جهان در مقیاس بزرگ نگاه می کنیم، ساختار سه بُعدی فضا درست است، اما وقتی از اتوم و هسته به کوانتم و از کوانتم به نظریه ریسمان می رویم، در آنجا فضا ۱۰، ۱۱ و ۲۶ بُعدی در نظر گرفته می شود.)

در سال ۱۹۱۵ زمانی که اینستاین نظریه نسبیت عام خود را ارائه کرد، یکی از مهم ترین پیش‌بینی های او این بود که فضا در موجودیت اجسام کیهانی خم می شود و این انحنا را نیروی جاذبوی آن جسم نامید.
اینستاین گفت زمان و فضا به‌طور جدایی ناپذیر به هم مرتبط هستند.او زمان را بُعد چهارم جهان ما نامید و جهان ما را سیستم چهار بُعدی زمان و فضا نامید.
از آنجا که زمان و فضا را نمی توان از یکدیگر جُدا شوند، اینستاین گفت انحنای فضا در صورت حضور یک جسم کیهانی، تنها انحنای فضا نیست، بلکه زمان نیز تحت تأثیر میایه. بنابراین، اینستاین نیروی جاذبه را انحنای فضا-زمان نامید.
بُعد چهارم (زمان) جهان با سه ابعاد دیگر بسیار متفاوت است. ما می توانیم سیستم سه بُعدی (ارتفاع، عرض و طول) را مستقیماً ببینیم، اما نمی توانیم زمان را ببینیم. در مورد زمان فرضیات علمی و غیر علمی مختلفی وجود دارد. اینستاین در نظریه نسبیت عام خود زمان را بُعد چهارم کیهان نامید و متاثر شدن زمان را در حضور نیروهای فزاینده و کاهشی حرکت، آرامش و جاذبه ثابت کرد، اما همچنان در بیانیه ای گفت که زمان فقط یک توهم است.
وقتی در مورد زمان صحبت می کنیم، اساساً در مورد تغییر بین دو رویداد در جهان صحبت می کنیم و احساس می کنیم که زمان فقط یک اثر است. به همین دلیل است که برخی از فزیکدانان، زمان را تغییر در جهان می نامند. همانطور که در مورد جهت یک‌طرفه زمان بحث می کنیم، این سوال به سوال قدیمی باز می گردد: "چرا جهان اینگونه است؟" یعنی اگر بخواهیم بگوییم ساعت چند است و چگونه آن را به عقب یا جلو ببریم، بهتر است بگوییم که چگونه یک رویداد در حالت طبیعی خود به عقب و جلو می رود. اما معکوس کردن یا معکوس کردن یک رویداد در جهان به قدری دشوار و حتی غیرممکن است که وضعیت طبیعی جهان و فاز فعلی را به چالش می کشد، زیرا رویدادهای فاز فعلی جهان مطابق با قوانینی است که هرگز تغییرپذیر نیست و برخلاف این قوانین کاری نمی توان کرد. مثلاً هر اتفاقی روی زمین بیفتد، ما نمی‌توانیم کل زمین را در جهت مخالف بچرخانیم تا وقایع گذشته را معکوس کنیم و برای این کار نه تنها باید حرکت زمین را تغییر دهیم، بلکه به تمام ذرات و چهار قوه‌های طبیعی باید حاکِم شویم. ممکن است قوانین علمی در این زمینه دشوار نباشد، اما ناتوانی ما در انجام آن است. زیرا یک قضیه در فزیک بیان می کند که قوانین علمی همیشه باید از تقارن P، C و T پیروی کنند. تقارن C به این معنی است که اگر تمام ذرات جهان به آنتی ذرات تبدیل شوند. تقارن P به این معنی است که اګر تصویر آینه درست باشد، یعنی اگر راست به چپ و چپ به راست تبدیل شود، و تقارن T به این معنی است که اگر زمان را می توان معکوس یا ریورس کرد. بنابراین بر اساس این مورد، قوانین ساینسی باید در هر سه مورد کار کند. برای ایجاد تغییر در جهت زمان، باید این تغییرات را به زور عملی کنیم، اما خیلی سخت است.
در نظریه نسبیت خاص اینستاین می گوییم که با افزایش سرعت یک جسم، زمان کند می شود. اگر متوجه شویم که چیز خاصی به نام زمان دیده نمی شود، اما به دلیل سرعت زیاد، رویداد به سرعت سپری شده است، می گوییم زمان کند شده است. و هنگامی که سرعت کاهش می یابد یا جسمی در یک منطقه سنگین حرکت می کند، زمان به سرعت نمی گذرد. دلیل کندی زمان در اینجا این است که رویداد به دلیل کاهش سرعت به کندی اتفاق می افتد. یعنی ماهیت زمان اساساً ماهیت یک رویداد است.
همچنین نظریه نسبیت خاص می گوید که اگر جسمی با سرعت نور حرکت کند، زمان در آن جسم صفر می شود. این نظریه نیز در جای دیگر بیان می کند که اگر جسمی با سرعت نور شتاب بگیرد طول آن صفر می شود و این بدان معناست که حجم جسم مذکور نیز صفر می شود; بنابراین وقتی زمان و حجم برای جسمی در جهان ما، یا به عبارت دیگر، زمان-فضا ناپدید می شود، یک رویداد اتفاق نمی افتد. بنابراین در اثر حرکت جسم با سرعت نور زمان صفر می شود زیرا ابعاد و حجم جسم مذکور صفر شده و توانایی حرکت را از دست می دهد.
همچنین، نظریه نسبیت عام اینستاین می گوید که زمان در یک سیاه‌چاله از بین می رود، یعنی هیچ اتفاقی در آنجا نمی افتد و این به این دلیل است که فضا وجود ندارد. از آنجایی که یک رویداد نیاز به فضا دارد، در غیاب فضا اتفاق نمی افتد و زمان به دلیل کمبود فضا به وجود نه‌می اید.

ستیفن هاکینگ، فزیکدان نظری مشهور در کتاب معروف خود، "تاریخ مختصر زمان" بیان می کند که زمان سه جهت دارد:

۱- جهت ترمودینامیکی
۲- جهت کیهان شناسی
۳- جهت روانی

۱- جهت ترمودینامیکی زمان بیان می کند که "بی‌نظمی" در جهان با گذشت زمان (یعنی زمانی که رویدادها رخ می دهند) افزایش می یابد. نکته ای که در اینجا باید به آن توجه کرد این است که هدف از "بی نظمی" "تغییر" است. یعنی هر لحظه کیهان تغییر می کند و اتفاقاتی رخ می دهد.

۲- جهت کیهان‌شناسی برای زمان توضیح می دهد که جهان در هر لحظه در حال انبساط است. یعنی در این جهت جهان با یک حرکت شتاب دهنده متشابه‌التعجیلی در حال انبساط است.

۳- در جهت روانی زمان فقط می توان از گذشته (رویدادهای گذشته) صحبت کرد اما در مورد آینده چیزی نمی توان گفت.
اگر فکر می کنیم که سردرگمی ما در مورد زمان در جهت‌های ذکر شده از زمان برطرف نمی شود، به این دلیل است که در تاریخ وقوع حوادث به قوانین طبیعت زیاد فکر نمی کنیم یا نمی توانیم فکر کنیم.
بهتر است به جای زمان، به قوانین طبیعی جهان و شرایطی که باعث وقوع اتفاقات می شود فکر کنیم. البته این خبر تنها زمانی قابل قبول است که به واقعیت زمان فکر کنیم. زمان و فضا سخت‌ترین موضوعات فزیک هستند و ما تا حال تئوری خودکفا برای توصیف این دو پدیده نداریم.

د وخت اصلیتوخت زموږ په کائناتو کې یو مهم او څلورم بُعد دی. له ُبعدونو څخه هدف د فضا ظرفیت دی، یعنې زموږ فضا د ۳ بُعدونو...
31/05/2022

د وخت اصلیت

وخت زموږ په کائناتو کې یو مهم او څلورم بُعد دی. له ُبعدونو څخه هدف د فضا ظرفیت دی، یعنې زموږ فضا د ۳ بُعدونو (اوږدوالي، سوور او لوړوالي) د تصويرولو وړتیا لري. [البته د فضا د درې بُعدي جوړښت خبره هغه وخت سمه ده چې کائناتو ته د لوی مقیاس له مخې وکتل شي، خو کله چې له اتوم و هستې څخه کوانټم ته او له کوانټم څخه یو قدم نور هم تېر شو او سټرینګ تیوري ته ورشو، هلته بیا زموږ درې بُعدي فضا له ۱۰، ۱۱ او ۲۶ بُعدونو څخه جوړه بلل کېږي.]
په ۱۹۱۵ کال چې کله اینسټاین خپله عمومي نسبي نظریه وړندې کړه، يوه مهمه وړاندوینه يې دا وه چې فضا د کیهاني جسمونو په شتون کې کوږوالی پيدا کوي او دغه کوږوالی يې د یاد جسم جاذبه قوه ونوموله. اینسټاین وویل چې وخت او فضا يو له بل سره نه شلېدونکې اړیکه لري، وخت يې زموږ د کائناتو څلورم بُعد وباله او زموږ کائنات يې د وخت – فضا څلور بُعدي سيسټم ونوماوه. دا چې وخت او فضا له یو اوبله نه شي جلا کېدای، نو ده وویل چې د کیهاني جسم د شتون په وخت کې کوږوالی یوازې د فضا نه دی، بلکې وخت هم ورسره اغېزمن کېږي، نو جاذبه قوه يې د وخت – فضا کوږوالی وباله.
خو د کائناتو څلورم بُعد (وخت) له همدا نورو ۳ بُعدونو سره بلا توپير لري. موږ کولای شو چې درې بُعدي سیستم (لوړوالی، سوور او اوږدوالی) په مستقیم ډول ووینو، خو وخت نه شو ليدای. د وخت په اړه ډول ډول ساینسي او غیر ساینسي انګېرنې موجودې دي. اینسټاین په خپله عمومي نسبي تیوري کې وخت د کائناتو څلورم بُعد ونوماوه او د حرکت، سکون او جاذبې قوې د ډېروالي و ليږوالي په شتون کې يې د وخت اغېزمنېدل هم ثابت کړل، خو بیا يې هم په يوه وینا کې ويلي چې وخت فقط يو وهم او خیال دی. موږ چې کله د وخت په اړه خبرې کوو، نو په اصل کې په کائناتو کې د ۲ پېښو تر منځ په بدلون غږېږو او وخت يوازې د يو اغېز په ډول حسوو. نو ځکه ځینې فزیکپوهان وايي چې وخت په کائناتو بدلون ته ویل کېږي.

کله چې د وخت او د هغه د جهتونو په اړه خبره کېږي، دلته په اصل کې د پېښو څرنګوالي ته خبره ورګرځي. یعنې موږ چې کله د وخت په اړه غږېږو په اصل د پېښو په اړه خبرې کوو او د پېښو شا و مخ ته کول ستونزمن کار دی. د وخت د یوطرفه جهت په اړه چې بحث کوو دا پوښتنه بیرته هغې پخوانۍ پوښتنې ته ورګرځي چې وایي: "کائنات ولې دغسې دي؟" یعنې که یو څوک ووایي چې وخت څه دی او څرنګه یې شا یا مخ ته بوځي، ښه به دا وي چې ووایي، یوه پېښه څنګه تر خپل طبیعي حالت مخ یا شا ته پېښېدلای شي. خو په کائناتو کې د یوې پېښې ریورس او یا مخکې کول ځکه سخت او آن ناممکن دي چې دا چاره د کائناتو طبیعي حالت او اوسنی فېز ټول له چلینج سره مخ کوي، ځکه د کائناتو په اوسني فېز کې پېښې په هغه کې د موجودو قوانینو مطابق پېښېږي او د دغو قوانینو خلاف څه نه شو کولای. مثلاً په ځمکه کې چې څه پېښېږي موږ د تېرو پېښو د بیرته راګرځولو لپاره ټوله ځمکه بیرته په مخالف جهت نه شو څرخولای او د دې کار لپاره فقط د ځمکې د حرکتونو بدلول په مخ کې نلرو، بلکې موږ به په کائناتو کې په ټولو موجودو ذراتو او څلور واړه قواوو حاکمیت پیدا کوو. په دغه چاره کې ساینسي قوانین ممکن مشکل ونلري، بلکې خبره زموږ د ناتواني ده. په دغه کار کې فزیک ممکن و نه لري چې د فزیک یوه قضیه بیانوي چې ساینسي قوانین باید همېشه د P, C او T د همډولیو یا Symmetries اطاعت وکړي. د C د همډولي مطلب دا دی چې که چېرته په کائناتو کې ټولې موجودې ذرې په انتي‌ذرو بدلې شي. د P همډولي بیا وایي چې که چېرته د هندارې تصویر صِدق وکړي، یعنې که چېرته راسته په چپه او چپه په راسته بدل شي. او د T د همډولي مطلب دا دی چې که چېرې وخت ریورس یا شا ته کړل شي. نو د دغې قضیې پر بنسټ، ساینسي قوانین په دغو درې واړه حالاتو کې باید کار وکړي. خو د دې لپاره چې د وخت په جهت کې بدلونونه راولو، باید دغه پاس بدلونونه په وچ زور عملي کړو. خو ډېره سخته ده.

د اینسټاین په خاصه نسبي نظریه کې وایو چې د یو جسم د سرعت په زیاتېدو سره د هغه جسم لپاره وخت څکېږي، یعنې ژر تېرېږي. دلته که متوجه شو د وخت په نوم خاص څه نشته چې ولیدل شي، بلکې دغه پېښه د زیاتې چټکتیا له وجې ژر تېره شوې ده نو موږ وایو چې وخت ورو شوی دی. او کله چې سرعت کمېږي یا په درنده سیمه کې یو جسم حرکت کوي، وخت ژر نه پرې تېرېږي. دلته د وخت د سستېدا علت دا دی چې د سرعت د کمېدا له وجې پېښه ورو ورو واقع کېږي. یعنې د وخت څرنګوالی په اصل کې د یوې پېښې څرنګوالی دی. همدا راز خاصه نسبي تیوري وایي چې که یو شی د نُور په سرعت حرکت وکړي نو د هغه جسم لپاره وخت بېخي درېږي. همدا راز دغه نظریه بل ځای بیانوي چې که یو شی د نور په سرعت چټک شي، اوږدوالی یې صفر کېږي او دا په دې مانا چې د یاد جسم حُجم هم صفر شو؛ نو کله چې زموږ په کائناتو کې د یو جسم لپاره وخت او حجم یا په بله وینا، وخت-فضا له منځه لاړ شي، هلته یوه پېښه هم نه واقع کېږي. نو د نور په سرعت د یو جسم د حرکت له وجې وخت ځکه صفر کېږي چې د یاد جسم ابعاد او حجم صفر شوي دي او د پېښې وړتیا له لاسه ورکوي.
همداراز، د اینسټاین په عمومي نسبي نظریه کې لولو چې په تور غار (Black hole) کې وخت ولاړ دی، یعنې هلته څه نه واقع کېږي، او دا ځکه چې هلته فضا نشته. دا چې یوه پېښه فضا ته اړتیا لري، نو د فضا په نشتون کې پېښه نه واقع کېږي او وخت بیا د پېښې د نیستي له وجې نشته.

نامتو نظري فزیکپوه، سټیون‌هاکینګ په خپل مشهور کتاب، "د وخت لنډ تاریخ" کې وایي چې وخت ۳ جهتونه لري:

۱- ترموډاینامیکي جهت
۲- د کیهان‌پوهنې جهت
۳- رواني جهت

۱- د وخت ترموډاینامیکي جهت بیانوي چې د زمانې په تېرېدو (یعنې د پېښو په واقع کېدا سره) په کائناتو کې "بې نظمي" زیاتېږي. دلته باید یوه ټکي ته پام وشي چې له "بې نظمي" څخه هدف "بدلون" دی. یعنې هره لحظه په کائناتو کې بدلون راځي او پېښې واقع کېږي.

۲- د وخت لپاره د کیهان پوهنې جهت بیانوي چې کائنات هره لحظه پراخېږي او پراخېدا یې هم پسې تېزېږي. یعنې په دغه جهت کې کائنات په یو متشابه‌التعجیلي حرکت سره د پراخېدا په حال کې دي.

۳- د وخت په رواني لیکه کې موږ یوازې د تېر وخت (تېرو پېښو) په اړه خبرې کولای شو خو د راتلونکې په اړه هېڅ نه شو ویلای.

که فکر وکړو د وخت په پاس یاد شویو جهتونو کې بیا هم د وخت په اړه زموږ ګنګستیا نشي لیرې کېدای، دا ځکه چې موږ د پېښو د واقع کېدا پېښلیک، طبیعت اصولو او قوانینو ته چندان فکر نه کوو یا یې کولای نشو او لومړی مو د وخت کلیمه ګنګسوي. ښه به دا وي چې د وخت په ځای د کائناتو طبیعي قوانینو او هغو شرائطو ته فکر وکړو چې د پېښو واقع کېدا ته زمینه برابروي. البته دا خبر هله د منلو وړ ده چې موږ د وخت د اصلیت په اړه فکر کوو.
وخت او فضا د فزیک تر ټولو سخت موضوعات دي او د دغو دوو پدیدو د بیان لپاره کافي او په ځان بسیا تیورۍ نه لرو.

لیکنه: وکیل احمد عزیزي

ځمکه د تېرو ۵۰ کلونو په پرتله تېزه څرخيد ورکې زمانې جبرانول ممکن پوهانو ته یو سخت کار وي. ایا کله مو حس کړې چې ورځې ولې ...
29/05/2022

ځمکه د تېرو ۵۰ کلونو په پرتله تېزه څرخي

د ورکې زمانې جبرانول ممکن پوهانو ته یو سخت کار وي.

ایا کله مو حس کړې چې ورځې ولې ژر تېرېږي؟ په دې اړه ممکن یو څه پېښېدونکي وي، چې موږ تر اوسه ترې ناخبره یوو. هو! ځمکه د تېرو پنځوسو کلونو په پرتله اوس تېزه څرخېږي چې د ورځې د اوږدوالې د کم لنډون سبب کېږي. البته دغه لنډوالی دومره نه دی چې تاسې یې حس کړئ. دغه پدیده ساینسپوهانو، د کمپیوټري پروګرامونو لیکوالانو او د اسهامو د بازار کارکوونکو ته یو سرخوږی دی.

ځمکه ولې څرخي؟

۴،۵ میلیارد کلونه وړاندې، کله چې د زړو ستورو متراکم ګازونه تر قوي جاذبه لاندې راغلل او زموږ لمریز نظام یې وزېږاوه، له هغه راهیسي ځمکه د لمر چاپېره هم تاوېږي او هم په خپل محور څرخېېږي. ځمکه د هغه زاویوي مومینټم له برکته څرخېږي او شپه و ورځ تولیدوي چې څو میلیارد کاله مخکې د خپل جوړښت په وخت پرې وارد شوی دی، خو دغه څرخېدا همیشه یو رنګ نه وي او په بېلابېلو وختونو کې یې جلا جلا اندازې لرلې دي. "زاویوي مومینټم وایي چې یو جسم خبله څرخېدا تر هغې پورې ساتي چې تر څو یوې خارجي قوې عمل نه وي پرې کړی.

څو سَوَه میلیون کاله وړاندې ځمکه د یو کال په موده کې په خپله شاوخوا ۴۲۰ ځله راتاوېدله. یعنې هغه وخت یو کال د اوسني ۳۶۵ ورځو په ځای ۴۲۰ ورځې و. دغه موندنه د هغې زمانې د مرجانونو د فوسیل له شننې څخه شوې ده. مرجان له معمول سره سم د هماغه کال د ورځو په اندازه خطونه کښلي و، یعنې هرې کرښې د یوې ورځې نمایندګي کوله او له دې څخه مالومه شوه چې هماغه مهال ځمکه د اوس په پرتله ډېره تېزه څرخېدله. له دغې مودې وروسته د ځمکې د څرخېدا کچه د پام وړ کمه شوې ده او د دغه کار سبب د مد و جذر قوه ده چې د سپوږمۍ له لورې په ځمکه واردېږي او ځمکه ورو کوي.

په بېخي نزدې وختونو کې، یعنې کله چې انسانانو د ځمکې څرخېدا پېژندلې ده نو یوه شپه - ورځ یې ۲۴ ساعته محاسبه کړې ده چې د دغې محاسبې له مخې یو کال ۳۶۵ ورځې کېږي. له کله چې ساینسپوهان د ځمکې د څرخېدا په دقیقه محاسبه پوهېدلي دي، د ځمکې د تاوېدا په چټکتیا کې یې بدلون موندلی دی.

د وخت د څارلو نوې لاره

په ۱۹۵۰ کال ساینسپوهانو اټومي ساعتونه جوړ کړل. دغه ساعتونه د سیزیم عنصر په اټومونو کې له لوړو سویو څخه ټیټو سویو ته د الکټرون د سقوط د څرنګوالي پر بنسټ کار کوي. د دغو ساعتونو ښې ځانګړنې دا دي د تودوخې درجه، لوندوالی او نور عوامل اغېر نه پرې کوي او دقت یې سل فیصده دی. مګر د وخت په تېرېدو سره دوی متوجه شول چې اټومي ساعتونه د معمولي ساعتونو په نسبت بېل وختونه اندازه کوي.

د معیارونو او ټکنالوژي په انسټیټیوټ کې د وخت او فریکوینسي د څانګې فزیکپوه، سټیون لیوین وایي: " د وخت په تېرېدو سره د اټومي ساعتونو او نجومي ساعتونو تر منځ په اندازه شويو وختونو کې توپیر موجود و. نجومي ساعتونه د لمر، سپوږمۍ او ستورو د حرکتونو د اندازې له مخې کار کوي."
په اصل کې هغه کال ډېر کم تېږ تېرېږي چې د اټومي ساعتونو په وسیله اندازه شوی دی. د دغه واړه اختلاف د له‌منځه وړلو لپار په ۱۹۷۲ کال تصمیم ونیول شو چې په دوره‌یي ډول باید په هرو څو کلونو کې په اټومي ساعتونو باندې یو یا څو کبیسه ثانیې ورزیاتې شي. کبیسه ثانیه هم لکه د کبیسه کال په څېر دی چې په هرو څلورو کلونو کې یو ځل د فبروري په پای کې یوه ورځ ورزیاتېږي، خو کبیسه ثانیه بیا له کبیسه کال سره همدا توپیر لري چې د زیاتېدا دقیق وخت یې مالوم نه دی او د ضرورت مطابق ور اظافه کېږي.

د ځمکې د څرخېدا او سرچینو د نړیوالو خدمتونو په اداره کې څېړونکي مصنوعي سپوږمیو ته د لیزر شعاعوو او د هغو د حرکت له مخې مومي چې ځمکه په څومره چټکتیا څرخېږي. کله چې د اټومي ساعتونو او ځمکې د څرخېدا تر منځ مازي یوه ثانیه توپیر راشي، نو ساینسپوهان په یوه خوله ټول اټومي ساعتونه د یوې ثانیې لپاره دروي، تر څو له معمولي ساعتونو سره برابر شي.

داسې بدلون، چې تمه یې نه کېده

په ۱۹۷۲ کال د اولنۍ کبیسه ثانیې له زیاتېدا وروسته څو ځله ثانیې سره ځای په ځای کړې دي. د ثانیو د همدغه بې نظمه بدلون وجه د ځمکې نامنظمه څرخېدا ده. د ځمکې تاوېدا کله تېزېدونکې او کله بیا ورو کېدونکې ده، خو په ټوله کې سمه خبره دا ده چې د اوږد وخت په تېرېدو سره د ځمکې حرکت په ورو کېدو دی. سټیون لیوین زیاتوي چې: "د ځمکې د څرخېدا د سرعت دقیقه پلټنه سخته ده، ځکه له زاویوي مومینټم، اتموسفیري اغېزو، سمندرونو او سپوږمۍ سره نېغه اړیکه لري. مګر په تېره لسیزه کې ځمکه ورو تاوېدله. یعنې له ۲۰۱۶ کال راوروسته کومه کبیسه ثانیه نه ده زیاته شوې، دا په دې مانا چې زموږ سیاره د تېرو پنځوسو کلونو په پرتله اوس چټکه څرخېږي او ساینسپوهان هم نه پوهېږي چې ولې؟." لیوین پسې زیاتوي: "دا هغه څه دي چې ما یې وړاندوینه نه وه کړې. فرضیه داسې وه چې موږ به د ځمکې پر څرخېدا کبیسه ثانیې ور زیاتې کړو، خو پایلې بل ډول شوې چې زموږ کار یې له حیرانتیا سره مخ کړ."

له کبیسه ثانیو سره ستونزه

د ځمکې د څرخېدا سرعت ته په کتو چې څومره تېزېږي، ساینسپوهان بېچاره ګان باید یوه منډه وکړي. ویبرلي وایي، "دا تشویش موجود دی چې که د ځمکې څرخېدا نوره هم پسې تېزېږي نو مجبور یو چې منفي کبیسه ثانیې اظافه کړو، دا په دې مانا چې په اتومي ساعت کې د یوې ثانیې د زیاتولو په ځای باید یوه ثانیه کمه کړو تر څو د ځمکې څرخېدا وخت له اټومی ساعت سره برابر شي."
خو منفي کبیسه ثانیه بیا ساینسپوهان له نورو نویو مشکلاتو سره مخ کوي. ویبرلي زیاتوي، "موږ مخکې هېڅ منفي کبیسه ثانیه نه لرله، او کمپیوټري پروګرامونو چې باید دا یې محاسبه کړې وای، نه دي ازمایل شوي. دا چې یوه کبیسه ثانیه مثبته ده که منفي، خو د مخابراتو او موندنو سیستم ته یو وړوکی بدلون لوی سرخوږی جوړوي."

د اینټرنیټي سیسټم بنسټ داسې ښودل شوی چې وخت ثابت او جاري بولي. کله چې د مالوماتو سیستم منظم نه وي هر څه یې په نشت حسابېږي. د یوې ثانیې اخوا دېخوا کېدل ممکن د ټول سیسټم د له منځه تلو سبب شي. کبیسه ثانیې د هغو سوداګریزو شرکتونو لپاره یو چیلینج دی چې هره معامله یې باید مشخص مُهر ولري. ځینو شرکتونو، لکه ګوګل سمیر Google Smear د دغه مشکل د حل لپاره ځینې حل‌لارې جوړې کړې دي. مثلاً په کومه ورځ چې کبیسه ثانیه زیاتېږي، دوی د یوې ثانیې لپاره د ساعتونو د درولو په ځای د هغې ورځې د عادي ثانیو اوږدوالی ور ډېروي تر څو کبیسه ثانیې پکې جبران کړي. خو دغه تګلاره د معیارونو د ادارې له اصولو سره په ټکر کې ده.

وخت د یوې وسیلې په توګه

د نړۍ په لوی تصویر کې موږ د وخت په یو کوچني بدلون، یعنې په دوه کالو کې په یوه ثانیه خبرې کوو. تاسې ممکن په خپل ژوند کې څو کبیسه ثانیې تجربه کړې وي او احتمالاً هېڅ پرې پوه شوي نه یاست. خو له بلې خوا، که چېرې وخت یوه داسې وسیله وګڼو چې په هغه باندې خپل ورځني کارونه تنظیموو چې له یوې ورځې وروسته پخپله بله راځي، په دغه حالت کې ویلای شو چې د اټومي ساعت په څېر دقیقې وسېلې ته هېڅ اړتیا نشته. لیوین وایي، " فکر کوم کبیسه ثانیې په دومره جنجال نه ارزي. زما شخصي نظر دا دی چې دغه علاج تر مرض بدتر دی. که چېري د ساعتونو تنظیم د ځمکې له څرخېدا سره د برابري په پار ودروو، ممکن په یوه پېړۍ کې یوه دقیقه زیاته یا کمه شي."

بیا هم لیوبن د پایلې په توګه وایي، " دا یو واقعیت دی چې وخت د انسان له خوا جوړه شوې وسیله ده چې د یوې پېچلې نړۍ مفاهیم سهي درک کړي، مګر دا هم یو حقیقت دی کله چې لمر د خپل سره له پاسه ووینئ پوهېږئ چې ۱۲ بجې دي. حال دا چې په دې اړه فکر نه کوئ، مګر بیا هم د وخت له نجومي اندازه نیونې سره یوه عجبه اړیکه لرئ. کبیسه ثانیې یوازینۍ نه لیدونکې لاره ده چې دغه اړیکه ژوندۍ ساتي.

لیکنه: کیټ ګولِمبیوسکي
ژباړه: وکیل احمد عزیري

زمین از پنجاه سال قبل تیزتر میچرخد. جبران کردن زمان گم‌شده ممکن است برای دانشمندان چالش برانگیز باشد. آیا گاهی حس کرده‌ا...
29/05/2022

زمین از پنجاه سال قبل تیزتر میچرخد.

جبران کردن زمان گم‌شده ممکن است برای دانشمندان چالش برانگیز باشد.

آیا گاهی حس کرده‌اید که روز ها معمولاً چرا اینقدر ‌زودتر میگذرد؟ ممکن است چیزی در حال اتفاق افتادن است که ما تا به حال از آن بیخبر بودیم. بلی! زمین نسبت به پنجاه سال قبل خود اکنون تیزتر میچرخد که باعث مقدار اندک کوتاه شدن طول روزها گردیده. البته نه به اندازه که شما حس کنید. این پدیده باعث درد سر برای ساینتست ها، برنامه نویسانِ کامپیوتر، و جلاب های سهام گردیده است.

زمین چرا می چرخد؟

۴،۵ میلیارد سال قبل، هنگامیکه ابر غلیظی میان ستاره‌ای و گازات در اثر قوهٔ جاذبه برهم در یک نقطه سرازیر شد منظومه شمسی ما ساخته شد و بدور خود در گردش درآمد. بقایا و‌ اثر این حرکت چرخشی هنوز هم در سیاره ما باقی مانده که همان حرکات زمین است. چرخش زمین از برکت مومنتم زاویه‌وی برای میلیارد ها سال است که ادامه دارد و در نتیجه ما شب و روز را تجربه میکنیم اما سرعت این چرخش همیشه یکسان نبوده و در دوره های مختلف، قیمت های مختلفی داشته است. مومنتم زاویه‌وی بیان میدارد که، “جسمِ در حال چرخیدن تمایل دارد چرخش خود را تا زمانِ حفظ کند که یک قوهٔ خارجی بالایش عمل کند.”

صدها‌ میلیون سال قبل، زمین در یک سال ۴۲۰ بار بدور خود میچرخید. این کشف با دیدن فوسیل های مرجان های آن دوره صورت گرفته. مرجان ها معمولاً در یک سال که رشد میکند به تعداد روز های سال در روی آن خطوط ظاهر میگردد یعنی یک‌ خط برای هرروز محسوب میشود. مرجان های چند صد میلیون سال قبل ۴۲۰ خط در خود دارد و‌ از روی این استدلال میدانیم که زمین به مراتب تیزتر از امروز میچرخید. هرچند بعد از آن دوره، چرخش زمین به قدر قابل ملاحظه کندتر شده و عامل آن مدوجذر ماه است که بالای زمین قوهٔ وارد شده از سوی ماه، سرعت چرخش زمین را آهسته و آهسته‌تر ساخته است.

در سال های بسیار اخیر، هنگامیکه چرخش زمین تحت نظر انسان ها قرار دارد، ما طول یک‌ شبانه روز را همیشه ۲۴ ثبت کرده‌ایم که مساوی به ۳۶۵ چرخ در یک سال میشود.

همانگونه که ساینتست ها آموخته‌اند که چگونه چرخش زمین را با دقت تمام محاسبه کنند، متوجه شده‌اند که تغیرِ در سرعت چرخش آن پیدا شده است.

طریقه جدید تعقیب کردنِ زمان

در سال ۱۹۵۰، دانشمندان ساعت های اتومی ساختند که بر اساس چگونگی سقوط الکترون ها در اتوم های عنصر سیزیم از سویه های انرژی بالا به پائین کار میکند. چون این نوع ساعت ها بر اساس پدیده به این دقت کار میکند و شرایط محیطی مثل حرارت و رطوبت بالای آن تاثیر ندارد، دقت آن صد در صد است. اما با طی شدن سال ها، آنان متوجه شدند که ساعت های اتومی زمان متفاوت‌تری را نسبت به زمان ساعت های معمولی نشان میدهد.

استیفن لیوین، فزیکدان شعبهٔ زمان و فریکوینسی در انستیتیوت ملی استاندارد ها و تکنالوژی گفت که: “با گذشت زمان، تفاوت بین زمان ساعت های اتومی و ساعت های نجومی هویدا گردید. ساعت های نجومی بر اساس موقعیت ماه و خورشید و ستاره‌گان تنظیم میگردد.” اساساً، یک سالِ که توسط ساعت های اتومی اندازه میگردد اندکی تیزتر از سالِ است که توسط چرخش زمین محاسبه میشود. برای از بین بردن این اختلاف، در سال ۱۹۷۲ تصمیم گرفته شد که بطور دوره‌ای؛ ثانیه های کبیسه بر ساعت اتومی باید افزوده شود. ثانیه های کبیسه دقیقاً مثل سال کبیسه است که در آن هر چهار سال یک روز در آخر ماه فبروری افزون میشود با تفاوت اینکه سال کبیسه بطور منظم هر چهار سال یک بار تکرار میشود اما ثانیه کبیسه به طور متصادف و‌ بر اساس نیاز علاوه میگردد.

محققین در اداره خدمات بین المللی چرخش زمین و سیستم های مرجع International Earth Rotation and Reference Systems Service با ارسال نمودن اشعه لیزر به اقمار مصنوعی و محاسبه کردن حرکت آن درمیابند که زمین با چه سرعت میچرخد. به مجردیکه تفاوت یک ثانیه بین ساعت های اتومی و چرخش زمین ایجاد گردد، دانشمندان با هماهنگی یک دیگر در سراسر جهان، ساعت های اتومی را برای یک ثانیه متوقف میسازند تا هردو ساعت دوباره زمان یکسان را نشان دهد.

تغیر که انتظارش را نداشتیم

بعد از اضافه شدنِ اولین ثانیه کبیسه در سال ۱۹۷۲، دانشمندان هرچند سال یک بار ثانیه را جابجا کرده‌اند. دلیل این جابجایی نامنظم بخاطر بی نظم بودنِ چرخش زمین است. چرخش زمین گاهی تیز میشود و گاهی هم نسبتا آهسته اما در تصویر بزرگتر زمانی؛ چرخش زمین به سوی آهسته شدن در حرکت است. لیوین می افزاید که، “تعین سرعت چرخش زمین کار پیچدهٔ است چون به عوامل مثل مومنتم زاویه‌وی، تاثیرات اتموسفیر، اقیانوس ها، و همچنان جاذبه ماه وابستگی مستقیم دارد. و درین صورت شما نمیتوانید آینده خیلی دور را پیشبینی کنید. اما در دههٔ گذشته، چرخش روبه کاهش زمین کاهش یافته است. یعنی که از سال ۲۰۱۶ به بعد هیچ ثانیه کبیسهٔ اضافه نشده و سیاره ما حالا تیزتر از پنجاه سال گذشته بدور خود میچرخد و دانشمندان هم نمی دانند که چرا؟؟! لیوین افزود، “این چیزیست که ما پیشبینی نکرده بودیم. فرضیه بر این بود که ما همواره ثانیه های کبیسه بر چرخش زمین اضافه خواهیم کرد اما نتیجه کار ما را حیرت‌زده ساخته است.”

مشکل با ثانیه های کبیسه

نظر‌‌ به اینکه ازدیاد سرعت چرخش زمین تا چه حدی پیش میرود، دانشمندان ناچار باید اقدامی کنند. ویبرلی می گوید، “این نگرانی وجود دارد که اگر چرخش زمین ازین هم تیزتر گردد ما مکلف هستیم تا ثانیه های کبیسه منفی بر آن اضافه کنیم، این بدین معناست که ما به جای اضافه نمودن یک ثانیه در ساعت های اتومی، باید ازش یک ثانیه را بیرون کنیم تا پریودِ چرخش زمین بتواند خود را با ساعت های اتومی همخوان سازد.”

و اما ثانیه کبیسه منفی دانشمندان را با دستهٔ از مشکلات جدید روبرو خواهد ساخته‌است. ویبرلی می افزاید، “ما قبلاً هیچگاهِ ثانیه کبیسه منفی نداشته‌ایم، و سافتوئر های کمپیوتری که باید آنرا محاسبه کند قبلا آزمایش نشده است. ولوکه یک ثانیه کبیسه مثبت باشد یا منفی، در حقیقت اندک‌ترین تغیرات میتواند دردسر بزرگ را به صنایع مثل مخابرات و سیستم های ردیابی ایجاد کند.

ستون فقرات ابتدایی انترنت بر مبنای آنکه زمان متداوم است ایجاد گردیده. وقتیکه جریان اطلاعات منظم نباشد همه چیز برهم میریزد. تکرار یک ثانیه یا چشم پوشی از یکی میتواند تمام سیستم را درهم و برهم سازد. ثانیه های کبیسه همچنان میتواند برای شرکت های مالی - جای که باید است هر معامله مُهرِ مشخص خود را داشته باشد - چالش برانگیز گردد.

بعضی شرکت ها‌ مثل گوگل سمیر Google Smear راه حل های بخصوص خود را برای این مشکل ایجاد نموده‌اند. مثلاً بجای متوقف ساختن ساعت برای یک ثانیه، آنها در روزیکه ثانیه کبیسه اضافه میشود، طول ثانیه های همان روز را اندکی درازتر میسازد اما این راه حل اشکاراً با اصول اداره استاندارد مطابقت ندارد.

زمان به صفتِ یک وسیله

در تصویر بزرگتر جهان، ما در مورد تغیرات بسیار کوچک زمانی یعنی که فقط یک ثانیه در هر دو سال صحبت می کنیم. شاید شما همین حالا چندین ثانیه کبیسه در طول عمرتان گذرانده‌اید و احتمالاً از آن هیچ آگاهی هم ندارید‌. و از طرف دیگر، اگر ما زمان را به حیث یک وسیله ببینیم که با آن امور روزمرهٔ خود را تنظیم میشود، مثل انتقال از یک‌روز به روز دیگر، آنگاه میتوانیم قبول کنیم که به ابزار مثل ساعت های اتومی و دقت شان هیچ نیازی وجود ندارد. لیوین میگوید٫ “من فکر میکنم که ثانیه های کبیسه ارزش جنجال که ایجاد میکند را ندارد. نظر شخصی من اینست که این علاج بدتر از خود مرض است. اگر ما تنظیم ساعت ها را برای همخوان شدن چرخش زمین با ساعت های اتومی متوقف سازیم، شاید در یک قرن تغیر یک دقیقه یا کم و بیش ایجاد شود.

باز هم، لیوین نتیجه گیری و جمع بندی کرده گفت که، “هرچند این یک واقعیت است که زمان یک ساختار خلق شده انسان است تا بتواند مفاهیم پیچیده یک کائنات مغلق و پیچیده را با آسانی درک کند اما این هم حقیقت است که شما وقتی آفتاب را بالای سر تان میبنید، میدانید که ساعت ۱۲ بجه است. و بدین ترتیب، اگرچه شما در موردش همیشه فکر نمی کنید اما یک‌ رابطه عجیبی با زمان نجومی دارید. ثانیه های کبیسه فقط یک راه غیرقابل دید است که این رابطه را زنده نگه میدارد.

نویسنده: کیت گولِمبیوسکی
ترجمه: ابراهیم امیری

Address

3rd Street, Ansari
Kabul

Opening Hours

Monday 09:00 - 17:00
Tuesday 09:00 - 17:00
Wednesday 09:00 - 17:00
Thursday 09:00 - 17:00
Saturday 09:00 - 17:00
Sunday 09:00 - 17:00

Website

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Afghan Astronomy Association posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Shortcuts

Share

Category